Pingkian ni Lamberto E. Antonio

Nasambit minsan ni Lamberto E. Antonio na sa kaniyang mga nasulat na libro, ang Pingkian, “ang sumasagisag sa mahigit apat na dekada ng aking pakikipagtuksuhan at pakikipag-iringan sa buhay at panitikan.” Sa mga di-pamilyar sa panulaang Filipino, ang Pingkian ang bersiyon ng epiko ni Lamberto hinggil sa buhay ni Emilio Jacinto, at binubuo ng 1,412 taludtod na ikinalat sa labing-anim na bahagi. Nakalahok ang nasabing tula sa Pingkian at Apat pang Aklat ng Tunggalian  (1997) na inilathala ng Ateneo de Manila University Press.

Ginamit ni Lamberto ang tanyag na anyo ng awit na ang rurok ay nasa akda ni Francisco Balagtas na Florante at Laura, na ang bawat saknong ay binubuo ng lalabindalawahing pantig, na may hati (caesura) sa bawat ikaanim na pantig. Ngunit ang dulong tugmaan ng mga taludtod ni Lamberto ay hindi ang karaniwang isahan (aaaa, bbbb, cccc, atbp) ni Balagtas, bagkus salitan (abab, cdcd, efef, atbp). Iba rin ang timpla ng mga salita ni Lamberto, na masasabing magaan sa unang malas ngunit sumasapol sa puso pagsapit sa mambabasa dahil sa pambihirang pagtatambal ng mga salita, hulagway, pahiwatig, at pakahulugan.

Ang buong tula ay inipit sa prologo at epilogo, na ang tinig ay mula sa bukod na tagapagsalaysay upang lapatan ng paglulugar ang buong daloy ng salaysay. Pagsapit sa unang bahagi ng salaysay, ang tinig ng tagapagsalaysay ay maisasalin sa bibig ni Jacinto, at si Jacinto bilang anak, estudyante, mamamayan, maghihimagsik, at utak ng Katipunan ang magsisiwalat ng mga pangyayari ukol sa Katipunan, at sa buhay nina Jose Rizal, Andres Bonifacio, Emilio Aguinaldo, bukod sa mga kontrobersiyal na yugto ng iringan ng Magdalo at Magdiwang.

Bagaman nakabatay sa kasaysayan, ang nasabing tula ay nalalahukan ng mga kathang-isip na waring pagtantiya sa maaaring maganap sa buhay o kaligiran ni Jacinto. Sa ganitong pangyayari, ang Pingkian ni Lamberto ay maiisip na hindi tapat na salamin ng realidad, bagkus humulagpos doon upang isadula ang makulay na daigdig ni Jacinto. Lumilikha kung gayon ng sariling realidad ang tula ni Lamberto, at ang nasabing realidad na bagaman may kislap ng pangyayari sa kasaysayan ay iba nang kasaysayan na maituturing na “kinathang kasaysayan.”

Makapangyarihan ang personang si Pingkian, kapag ang isinasalaysay ay hinggil sa pamilya ni Jacinto o kaya’y sa pambubusabos ng mga frayle at guwardiya sibil. Samantala, magkakaroon ng ilang pagdududa sa ilang yugto, lalo sa yugto ng Katipunan, dahil sa banggit sa ilang salitang gaya ng “rebolusyon,” “Pilipino,” “Pugad Lawin,” at iba pa. Maingat sina Jacinto at Bonifacio hinggil sa mga terminong kanilang ginagamit sa kanilang kilusan, at hindi nila ituturing ang sariling “Filipino” bagkus “Tagalog” upang itangi sa mga Espanyol na ipinanganak sa kapuluan ng Filipinas o kaya’y sa mga ilustrado na naniniwala sa kalinga ng Madre Espanya.

Mananalig sina Jacinto at Bonifacio sa Katagalugan, at ang nasabing salita ay simula ng pagdalumat sa kabansaan na malayo sa nasyon ng Espanyol at ilustradong gaya ni Rizal. At isasakatuparan nila iyon sa pamamagitan ng “himagsikan” imbes na “rebolusyon” na inangkat sa ibayong-dagat. Ano’t anuman, hindi na masyadong mahalaga ito, dahil ang tula ay isang hiwalay na salaysay mula sa kasaysayan ng himagsikan.

Nakapanghihinayang na waring iniwasan kung hindi man kinaligtaan sa tula na isiwalat ni Jacinto sa kaniyang punto de bista kung ano ang ideolohiya ng Katipunan, at kung paano naiiba iyon sa mga isinusulong ng mga ilustrado-prinsipal. Ito ang malaking puwang na maaaring paglaruan ni Lamberto bilang makata ngunit nabigo niyang linangin, at kung ano man ang kaniyang dahil ay maaaring may kaugnayan sa kasalatan ng teksto hinggil sa Katipunan o sa buhay mismo ni Jacinto bilang maghihimagsik.

