Mga Salitâ at Larángan: Isáng Pagninílay sa Tulâ, ni Cirilo F. Bautista (Yugto 8-14)

Salin ng Words and Battlefields: A Theoria on the Poem ni Cirilo F. Bautista

Salin sa pandaigdigang Filipino ni Roberto T. Añonuevo

8

Ang tulâ, kung gayón, ay hindî pagigíng totoó ng téksto bagkús paúlit-úlit na pagsásaáyos ng téksto; kaugnáy nitó, marápat sipátin na ang tulâ ay hindî pangwakás na tulâ, dáhil nása kalagáyan itó na pabágo-bágo. Ang tulâng binása ngayón ng sinúman ay maaarìng hamúnin siyá nitó sa isá pang anyô kinábukásan, at itó ang tandâ ng kasiníngan ng tulâ na káya itóng tanawín sa yugtô ng tránspormasyón. Gayundín, sa isá pang antás ng pagbabágo, maaarìng humintô ang tulâ bilang tulâ, dáhil kapág nasukól na itó sa pánsamántaláng bangín sa pagítan ng mga téksto, ang pakáhulugán nitó’y mawawalán ng pag-íral at kailángang hintayín ang magwawagì sa larángan nang masagíp iyón at mapasiglá. Hindî ba ipinapakò kung mínsan ng isáng táo ang kaniyáng ísip sa haráp ng tulâ at magninílay kung nagkamalî siyá’t ang nakúha’y ginupít na obítwaryo? Hindî ba nalílitó kung minsán ang táo kung ganáp na nawawalâ ang pagkatulâ sa isáng tulâ?

Alimbúkad: Poetry inhabiting the pages of subversion. Photo by Alvin Decena on Pexels.com

9

Kapuwá may mabúting láyon ang mga mambabása at kritikó, gáya ng makatà, ngúnit parého lámang siláng bulág. Nag-iisíp silá, gáya ng makatà, na kóntroládo nilá ang tulâ, o ang tulâ ay nabubúhay sa lílim ng kaniláng awtóridád. Itatanóng nilá kung saáng puntó nása labas ang tulâ sa pagiging tulâ úpang maitagnî nilá sa kaniláng káhulugán, at mapagíng-eternál itó bílang gayóng tulâ. Ngúnit ang tulâ ay hindî inmortál, káhit pa ang téksto nitó. Ibá na ang tulâ sa sandalîng matapos ng makatà ang pagkákasúlat nitó, o sa sandalîng humintô ang isáng táo sa págbabasá nitó, dáhil mágkaibá ang báwat sandalî kapág lumayô ang isá mulâ rito. Kailán itó maipapakò sa téksto, kumbagá, gáya ng pinatuyông paruparó sa pélus? “Pagputî ng Uwák.” Nangyayári itó dáhil ang kámalayán ng tulâ sa saríling pag-íral ay nagáganáp nang bukód sa kapángyaríhan ng makatà, o káhit sa labás ng bágo pa umiral na kapángyaríhan ng pangangailangang pangkásaysáyan. Nagigíng tulâ lámang itó sa pagsásalikóp ng pághahanáp-sa-saríli nitó at ng karanasán ng mámbabásang may sukdól na líbog sa estetíka. Matátagurîan itóng “matulâing pagmumunì,” ang multípolár na bukál ng mápanlahát na kaisipán, katiyákan, at pagtatálo, na nagagawâng únipormádo ang mga kahulugán ng téksto. Ang nakálílinláng at lumalábis ay pinoproseso sa loób ng téksto, káhit pa sa panahón ng pagsásalikóp, nang magíng magkaugnáy sa isáng pagiging téksto. Kung pinasláng si Magallanes sa pamámagítan ng pángkapulûang pagbása sa téksto, at gayundín si Rizal sa pamámagítan ng extrálegál na pagbása, si Aguinaldo ay tiyák na pinasláng ng subersiyóng tekstuwál sa natúrang pagsásalikóp, sa paggámit ng saríling mga rebéldeng taúhan at dayuháng tiktík sa sulsól ng mga mámbabása na naníniwalàng tánging térorísmo at tortiyúr—ang arméro, ang empúlgeras, ang paglilítis sa apóy, ang paglilítis sa nágbabágang tinggâ, ang paglublób sa kumukulông túbig—ang titimò sa isípang Maláy (GrE:101). Ang palusót na nararápat ang págtataksíl nang matamó ang kapayapàan ay pinalabò ang huwád na métodong ginámit pára maisagawâ iyon; totoó, ang palusót ang sumirâ sa téksto, at nagbalatkayô bílang téksto, at isinuót ang damít ng kahulugán. Sagána ang kásaysáyan sa mga halimbawa ng pag-ágaw sa téksto. Ang probléma ay kung paáno mababawì ang mga suwaíl na materyáles at kumbinsihin ang mga itó na mulîng magbágo ng anyô. Ang mapapátotohánang húbog ng tulâ, sa wakás, ang mág-uugnáy nang maáyos sa pisikál na estruktúra nitó sa píling ng penómena na humáhadláng o nagsusúlong ng angkíng lúnas; sa madalî’t salitâ, ang kásaysáyan ay nagigíng tulâ at ang tulâ ay naghuhúnos na kásaysáyan. O maráhil, taliwás ang magáganáp—mahírap paníwalâan ang ilusyón na magíng realidad.

