Wika ni Idyanale, ni Roberto T. Añonuevo

Wika ni Idyanale

Roberto T. Añonuevo

Para kay Ann Sherina

Ang pangalan sa aking dibdib ang pangalan na iyong inibig. Nasa loob ng pangalan ang kagubatang taglay ang sari-saring hayop, ibon, kulisap at iba pang nilalang. Ang kagubatang ito ay kisapmatang nagiging bonsai kung iibigin mo, halimbawa kung nayayamot sa makukulit na lamok o alitaptap. Ang bonsai ay patutubuin mo sa iyong palad, at magkakabagwis sakâ iibis paimbulog, at habang lumalaon, maaaring malimot mo ang mga punongkahoy, palumpong, damo, at kung ano-ano pang halaman, gaya sa matatandang kuwento, kapag nalilibang pagtingala sa himpapawid. Ngunit magbabalik sa lupa ang pangalan, at magdiriwang ang buong santinakpan. Maririnig ng lupa ang salita, at kung magkaroon man ng samot na balita, ang balitang ito ay pangalan na iniibig ka at nagkataong iniibig mo rin — at umiindak, umaawit, tumutula kahit pa nasa loob ng pinakamalupit, pinakamabangis na bilibid o yungib.

Stop illegal arrest. No to kidnapping. No to illegal detention.

Advertisements

Habang naghihintay, ni Idyanale M. Añonuevo

Habang Naghihintay

Idyanale M. Añonuevo

Habang naghihintay ng pagsapit ng umaga
ay nariyan ang iyong kasama na nagpapaalalang
ipinid, kalimutan na ang iyong nakaraan.

Habang naghihintay ng pagsapit ng umaga,
sisikat din ang araw, sabi ng selda, nang magbigay
lakas, sigla, at ginhawa sa iyo sa kasalukuyan.

Habang naghihintay ng pagsapit ng umaga,
ang poot at hinanakit ay nagiging hamog at aral
at ang bilangguan ay maluwag na paaralan.

At habang naghihintay ng pagsapit ng umaga,
ako’y nakatulog. Enero na pala, isang taon
ang nakalipas nang ako’y biglang magising.  .  .  .

13 Enero 2019

No to illegal arrest. No to kidnapping. No to illegal detention.

Pabula, ni Octavio Paz

Pabula

Salin ng “Fabula” ni Octavio Paz ng Mexico.
Salin sa eleganteng Filipino ni Roberto T. Añonuevo ng Filipinas.

Para kay Álvaro Mutis

Ang mga panahon ng apoy at simoy
Ang kabataan ng tubig
Mulang lungti hanggang dilaw
.  .   .   .  . . . . . . . . . . . .  . . .   .Mulang dilaw hanggang pula
Mulang pananaginip hanggang pagmamasid
. . . . . . . . . . . . . . . . . .  Mulang lunggati hanggang pagkilos
Isang hakbang na lámang at hindi mo pinag-igihan
Ang mga insekto’y pumipitlag na hiyas
Humihimlay ang init sa gilid ng sanaw

Ang ulan ay waring malatiki na magulo ang buhok
Ang punongkahoy ay tumatayog sa iyong palad
At ang punong iyan ay tumawa, nanghula, kumanta
At ang mga hula nito’y nagkabagwis at umimbulog
May mga payak na milagrong tinatawag na mga ibon
Ang lahat ay para sa isa’t isa
Ang isa’t isa ay para sa lahat
May isang napakalaking salita na wala ni likuran
Ang salita na gaya ng araw
Isang araw ay magkakadurog-durog ito sa libong piraso
Ito ang mga salita ng ating wikang inuusal ngayon
Mga piraso na hindi na muling mabubuo pa
Mga basag na salaming tinititigan ng wasak na mundo

Stop illegal arrest. No to kidnapping. No to illegal detention.

