Pag-iral ng Panauhin sa Pulo, ni Roberto T. Añonuevo

Pag-íral ng Panaúhin sa Pulô

Roberto T. Añonuevo

Ang pag-íral ay tunggalîan, at párang págpaloób sa pambansâng múseo, na másalimuót ang ugnáyan ng síning at ídeolohíya. Hindî makapágbibigáy sa iyó ng kálkuládong karunúngan, gáya sa ísports o písika o polítika, ang Spoliarium ni Juan Luna, bagkús máhihindík sa mga gládyador na kinákaladkád ng mga Rómanong káwal, mápopoót sa mga mánonoód na warì’y taksíl o bantáy-salákay, at madudúrog ang loób sa babáe at matandâng naulilà na pawàng pinipígil ng hikbî at dalámhatì samantálang umáalíngawngáw sa palígid ang nághihiyáwan sa gálak at pánlilibák. Anó ang pakialám mo sa árkitektúra ng kóliseo o sa móda ng pananamít ng mga Rómano? Walâ. Anó sa iyó ang kímikong komposisyón ng óleo at óptikong ilusyón ng mga kúlay at aníno na biníhag ng kámbas na may Éwropeong himaymáy? Walâ. Gayunmán, ang kukurót sa damdámin ay nagpápanatilì ng ugnáyan sa kaaláman hinggíl sa nakáririndí at karimá-rimárim na bakbákan, o sa halagá ng búhay na maiklî ngúnit kapaná-panabík, anumán ang urì at lahì. Ang kakatwâ sa síning, kumbagá, ay ibukás ang iyong matá sa gitnâ ng noó o bátok o pálad, sagápin ang anumáng nabigông maitalâ sa kasaysáyan ng ímperyo pagkaraán ng pagtatágis ng mga éspada at balutì, at damhín ang kung anóng pahiwátig sa réalidad ng mga bilanggông sinawîng pálad na may alusyón sa iyóng daigdíg. Samantála, ang ídeolohíya ay malímit nághahayág ng mga posisyón at dibisyón ng mga urì ng kawaní at opisyál sa ópisina na tumátanáw kay Luna at sa Spoliarium, na ipágpalagáy nang “répresentasyón ng guníguníng relasyón ng mga índibidwál sa kaniláng túnay na kondisyón ng pag-íral” sa loób at labás ng múseo. May sáhod mulâ sa bádyet ng pámahalàan ang mga kawaní at itó ang nagtitiyák sa réproduksiyón ng lakás-paggawâ sa buông múseo at sa relasyón sa réproduksiyón ng lakás-paggawâ sa loób at labás ng múseo. May sáhod ang kalupunán at itó ang nágtitiyák sa pag-andár ng ídeolohíkong áparáto ng éstado, hábang nangángalagà sa dambuhalàng óbra máestra na púwedeng magíng ópyo ng madlâ. Sa Marxistang tradisyón, wikà nga ni Althusser, ang éstado ay tinatanáw na mapanúpil na áparáto. Kailángang manúpil ng éstado úpang makaíral itó, at kailángan nitó ang pagpápalagánap ng ídeolohíya úpang magíng katanggáp-tanggáp sa paningín ng públiko. Ang pagpások mo sa múseo ay párang móro-móro sa pulô, na ang mga ídeolohíkong áparáto ng éstado ang nágtatanghál sa síning ng mga lamánlupà: Kailángan ang tunggalîan úpang patúloy siláng makaíral, at manaíg ang sinásambá niláng Aníto, tawágin man itóng Tagápangúlo.

Alimbúkad: Epic raging poetry in search of humanity. Photo by Una Laurencic on Pexels.com

Mga Salitâ at Larángan: Isáng Pagninílay sa Tulâ, ni Cirilo F. Bautista (Yugto 30-36)