10

Sa gitnâ ng lahát ng taltálan at pambobómba, at dáhil digmâan ang búhay, ang di-mapapásubalìang písikálidád ng Gómang Tóre ang patúloy na humuhúbog sa tanáwin. Mga salitâ sa talahibán, dalisdís, bangín, biták, at trintséra ang nag-aábang sa pagtambáng sa díksiyónaryo, ang lohíkong avant garde[8] nitó, bágo salakayin ang Toré; ang Toré namán ay handâng-handâ at ármado pára sa págtatanggól, at maláy na maláy na ang pagkáinútil sa pag-arók sa mga salitâ ay hindî matútumbasán ng pagtákas palayô sa mga itó. Na ang panlabás na realidád ay isáng ilusyón na nagbúbukás ng maráming landás pára sa di-maíiwásang págtatagpô; ngúnit pinághihínalàan din nitó ang kalikásan ng págtatagpô. Dáhil sabík na mapígil ang álon ng búhay, na may tanáwing gumágaláw káhit nakápirmí, kapág iwinaksî ng Toré ang mismóng tunóg na kinátatayûan nitó, pinálalabò ng mga manánambáng ang wikà ng panulâan at nábibigô pagkaraán na gawíng lehítimo ang pag-angkín sa teritóryo. Nálilinláng silá ng kónteksto—na siyáng halímaw na dumadálaw sa laberínto ng tulâ—pára tanggapín ang ínteléktuwál na élitísmo na pumipígil sa salpúkan ng mga ídea, at kokóndenahín ang tulâ sa maágang págwawakás. Ang Gómang Tóre, na naghuhúnos kasabáy ng tanáwin, ay mágbubunyág ng mga sélyong kóntekstuwál na makapágpapálayà sa pag-iísip. Yámang ang mga kondisyón na pumápalígid sa tulâ ay mababágo gáya ng isáng tulâ, sa páraang epékto ang mga itó ng panlipúnang pag-unlád, at ang tulâ mismo ay isáng pormasyón, o répormasyón alinsúnod sa pangyayári sa isáng tiyák na panahón at poók, ang napakálakíng síntesis ng enerhíya ang mangangalagà sa alinmáng págtatagpông tekstuwál. Ang materyál na págpapabúti, kung isásaálang-álang ang paglilípat ng mga kahulugán, ang nakálilikhâ ng mapaghinúhang diwàin. Sa yugtông itó, ang tulâ ay higit na tulâ, sa paraáng ang lahát ng pósibílidád ay nalináng at káyang makamít. Kumbaga, makábuluhán ang pag-íral nitó káhit sa mismong saríli nitó; gayundín, kung nanaísin ng tulâ, mapalalayà nitó ang saríli sa kaniyáng saríli; sumásakláw ang awtónomíya nitó sa gayóng anyô imbés na sa pakáhulugán. At sa óras na maorganisá ng tulâ ang saríli, sa sandalîng tinanggáp nitó ang gustóng pag-íral sa nasábing sandalî, hindî na pagtátalúhan pa ang halagá ng kaakuhán nitó. Ang tulâng iyón at ang téksto nitó ay magkakároón mulî ng maipágsasalít-salít na identidad. Siyempre, kailángang mabihísan ng unipórme pára sa págtatanghál at seremónya ang ilang tulâ, na may masasálimuót na palamutî sa mga gílid ng papel nitó, nang hindî maipagkamalî [ang pagsagap] sa pagpápahayág ng mga itó, túlad ng sísne na umiíwas sa dalámpasígan nang maikublî ang nakaáasiwâ nitóng paglákad. Madalîng umísip ng pormál na kaprítso, túlad ng pagtúkoy sa kontrá-implúwensíya [na ginagamit] sa pagbuwág sa kataúhan ng makatà, pára hindî itó masalamín sa tulâ. Hindî maitátatwâng ang mga pag-uurì sa tulâ na bátid ngayón ay pináwawalâng-saysáy ng ganitóng penómenon; sápilitán ang págpapangkát na ginawâ ni Aristotle, sapagkát itinúring niyá sa hanáy nitó ang tulâ na nása yugtô ng pamumúkadkád imbés na tulâ na nása yugtô ng pagkátuyót. Kung kinákailángan man ang alinmáng pag-uurì, itó’y dápat nása tangláw ng kultúra, dáhil ang tulâ ay nágtatagláy ng mga enerhíyang nagbúbunyág ng pinagmulán nitóng kultúra at díreksiyón. Sámakatwíd, magkákaroón lámang ng mga tulâng Filipino, tulâng Chino, tulâng Tibetan, at ibá pa. At totoó itó káhit sa mga tulâ na may inter-kultúrang batayán—úpang maságap ang pangúnahíng ágos ng kultúra, dápat maitangi ang mga pangúnahíng pángkultúrang balangkás, nangánaúna, at paglilípat, at ang pánig ng mga di-gaánong máhalagá. Sa parehong paraán, masusúbok ang mga karaníwang paniníwalà hinggíl sa pagkákaíba ng prosa at ng tulâ.  Maipápamálas na ártipisyál ang mga pagkákaibá at hindî kinákailángan pára maarok ang kalikásan ng panitikán. Sa kabalígtarán, maaarìng mapakítid pa nitó ang pagtutuón ng pánsin sa pansamántaláng pághahalíli matápos ang pagsásalikóp, na magbubúnga ng higít na problematikong pagbása at répormasyón sa téksto. Makapágbibigáy ng áral itó sa negatíbong paraán, sa anyông naglálaán ng mga modélo pára sa malîng pagsusurî. Hindî maiháhayág nang payák ang másalimuót na ugnáyan ng tulâ at ng kalagáyang pangkultúra na pinágsulátan nitó.