Sa dulo ng pag-asa, ni Roberto T. Añonuevo

Sa Dulo ng Pag-asa

ROBERTO T. AÑONUEVO

Sa dulo ng pag-asa, ano ang sasalubong sa iyo? Maaaring isang bangin o kawan ng putakti, o kaya’y tambakan ng basura kung hindi man putol na sapà. Malayang maglalakad ang mga pangamba sa mga anino at pitlag ng lupa, mayayanig ang mga ulupong sa iba’t ibang pakahulugan, at hindi ka man manghuhula, ang yugtong ito ang pinakadakila: iiral ka at maláy ka, iiral ka dahil maláy ka, at iiral ka nang maláy na maláy, kahit ang kinabukasan ay nananatiling palaisipan.

Sa dulo ng pag-asa, sumisikip ang mga selda ng bilangguan; ilalagda ang tatô sa iyong puso at budhi; at para kang paslit na nakasilay, sa unang pagkakataon, ng eroplano o selfon. Matutulog ka sa sahig, at mananagip na dilis na ibinibilad kasama ang libong dilis na nakahanay at natutulog sa labis na pagod o lungkot. Sa dulo ng pag-asa, maglilinis ka ng kubeta sa buong maghapon, o kung hindi’y magwawalis sa mga selda para sa kapatiran ng mga maykaya at maykapal. Sa dulo ng pag-asa, tutulungan ka ng ibang kakosa mong marahil ay naaawa sa itsura mong kalbo, bagito, at waring walang kaalam-alam sa mundo.

(Marahil hindi mo na kabesado ang dating daan sa dulo ng pag-asa. Sa iyong guniguni, lumuwag ang dating makitid na eskinita ng mga tambay, nangaglaho at nagsilipat kung saan ang mga dating kaibigan, lumiwanag ang tambayan, at ang pumalit na hulagway ay tahol ng mga tuta sa bakuran na ang pader ay hardin ng gumamela o rosal.)

Sa dulo ng pag-asa, itatanong mo sa diyos kung bakit mailap ang hustisya, gaya marahil ng pagtatanong ng liping dinakip, binugbog, at ikinulong ang ilan nitong piling kabataan. Isusumbat mo sa kaitaasan kung bakit hindi sumasagot ang diyos sa mga dasal na mataimtim at makulimlim. Hahanapin mo ang diyos na makahahawi ng mga alon, makapagpapaulan ng tinapay, makapagpapahilom ng maantak na sugat, makapagpapanumbalik ng ginhawa sa anyo ng mga bukás na bintana, makapagdudulot ng malawak na pagtitiis o pang-unawa, at makagaganti ng mahigpit na yakap habang tumutulo ang iyong luha.

Sa dulo ng pag-asa, marahil ay walang diyos. Sa dulo ng pag-asa, walang matatagpuang kaibigan. Sa dulo ng pag-asa, walang hinaharap kundi ang pagsasanla ng kaluluwa sa mga demonyong nalilikha sa pabrika ng mga pahayagan, gobyerno, at paaralan. Sa dulo ng pag-asa, walang matatagpuang pangalan, walang matatagpuang magulang, walang matatagpuang karatula na magtuturo kung kailan liliko sa kanan o kaliwa, o kung dapat manatili sa gitna. Sa dulo ng pag-asa, kusang destiyero ka na hahabulin ng mga bala o tarantadong batas.

Sa dulo ng pag-asa, isisilang ang digmaan na mananatiling biro ng presidente, ang digmaan na malalango ang lahat sa pangakò at malulunod sa kopa ng mga pakò, ang digmaan na magpapasikip sa libong bilibid at magpapataas sa ranggo ng mga pulis, ang digmaan na magpapasakit sa ulo ng mga piskal at huwes dahil ang mga kaso ay may padron at sukat gaya ng damit, at kailangang sumunod sila sa utos at patakaran ng nakatataas. Sa dulo ng pag-asa, ang digmaan ay katatawanan, at ang mga tumatawa ay parang mga payasong inupahan ng hari.