Ang Pingkian ni Lamberto ay maaaring basahin na parang pira-pirasong madulaing tagpo sa buhay ni Jacinto at ng himagsikang Katipunan. At dahil pira-piraso ay maaaring magkapuwang, at kumawala ang ilang detalyeng magbubunyag sa kabuuang anyo ng pangyayari sa Filipinas ng ilustrado at Katagalugan ng anakpawis. Ngunit ang maganda sa akda ni Lamberto ay ang pagtatangkang buuin, sa pamamagitan ng malikhaing paglingon sa nakaraan, kung ano ang mga maaaring naganap hinggil sa pagtatagpo ng mahahalagang tauhan, pagsasalimbayan ng mga di-masasagkaang pangyayari, at pagbabanggaan ng mga puwersang higit sa kayang isaisip ng isang mortal.

Malaki ang matututuhan ng bagong henerasyon ng mga estudyante sa pag-aaral sa epikong Pingkian ni Lamberto. At mapipilitan silang tingnan ang kasaysayan hindi lamang bilang karaniwang kronika na nakabilanggo nang lubos ang mga tauhan, bagkus isang yugtong lumulutang ang mga posibilidad. At doon, hindi lamang lilitisin ang mga importanteng tauhan sa kasaysayan, gaya nina Rizal, Bonifacio, at Jacinto, bagkus maging ang modernong mambabasa na naghahanap ng kanilang pagkamamamayan at matinong pagkilala sa kanilang kabansaan.

Mga Bituin sa Pinilakang Tabing

Nakapusod ang buhok at habilog na mukha, na binagayan ng maiitim na kilay at malalantik na pilik, bukod sa matangos na ilong, ngiting taglay ang labing mapupula, at ngiping simputi ng garing, ang alaala ni Gloria Romero sa kaniyang kasibulan. Si Gloria, na bituin ng Sampaguita Pictures noon, ang babaeng ilalaban ng patayan ng sinumang lalaki sa loob at labas ng puting tabing. Nang pagtabihin sina Debbie Reynolds at Gloria sa isang retrato, parang katulong ang itsura ng Amerikana kompara sa Filipina. Matanda na ngayon si Gloria, gayunman ang katandaan ay hindi naging sagka upang maitanghal niya ang ringal na dapat taglayin ng artista, ang ringal na matatagpuan sa tulad ng mga maharlika.

Samantala, si Luz Valdez, na kapareha naman ni Lou Salvador Jr. sa pelikulang “Masusunod o Hindi,” ay makatawag-pansin din dahil parang kolehiyalang kalalabas lamang sa paaralan. Bagaman ang “Luz Valdez” ngayon ay ginamit na termino ng mga bakla at nangangahulugan ng “pagkatalo” o “talo” (loser), ang tunay na Luz Valdez noong 1959 ay lalabingsiyam na taon at papasikat na bituin ng LVN Pictures, kaya maibibilang sa panalong-panalo.

Malilimbag naman sa gunita ang retrato ni Susan Roces na kuha ng estudyo ng Tropícana, na nakabaro na yari sa husi at sayang ipinasadya sa modista. Nakakubli sa kaniyang malapilyang mukha ang alab na sikil ng dalaga, at sa kaniyang balintawak ang malantik na balangkang na ni hindi pa yata nayayapos ni Fernando Poe Jr. Nang pumagitna si Susan sa kaniyang mga kaibigang sina Julie Wu at Mitsuyo Hosaka, tumingkad ang rikit ng Filipina at naging palamuti lamang ang kaniyang mga katabi.

Ngunit pinakamasuwerte si Manoling Conde, dahil nang isapelikula ang “Juan Tamad goes to Congress” (Manuel Conde Productions), kapareha niya sina Tessie Quintana at Adorable Liwanag, bukod sa walo pang babaeng aali-aligid na ekstra. Makapal ang kilay ni Tessie at malalim kung tumitig, bukod sa may maanyubog na labi’t malusog na dibdib. Ngunit hindi magpapahuli si Adorable na ang kagandahan ay tila sa kayumangging kaligatan, at kung magtapis ng malong ay waring diwata sa lubos na pakahulugan.

Marami pang bitu-bituin ang lumitaw at naglaho pagkaraan. Sino ang makaaalaala pa kay Rosie Acosta na tinaguriang “Miss Dimples” at ang inaasahang “bagong pag-asa ng pelikula”? Kahit si Mila Ocampo na nagwagi sa timpalak pangkagandahan ay maglalaho na parang bula. Mababanggit din sina Lily Marquez, Shirley Gorospe, Corazon Rivas, at ang mestisahing si Teresita Mendez. Sina Lourdes Medel at Merle Tuazon na pawang nakasama sa pelikula nina Bernard Bonnin at Manding Claro ay pupusyaw gaya ng mga talulot ng bulaklak.

Ilan lamang ang mga tagpong ito na maaaring sa mga lumang retrato na lang matatagpuan, at sa mga pitak sa siyobis ng gaya ng kay Carmen A. Yuson mababasa. Ang kataka-taka’y mauulit pa ito, at magpapalit ng pangalan, mukha, at bikas ang mga artista, tulad ng siklo ng mga planeta’t bituing sisilang, magniningning, at sasambulat sa kalawakan ng agam-agam at karimlan.