11

Anó ngayón ang tulâng Filipino? O tulâng Chino? O tulâng Tibetan? Báwat isá’y may natatánging batayáng kultúra na walâng pasubalìng humuhúbog sa panloób at panlabás na kamalayán, anumán ang wikâng ginamit sa pagsúlat nitó, úpang ang mga aspéktong pangkultúra ay makatagós sa mga bahagì ng konstruksiyón. Sa katuúsan, ang tulâng Filipino, káhit paáno, ay magpápamálas ng mátitingkád na eleménto ng “pagká-Filipino.” Karaníwang hindî maláy ang makatà hinggíl díto, at mabúti rin namán, dáhil hindî síya tagalíkom ng buwís ng matatabâng ímperyo, o batâng utusán doon sa kalabóso ng Ingkisisyon. Ang trabáho ng paglilínaw sa nasábing mga elementong pangkultúra ay trabáho ng krítikong pampánitikán—ang sepulturéro sa libíngan ng gunitâ. Alinmáng tulâ, sa gayón, ay masisípat sa iláng tiyák na antás ng pagbása bilang pangkultúrang ídeográma na ang kábuluhán ay nása páglalantád ng mga pangkultúrang dimensiyón sa paantás na paraán, katulad sa apókalípsis, na ang pinakámataás na grádo nitó ay kásaysáyan na lumilípol sa lahát ng kásaysáyan. Itinatalâ ng kásaysáyan ng tulâ ang kapúwa teóriko at praktikál na pinagmulán, úpang mapánatilì nitó hindî lámang ang kanonígong gramatíka. Sa gayón, ang tulâ ay hindî na lámang pánseremónya, bagkús nagíging seremónya mísmo. Kumbagá, ang tulâ ay may saríling kásaysáyan. At kapág hinaráp nitó ang ibá pang tulâ sa isáng tekstuwal na pagtatágis, ang mismóng pangkultúrang héneálohíya nitó ang makapágliligtás sa saríli pára hindî mahulóg sa tekstuwál na bangín at sa bandáng hulí’y mailálahók itó sa tekstuwál na káligirán. Dáhil nakikipágpalítan itó ng putók sa ibá pang mga tulâ sa hangád na kupîin ang balúting pakáhulugán ng mga itó, nang maibunyag ang kaniláng pakáhulugán at piliting mapigâ ang taglay na katotohanan, ang ibáng pang mga tulâ ay makábuluhán lámang dáhil ang mga itó ay ibáng mga tulâ—mga kalábang tulâ—at kapág sumukò ang mga itó ay maípapások lahát sa tulâ—na sa totoó’y malulúsaw ang mga itó roón. Isáng kampányang tekstuwál ang pangkultúrang pananákop, at doon pinagbábanyúhay ng tulâ ang saríli nitóng kásaysáyan, hábang nagbábanyúhay itó mulâ sa kásaysáyan.