Sasalubungin ka ng araw sa dulo ng pag-asa. Iiwan mo ang lahat ng iyong nakasanayan, at maglalaho ang iyong takot o agam-agam. Lahat ng iyong lakas ay magbabalik, at isisilang ang sariwang katinuan. Sa dulo ng pag-asa, hindi mahalaga kung may sumalubong sa iyo o wala. Sa dulo ng pag-asa, hindi mahalaga ang iyong katauhan. Sa dulo ng pag-asa, tutuklasin mo muli kung totoong ang Maykapal ay nasa iyong buto’t lamán, hihintayin mo ang himala na ikaw rin ang lilikha at lumikha, at kung ituring man itong masaklap na biro, ang bathalang ito ang aabangan mo, pagsapit na pagsapit sa dulo ng pag-asa.

nature woods bikes bicycles trails fields grasses florida pine trees land vehicle bicycle cycling road bicycle mountain bike cycle sport mountain biking path mountainous landforms trail vehicle sports equipment mountain bike racing tree mountain racing bicycle soil hybrid bicycle hill adventure landscape ecoregion shrubland grass plant community road grassland prairie enduro cross country cycling freeride cyclo cross bicycle Stop illegal arrest. No to illegal arrest and detention.

Kaarawan, ni Roberto T. Añonuevo

Kaarawan

Roberto T. Añonuevo

Bumukas ang pinto, at humigop ng mga bagwis at amihan
ang himpilan. Lumakad papaloob doon ang isang binata,
at nang lumabas siya pagkaraan ng apatnapung gabi,
ang paligid ay hininga ng hukluban, at ang lupain
ay alingawngaw ng kalembang ng mga banyagang batingaw.
Luminga-linga ang kabataan, sinamyo ang halimuyak
ng mga palumpong at punongkahoy na nakasalubong,
sinalat ng mga talampakan ang maligamgam na lupa,
at waring naramdaman niyang pumatak sa kaniyang maantak
na loob ang malagkit maitim nakalalangong pulut ng ilahas
na kagubatan.

Lovely, ni Roberto T. Añonuevo

Lovely

Roberto T. Añonuevo

Dumating si Marikit isang hapon
at ikaw na nakapiit sa dilim
ay nagliwanag gaya ng lungsod.
Si Marikit ay sarili mong tinalikdan,
at ngayon ay kausap mong walang kurap.
Gaano man kaikli ang inyong pagtatagpo
ay katumbas ng eternidad.
Iyan ang nadama ng may luhang simoy,
na parang kaganapan ng kalayaan—
at kaganapan ng payak na pagmamahal.

Tuwing dinadalaw kita, ni Roberto T. Añonuevo

Tuwing Dinadalaw Kita

Roberto T. Añonuevo

Tuwing dinadalaw kita, ang espasyo sa pagitan natin ay katahimikan. Nangungusap ang iyong mga mata sa aking mga mata, at ang pananabik ay nagbibihis ng mga papel na bulaklak na taglay ang kalungkutang walang kilalang ama at anak. Sa isang kisap, ang katahimikan ay atin na lámang ipagkikibit-balikat, at ngingitian. Salamat, ‘ika mo, ngunit ano ang dapat ipagpasalamat?

Ang anino mo at ang anino ko ba’y may bilis ng bagong anyo ng kalayaan? Paano susukatin ang panahon sa velocidad ng ating paghihiwalay? Marami pa akong tanong, at kung wala marahil ang iyong bantay, magpupukulan tayo ng mga tanong, maghahagikgikan, kahit wala, wala tayong masaló o masagót.

Kung kailan ka nagpapahinog sa selda ay sakâ mo unti-unting nauwaaan na ang lakas ay wala sa kamao o baril o salapi, bagkus nasa isipan at puso—na ang naratibo ay hindi madadampot at maililigpit ng mga tiwaling pulis. Natutuwa ako kung paano mo ipinapaliwanag ang bawat kaso ng ilang kakosa mo, na ang iba’y ni hindi makabása o makasulat, at kilalanin ka nilang Mayór (sa napakaikling panahon) at piliin nilang kahaliling abogado.

Ang iyong mga salita ay awit din na ang himig ay tumatawag ng pagtuklas ng sarili. Ang sariling iyan ay ako ring nagbabalatkayo sa ulam, damit, tubig, ilaw, at yakap na pinipigil ng rehas at batas. Ang sariling iyan ay hindi karaniwang nilalang, bagkus karaniwang Maykapal—na ni hindi nangangamba kung ano ang mabubuksang kapalaran ng iyong mga hakbang sa loob at labas ng kulungan.