12

Ang matindíng pasánin na ipinapátaw ng lipúnan sa makatà ang lumikhâ sa pagsúlat ng tulâ na magíng óbligasyón imbés na bokasyón, ang makatà na nagíng mandirigmâ imbés na trobadór, at humahátak na mulîng pag-arálan ang éksaktong relasyón ng pánitikán at lipúnan (HaL:24-25). Koláterál ang Gómang Tóre kapág nabíhag ang makatà o, iyon ang kaniyáng medálya kapág nautás siyá hábang gumáganáp ng tungkúlin. Ang magíng tulâng Filipino, o tulâng Chino, o tulâng Tibetan ang makasásalungát lában sa magkakátanikalâng interés ng teolohíya, ideolohíya, at imahinasyón.  Hindî mabubúhay ang tulâ nang hindî bumabanggâ sa mga itó, o pinaguguhô o sinasákop ang mga itó; ang altérnatíbo na pumanig sa mga itó ay malayông mangyari, bagamán posible na umangkóp sa mga itó. Nahuhúbog ang kásaysáyan ng tulâ sa mga tunggalîan na nagsisilang sa tulâ, at itinítilápon itó sa gitnâ ng mobilísasyóng militár. Lumilikhâ itó ng mitólohíya at símbolo kung saan makáliligtás, at pagdáka’y mailálahók sa mga talâan ng tekstuwál na éksplorasyón. At anó namán ang tulâ sa likód ng tulâ? Ang tulâng Filipino ay maráhan ngúnit patúloy na ginigibâ ang míto ng dóble-kárang personalidad ng mga Filipino. Inimbento ng mga tékstong kolonyál, sakâ inrugâ at pinalusóg ng mga lokál na warlord, ang mítong itó ang nangibábaw sa mga dáloy ng pampánitikáng kaisipáng Filipino na nagkakahón sa kultúrang Filipino sa loób ng balangkas ng pangambá at pagkakáwaták-waták. Na ang diwàng Filipino ay eskisofréniko sa moralidád, relihiyón, at halagaháng panlipúnan ay malagánap na tinanggáp nang hindî nasusurì káhit ng mga Filipino at halos nagíng iyon lang ang “totoó.” Inúurírat itó ng tulâ, at iníhahayág ang natúrang kamalîang pinálaláwig ng mga sumasákop at sinákop na isipan úpang mapánatilî ang kaniláng natatangìng interés. Sa mahabàng panahón, nagíng pagtataksíl ang magsalitâ lában sa ganitóng “pagkatotoó,” na tíla ba ang sanaysáy hinggíl sa saríling karunúngan ay krimén o prerogatíbo lámang ng naghaharìng urì. Ang panatilíhing mangmáng ang tulâ sa túnay nitóng saríli ang pinakámalakíng obsesyón ng mga kolonisadór at warlord, dáhil sa ganitóng paraán napanánatilì nilá ang kapángyaríhan sa kontéksto at pretéksto. Persona non grata[9] ang tulâ sa saríli nitóng kultúra. Ginawâ itó pára paniwalàang may sakít, sikolohíkong halimáw ang tulâ na hindî makátatagpô ng kahulugán malíban kung pahihíntulútan nilá ang págpapátaw, at hangga’t hindî kinikilála ang posisyón ng tulâ sa kásaysáyan gáya sa ginawa niláng kásaysáyan. Ang palagáy na binútas ng mga tékstong kolonyál ang diwàng Filipino ang nagpaúso sa konsépto na pagdáka’y lumagông malabò at maguló. Hindî itó totoó. Ang mga tékstong kolonyál ay sinákop ang mga tékstong lokál, ngúnit ang pinakámasakláp nitóng epékto ay pagkaitán ng kaakuhán ang tulâng Filipino. Ang págkabiyák sa personalidad ng tulâng Filipino ay umiíral lámang sa isípan ng mga kolonisadór at doón itó lumagô bilang kabaliwán pára sa mga gutóm sa kapángyaríhan, kayâ kailángan niláng ipakita sa pamámagítan ng malilináw na anyô ng míto at politika: ang tulâng Español  ay ginámit ang Simbahan, ang tulâng Amerikano ay ginamit ang Eraryo. Nang sumíkat ang konsépto ng hatî o dóbleng personalidad, ang tulâng Filipino, na dápat tagláy itó, ay walâng kamálay-málay hinggíl dito. Gayunmán, ipinálunók ng mga mayhawák ng kapángyaríhan ang konsépto sa buông bansa hanggang walâ nang tékstong isinulat nang hindî iyon sinisipì, at ang tulâng Filipino ay kailángang umáyon, bagamán hinintáy nitó ang panahon pára pabulaanan itó. Ginámit ng kolonisadór ang bágong téksto úpang ipataw ang mga elemento ng kásaysáyan, habang nagdurúsa ang tulâ lában sa matitindíng balákid pára salungatín ang kásaysáyan. Hinúbog ng mga kolonisadór ang pakásaysáyang gunitâ ng tulâ at ang estetíkong imahínasyón nitó úpang umangkóp sa kaniláng konsépto ng literatúra. Sa gayón, maráming líteratúra ang naglahò sa balát ng lupa nang hindî sumapát ang pagsalungát ng mga itó pára matiyák ang saríling kaligtásan sa dalúyong ng mga distorsiyón, panlilinláng, at malabòng pahayág na isinúlong ng mga kalábang téksto. Nang lumáon, namundók ang tulâ, nakipágbakbákan sa kalában sa panaka-nakang pagsalakay, at pinagnilayan ang kinábukásan nitó. Ngúnit nanaig itó sa gayóng mga di-katiyakan káhit pa gutumin ng kalában, at mulîng pinahúsay ang saríli sa pamámagítan ng nakadádalísay na grasya ng karukhâan at sa paniniwalà na ang nakalípas ay káyang ipawalâng-saysáy. Inaágaw ng kalában ang kásaysáyan palayô sa tulâ habang sumúsumpâng ginagawâ itó sa ngalan ng tulâ. Malínaw na itó’y isáng káso ng balighông pagkandilì na ídinisényo úpang linlangín ang kolonisádong téksto, úpang sa wakás ay tanggapín nitó ang guníguníng dobléng kataúhan. Sa madalî’t salitâ, ang tulâ ay maráhang pinágbanyúhay túngo sa dokuméntong kolonyál. Ngayón, bílang sukdúlan ng pambibítag nitó sa nakalípas, ang tulâ ay násalálak sa kásaysáyan na ang mga patakarán, pagpipilìan, ideolohíya, at bisyón ay nakábalangkás áyon sa nais ng mga banyagang makapángyaríhan. Nakíkibáka ang tulâ úpang palayàin ang saríli mulâ sa mga bakás ng korupsiyóng pangkultúra at pantasyang konseptuwál. Natuklasán nitó ang saríli, at lumayà sa kabulaánan ang kamalayán mulâ sa mga kontaminádong impresyón. Pinupúrga nitó ang kolektíbong gunitâ palayô sa tiránya ng dokuméntasyón. Dáhil ang pampánitikáng budhî nitó’y nawíndang sa ganitóng manipulasyóng tekstuwál ng nakalípas, kinailángan ng tulâ na gumawâ ng págtutuwíd—na mapághihílom ang nakalípas lában sa pampólitíkang kúlam at mareréndahán nang makapágsilbí sa hináharáp. Ang tulâng Filipino, kabalíntunàan man, ay hindî dápat mahiyâ sa nakalípas nitó—dáhil hindî nitó nilikhâ ang nakaraán, at hindî nagapì nitó; ang kásaysáyan ay kahihiyán lámang sa pánig ng mga táo, na matapós matamó ang kapángyaríhan, ay kinontrol itó úpang gawíng eternál ang gayóng kapángyaríhan. Kinákailángan maráhil ang pampánitikáng pagkásuwaíl sa pagkukúmpuní ng makináryang pangkásaysáyan.