Hindi kami magsasawà na dalawin ka. Pigilin man ng sakit ang ina mo’t kapatid, dadalawin ka nila sa iyong gunita’t guniguni. Dadalawin ka ng iyong mga tita at tito gaano man sila kaabalá sa trabaho. Dadalawin kita, at hindi mangangamba sa panganib. Habang tumatagal, ang katatagan mo ay tumatapang pagsapit sa akin, humakbang man ito sa hukay, at ang hukay ay kapuwa natin espasyo na tumitibok, at may enerhiya, na para lámang naghahabulang mga bola.

Ang paghihintay ay tinanggap mong bahagi ng katotohanan, na marahil ay nakutuban kahit ng iyong mga kalaban. Gaano man kahusay magsinungaling ang mga pulis, itatatwa sila ng mga hulagway at salita at pagkakataon. At ang kanilang superyor ay waring bumubulong sa pangulo doon sa Palasyo ng Malabanan, na parang dinadalaw ng mga multo mula sa umuúsok-úsok na damó.

Kaibigan, ni Roberto T. Añonuevo

Kaibigan

Roberto T. Añonuevo

Dumarami sila, gaya sa bisperas ng pista, at magpapakilala, sakâ makíkipágsayá, habang ikaw ang bumabangkâ, ngunit biglang maglalahò kapag sumapit ka at tumindig o umupo sa gilid sa bangin. Hindi nila mauunawaan ang rikit ng panginorin, bagkus malululà sa panganib ng bato o alon na sasalo sa kanila sa kailaliman. Ikakatwiran nila ang kanilang seguridad, trabaho, pangalan, pamilya, at kung ano-ano pang bagay—iiwas sa iyong anyong sumasalungat sa agos na karaniwan—at hindi mo alam kung karapat-dapat sila sa taguring ibig. Ano ang kaibig-ibig sa kanila, at pagtalikod mo’y bumubukad ang kani-kanilang bibig upang magbunyag ng pangil, kamandag, o dilang lumalatay hanggang iyong anino? Mababait sila kung ikaw ay may silbi sa kanila, at iyan ang katotohanang ipagugunita ng iyong laptop o selfon. Masusubok sila sa alak o papel, at masusubok ang kanilang balak o koneksiyon, hanggang sa madamong lupaing kinatatayuan mo. Mabilis silang mapawi gaya ng usok mula sa kusina o sigâ, kapag dumarating ang maiitim na tsismis o balita. Ngunit ang totoo sa kanila’y hindi nang-iiwan, itaga mo sa bato, at hindi nangangambang maulingan ang mukha pagtabi sa iyo; o malangisan ang kamay, maghugas man siya ng kaserola’t pinggan, o kaya’y maghigpit ng lumuwag na tornilyo sa iyong pilipisan.

Stop illegal arrest. No to arbitrary detention.

 

Magsasalita ako hinggil sa pag-asa, ni César Vallejo

Magsasalita ako hinggil sa pag-asa

Salin ng “Voy a hablar de la esperanza,” ni César Vallejo
Salin sa eleganteng Filipino ni Roberto T. Añonuevo

. . . . . . . . . .Hindi ako nagdurusa sa hapding ito bilang César Vallejo. Hindi ako nasasaktan bilang artista, bilang tao, o bilang karaniwang nilalang. Hindi ako nagdurusa sa kirot na ito bilang Katoliko o Muslim o ateista. Sadyang may hapdi sa akin ngayon. Kahit hindi ako si César Vallejo, pagdurusahan ko pa rin ito. Hindi man ako artista’y pagdurusuhan ko pa rin ito. Hindi man ako tao o nilalang ay pagdurusahan ko pa rin ito. Hindi man ako Katoliko o Muslim o ateista, pagdurusuhan ko pa rin ito. Nararanasan ko ngayon ang sakít mula sa kailaliman. Ngayon ay sadyang tumatagos sa akin ang hapdi.