13

Dápat surìin ang tulâng Filipino sa kapúwa pangkaisipán at pángkultúrang mga pananáw, at ang kasálukúyan ang lunsáran, habang nágtutuón sa mga ugnáyan nitó sa nakalípas, at nililínaw ang mga tuláy na pagítan ng dalawáng pánig. Hangád itó nang ganáp ng Gómang Tóre; ang tulâ ay hindî nakabukód na lárang ng karunúngan ngúnit beteráno sa digmâan na napálilibútan ng ng mga rékwerdo ng larángan. Ang totoó’y hindî itó humíhintô na magíng búnga ng tunggalîan; isá itóng teknolohikong mísil na inilágak lában sa mga totoó o guníguníng krísis at malîng pagsagap na makáwawásak ng balánse ng kapángyaríhang tekstuwál. Ang “morir es descansar”[10] ni Rizal ay pináiimpís ang ego ng makatà, ngúnit hindî ang sílong ng tulâ na humahadlang sa pangángahás ng buláte. Sa gayóng pángyayári, iniháhayág lámang ni Rizal ang pag-úrong sa larángan, imbés na pagsukò sa superyór na puwérsa, úpang matáya ang natitiráng bála at maiwasang mabíhag ng kalában ang tulâ. Totoó itó nang madéstiyéro si Rizal, at nang humaráp siyá sa pulutóng na babaríl sa kaniyá. Sa mabábalásik na téksto ng Éwropa, na káhit ang niyébe ay lumalában sa mga bakás ng paa pára sa espasyo sa lupa, ang mga manuskrito ng Noli me tangere[11]ay estratehikong oposisyon sa sistematikong paglápastángan sa kultúrang Filipino; at ang “Mi ultimo adiós,” sa mapupútik na parìan ng Maynila, ang nakábalatkayông madrigal. Sa ganitóng paraán, ang “Mi ultimo adios” ay hindî pamámaálam ni Rizal sa báyang Filipino bagkús ang kaniyáng pangwakás na pahayág sa saríli. Hindî mahírap basáhin ang buông tulâ bilang bála sa kanyón na umáasintá sa kaniyáng mga berdúgo. Kinitíl niyá ang kaniyáng mga berdúgo ilang óras bágo siyá paslangín! Itó ba’y káso ng gantíhang pagpatáy? Hindî. Kung títitígan ang kalábang téksto, iyon ay nakátadhanàng pangyayári—ang pagpápatúnay sa lakás ng háwak nitó sa pampólitíka at pangkáisipáng ugát ng mga tulâ; at sa pánig namán ng tulâ, nasaksihán nitó ang tránspigurasyón ng makatà túngo sa buháy na áwtor noong sandalîng namatay si Rizal, ang téksto na pináririkít ang isip sa likód nitó—na isáng “tekstimonya.”[12] May pagkabiyák kung gayón sa diyalógo ng dalawáng téksto, at hindî pagburá sa komunikasyong namuô sa pagítan nilá. Bagamán pinahintô ng mga bála ang tibók ng pusò ni Rizal, pinanatilì namán ng kaniyáng tulâ ang mga notasyón at anotasyón ng kaniyáng talámbúhay. Manánatilì ang kaniyáng dugô, gayunmán, na nakasáboy sa mga pahína nitó at pápaloób sa sakláw ng téksto nitó. Patáy na si Rizal sa antás ng silbíng pampolitika, ngúnit ang kaniyáng tulâ ay nanánatilìng lumalában sa antás ng estetíkong pagbabantay. Ang “Mi ultimo adiós,” bilang téksto, ay palaging tumatawíd sa téksto ng kaniyáng talambúhay, at sa gayón ay nananatilîng potensiyal na bála ng kanyon. Iyon ang dahilan, na sa marupók na pagtatáya kung anó ang náglalándas sa kásaysáyan ng Filipinas, si Rizal, at hindî ang kaniyáng tulâ, ang nabubúhay mulî bilang íkono. Kumbaga, mulî siyáng isinatítik ng tulâ na kaniyáng isinúlat. Hindî itó masábi kina Bonifacio, Mabini, o Aguinaldo dáhil walâ siláng salitâ na labás sa kaniláng saríli, walâng téksto na makapágsasalbá sa kaniláng lamán lában sa Erinyes ng kásaysáyan[13]. Dumaloy silá sa kaniláng panahón na nagpahinà sa kaniláng sabwátan at kayâ nangaglahò roón. Sa gitnâ ng mga guhô sa larángan, kapág napáram ang pangwakás na hiblá ng elehíya sa kaniláng mga uták, hindî mapálulúbag ng káhit pambansâng talumpatì ang kaniláng mga butó. Walâ siláng iníwang téksto. At itó ang trahédya.

14

Nakatákas si Rizal sa nakalípas sa pamámagítan ng pag-íral sa kaniyáng tulâ na, sa kalaúnan, dáhil naunawàan nitó ang kamalayán ng kasalukuyan, at dáhil nilutás nitó ang kontrádiksiyón sa ibá pang tulâ, ay nagíng tulâng Filipino. “Morir es descansar”—nabigông matandàan ng mga abó sa libíngan ang romántisísmong tekstuwál, ang marudób na pagmámalabís, ang masísilakbóng kabigùan, ngúnit ang tulâ ay hindî lámang gumugunitâ bagkús gumugunitâ nang may paghíhigantí—“El sitio nada importa, cipres, laurel o lirio,/ cadalso o campo abierto, combate o cruel martirio”[14]—yámang tumanggáp itó, nang palihím, ng pangúnang kaaláman hinggíl sa tápang ng kalában, at handâng harapín iyón áyon sa kaniyáng paraán. Kung dáti’y inuúnawà ang tulâ sa pamámagítan ni Rizal, si Rizal namán ngayón ang inuúnawà sa pamámagítan ng tulâ— “at ang Lamán ay nagíng Salitâ.” Ang táo na nása loob ng tulâ ay walâng silbi sa tulâ, malíban bílang palusót lában sa panánalákay o pániniktík, gáya sa maaarìng maganáp sa larángan. Ang táo sa tulâ, gayundín, ay isinásadulâ mulî ang báwat salitâng inilahók niya roón, sinisíkap ilantád ang mga kahulugáng nakaligtâan niyá hábang ipinápakáhulugán yaón, sumusuót sa mga takíp at puwáng ng malamíg na dískurso pára sa mga natatangìng pahiwatíg na maaarìng makapágpabágo sa hátol ng kásaysáyan sa kaniyáng lamán. Sadyang dumadaló siyá sa saríling mulîng pagsílang sa metápisíkong antás at, sa táwag ng pangangáilángan, ay gumáganáp ng mga gawâin ng kapúwa doktór at pasyénte. Tinátanggáp ng tulâ ang isá pang di-maíiwásang bakbákan, bagamán sa ngayón, ang moratóryum sa pagbilí ng mga sandáta ang nagpapánatilì na mapahupà nang bahagyâ ang labanán. “Morir es descansar”—ang pansaríling rebolusyón ni Rizal, kumbagá, ang kaniyáng pámpanitíkang paghíhimagsík, at higít na matagumpáy káysa ginawâ ng Katipunan, bagamán hindî siyá namunò ng hukbó o nagtatág ng gobyérno. Kung sisipátin sa prinsípyo na ang dáloy ng pakásaysáyang pag-iísip ay pásalungát ang dáloy sa ágos ng panahon, ang kaniyáng rebolusyón ay ginawàng posíble ang ibá pang rebolusyón, at iníladlád ang nakalípas pára masúsing masurì ng kasálukúyan. Sapagkát ang kasálukúyan ang náglilínaw sa nakaraán, at hindî ang kabalígtarán. Ang “Mi ultimo adiós,” na pinág-arálan sa pauróng na pananaw, ay suplíng ng Rebolusyóng Filipino lában sa España, na pagkaraan, ay nagíng anák ng digmâang Filipino-Amerikano. Maláy ang tulâ sa kinálalagyán nitó sa kamalayán ng kásaysáyan; at dáhil maláy sa pakásaysáyang kamalayán ay nakamít ang ganáp na pag-íral. Itó ngayón ang dápat mangyári, at anumáng lampás díto’y máwawalán ng kabuluhán. (Itutuloy. . . .)