. . . . . . . . . .Nasasaktan ako ngayon nang walang paliwanag. Napakalalim ng aking sakít, na wala itong sanhi o hindi nawawalan ng sanhi sa sandaling ito. Ano ang ugat nito? Nasaan ang bagay na napakahalaga, na maaaring magwakas ang sanhi nito? Ang sanhi nito ay wala; at walang makapipigil sa magiging sanhi nito. Dahil bakit lumitaw ang hapding ito, nang dahil sa sarili? Ang hapdi ko’y nagmumula sa habagat, o amihan, gaya ng mga bugok na itlog na iniluluwal sa simoy ng ilang kakatwang ibon. Kung patay ang aking mapapangasawa, ang hapdi ay katumbas niyon. Kung laslasin nila ang aking leeg, ang kirot ay pareho lámang. Kung ang búhay, samakatwid, ay naiiba, ang sakít ay sadyang magkapareho. Ngayon ay nagdurusa ako nang higit na mataas. Ngayon ay sadyang nadarama ko ang sakít.

. . . . . . . . . .Sinisipat ko ang hapdi ng nagugutom na tao, at nabatid ko na ang kaniyang gutom ay higit sa aking pagdurusa, na kung ako’y mag-aayuno hanggang mamatay, kahit paano’y may susupling na dahon ng damo mula sa aking libingan. Katulad din sa gaya ng mangingibig! Nakabubúhay ang kaniyang dugo, na taliwas sa aking walang ugat at walang silbi!

. . . . . . . . . .Naniniwala ako na magpahangga ngayon, ang lahat ng bagay sa uniberso ay hindi makaiiwas na maging mga magulang o anak. Ngunit masdan ang aking hapdi ngayon na hindi magulang o anak. Wala itong likod upang kumulimlim, o wala itong sapat na dibdib para lumiwayway, at kung ilalagak sa madilim na silid, hindi ito makapagbibigay ng liwanag, at kung ilalagay naman sa maliwanag na silid, ni hindi ito makapagbibigay ng anino. Ngayon ay nagdurusa ako anuman ang mangyari. Sadyang tagos ngayon sa aking loob ang sakít.

Stop illegal arrest. No to illegal detention. No to kidnapping.

Ang Karahasan ng mga Oras, ni César Vallejo

Ang Karahasan ng mga Oras

Salin ng “La violencia de las horas,” ni César Vallejo
Salin sa eleganteng Filipino ni Roberto T. Añonuevo

. . . . . . . .Yumao ang lahat.
. . . . . . . .Namatay si Ginang Antonia, na namaos, na naghurno ng mga murang tinapay sa nayon.
. . . . . . . .Namatay ang kurang si Padre Santiago, na ibig batiin ng mga kabataan, at binabatì ang kung sino-sino: Magandang umaga, José! Magandang umaga, Maria!
. . . . . . . .Namatay si Carlota, ang may bulawang buhok, at iniwan ang isang sanggol, na pagkaraan ay mamamatay din, walong araw pagkalipas mamatay ang ina.
. . . . . . . .Namatay ang aking Tiya Albina, na malimit awitin ang mga minanang tiyempo at modo, habang nananahi sa mga loob ng koredor, para kay Isidora, na pagiging katulong ang trabaho, at labis na kagalang-galang na tao.
. . . . . . . .Namatay ang matandang bulag ang isang mata, hindi ko matandaan ang kaniyang ngalan, ngunit natutulog siya kahit sa sinag ng umaga, at nakaupo sa sulok ng pintuan ng ohalatero.
. . . . . . . .Si Rayo ay namatay, ang asong kasintangkad ko, at binaril ng kung sinong tao.
. . . . . . . .Namatay si Lucas, ang aking bayaw, na namayapa ang mga baywang, at natatandaan ko tuwing umuulan, at walang sinuman ang may gayong karanasan.
. . . . . . . .Namatay si Nanay nang dahil sa aking rebolber, ang aking ate sa aking kamao, at ang aking kuya sa aking duguang lamanloob, ang tatlong binigkis ng kung anong pighati, sa buwan ng Agosto noong mga sumunod na taon.
. . . . . . . .Namatay ang musikong si Méndez, ang matangkad at lasenggo, na humihimig ng malungkuting tokata sa kaniyang klarinete, na ang pagpapalawig ay nakapagpapahimbing ng mga inahing manok ng aming kapitbahay, bago pa man sumapit ang takipsilim.
. . . . . . . .Namatay ang aking eternidad, at pinupukaw ko ito ngayon.

Stop illegal arrest. No to illegal detention. No to kidnapping.