Mga Talâ


[8] Mulâ sa Frances, tumutukoy itó sa “abanseng grupo sa alinmang larang, gáya sa sining ng panitikan, na ang mga akda’y mapag-eksperimento at lumilihis sa ortodoksiya.”

[9] Mulâ sa Latin, tumutukoy itó sa “tao na hindî tinatanggap,” at sa panig namán ng diplomasya ay nangangahulugang “opisyal ng embahada o opisinang konsular na hindî katanggap-tanggap ang akredistasyon sa panig ng isáng bansang dápat magpahintulot nitó.”

[10] Ang “morir es descansar,” na matatagpuan sa huling taludtod ng “Mi ultimo adiós” ni José Rizal, ay literal na maitutumbas sa “Ang mamatáy ay mamahinga,” ngúnit isinalin namán itó ni Andres Bonifacio na “mamatáy ay siyáng pagkakagupiling.”

[11] Mulâ sa Latin, na may literal na katumbas na “tao o bagay na hindî dápat salingin o pakialaman,” at ginamit na pamagat ni Rizal sa kaniyáng nobela.

[12] Dito makikita ang paglalaro ni Bautista sa bágong saltang salitâng “textimony” na tinumbasan ng “tekstimonya” sa Filipino. Ang “textimony,” áyon sa Urban Dictionary, ay isáng uri ng pagpapadala ng mahabang mensahe, sa pamámagítan ng texting, gáya sa selfon o sulatroniko. Kung pagbabatayan namán ang mga tékstong nalalathala sa Internet, ang salitâ ay kombinasyon ng téksto at testimonya, isáng uri ng pagpapatotoó sa pamámagítan ng pasulat na paraán, at maiuugnay sa gáya ng siping kasabihan.

[13] Mapabubulaanan itó, kung isasaalang-alang ang klasikong tulâ ni Andrés Bonifacio na pinamagatang “Pag-ibig sa Tinubuang Bayan.” Pambihira ang kodigo at diskurso nitó na nagtatampok sa diskurso ng Tagalog at sa bisyóng Katagalugan bilang isáng bansa,” na taliwas sa bisyóng “nasyon” ni Rizal.

[14] Itó ang ikawalo at ikasiyám na taludtod ng “Mi ultimo adiós” ni Rizal, na matutumbasan sa literal na paraán ng: “Hindî mahalaga ang pook: sipres, lawrel, liryo,/sa bibitayan o párang o kinamartiran.” Isinalin itó ni Bonafacio na: “Saan man mautas ay di kailañgan,/cípres ó laurel, lirio ma’y patuñgan/ pakikipaghamok, at ang bibitayan,/ yaon ay gayón din kung hiling ñg Bayan.”// Na ang paraán ng pagsasalin ay mahahalatang ipinangangalandakan ng teoryang Skopos na nagpapahalaga sa magiging resulta sa tunguhang wika, imbes na sa mulâang wika.