Salin ng Words and Battlefields: A Theoria on the Poem ni Cirilo F. Bautista

Salin sa pandaigdigang Filipino ni Roberto T. Añonuevo

30

Kaúgnay ng nabanggít, karamíhan sa mga mambabása ay nagkakamalî sa akalàng ang imbensiyón ng pagsúlat ang nagsílang sa tulâ. Gáya sa naunáng natalákay, ang tiránya ng limbág ang nagpapáliwánag sa karamíhan sa kahiwagàan ng mga pág-intindí hinggíl sa tulâ, magíng iyón man ay sa paraáng kritikál o onitólohíko. Dáhil anák ng palimbágan ang kritikáng pampánitikán, nágbibigáy itó ng impresyón na ang mga bágay sa pag-aáral nitó ay mga anák mismo ng palimbágan. Itó, siyémpre, ang máaarìng totoó sa iláng urì ng panítikán, gáya sa nobélang populár at pámperyodíkong sanaysáy, ngúnit hindî sa tulâ. Isinílang ang tulâ nang may vocal cords[69] ng táo. Ang págsusulát ay nágbibigáy sa tulâ ng kumpígurasyóng pangmatá, kung dati’y tínig ang nágbibigáy ng kumpígurasyóng pandiníg hinggíl doon. Sa paglaganáp ng síning ng paglilimbág, ang pangmasíd ay nangibábaw sa pandiníg, na binágo hindî lámang ang konsépto ng tulâ sa panig ng madlâng sumaságap nitó bagkus magíng ang paraán ng pag-unawà ritó. Sa mitólohíya ni Marshall McLuhan, “ang pagbabágo sa ratio ng mga pandamá ng táo na sanhî ng kaúnlarán sa literasing ponetiko” ang Pagkaparoól “na nagpatiwalág sa táo mula sa kaniyáng muslak na akústikong paraíso” (CoM:86). Iniwan ng tulâ ang rehiyón ng taingá at pumaloób sa rehiyón ng matá. Lumitáw pagkaraan ang mga mambabása ng tulâ na halos lipúlin ang mga tagápakiníg ng tulâ; ang tulâ, sa puwersa ng ganitóng kaúnlarán, ay naging mahigpít na kaugnáy ng piráso ng papel. Pinaliít itó sa mga serye ng marká na itinítik sa sapád na rabáw. Binúro itóng bangkay, kumbaga, kapiling ang kamalayáng nagpapálagánap ng balità ng pagsilang nitó. Sa isáng hagod ng panulát, o pagbabâ sa imprenta, ang buong sistema ng pag-unawang poetiko ay nawásak—ang taingá ay napatalsík sa intermissum[70]. Ngayón, sa pangkálahatán, ang piraso ng papel na kinasúsulátan ng tulâ ay itinutúring na bahagi ng tulâ. Nang agawin ng makinang palimbágan ang soberanya ng taingá, at isánib ng mga kritiko sa makina ang kaniláng poetika, nabúhay ang tulâ sa pagkádestiyéro, na nabítag ng payák na putîng papel. Inilayô sa lárang ng pandiníg, ang tulâ ay umimbénto ng sari-saring língguwistíkong eksperímentasyón upang pangatwiranan ang pananáhan sa papél. Likás lámang na ang mga eksperimentong itó ay nakatuón sa mga matá, yámang ang mga taingá ay nawalân ng saysay para sa pag-unawang poetiko, at nagsílang sa proseso ng “de-touch-ment,”[71]—ang pag-úrong sa ipinápalagáy na realidád upang magparaán sa isáng arbitraryo.  Yámang ang tulâ at ang papel ay di-mahahatì, natatamo ng mga itó ang iisáng katauhan: sa gayón, hindî maiibigan ng mambabása ang tulâ at pupunitin ang papel na kinálimbagán nitó, sakâ sasabíhing, “Sinirà ko ang tulâ,” gayóng bágo pa ang de-touch-ment, ang totoó’y sinirà lámang niya ang isáng piraso ng papel. Kinokontról ng papel ang tulâ at, kung palálawigín pa, ang ísip sa likod ng tulâ. Sa loób ng anarkiko at binusabos na realidád, máaarìng nakabúting pagsasabágay pa itó, ngúnit sa loób ng konteksto ng kásaysáyang pampánitikán, walâ itó kundi ilusyong págpupúgay. Ipinapakò nitó ang tulâ sa teksto, gayóng gáya ng nabanggít na, ang tulâ ay higit pa sa teksto ng tulâ. Magagawâ nitóng walâng tínag ang tulâ ngúnit umaángil naman sa pagdurúsa sa kaganápan ng teknokrasya. “Gáya ng nanálo na sumulat ng kásaysáyan, i.e., lumílikhà rin siya ng kaniyáng míto,” sulat ni Ersnst Junger, “kayâ siya ang nagpápasiyá kung ano ang itutúring bílang síning” (MaN:128). Para makatákas sa pahina, i.e., para makalikhâ ng sariling míto, ang tulâ ay kailángang sunúgin ang papel nang hindî nitó nasusunog ang sarili. Kailángan nitóng maglináng ng sariling modelo ng pag-iisíp, ng sariling sistema ng pagninilay. Kailángan nitóng patunayan sa sarili na nakátataás itó sa papel sa pamámagítan ng paglalagáy ng taingá sa papel—sa pamámagítan ng pagpapabágong-anyô sa pangangáilángang teknolohiko tungo sa matulâing kawaláng katuturan. Kailángan nitóng ibasura ang mga pamámaraán kung paano maibabasura itó ng nanalo. Resulta nitó ang índepéndensiyá at kasarinlan ng tulâ na dáti nang ipináliwánag, ang kapángyaríhan ng mga tunóg sa mga salitâ, hindî ng mga hulagwáy sa papel, bagaman palaging magkakaroon ng eternal na pagtatagis ang tulâ at ang burukrasya tulad ng sinásagísag sa kapalaran ng makatàng si Orfeo na, sa pamámagítan ng kaniyáng mga tulâ ay ginawang walâng taláb ang mga sandatang ginamit laban sa kaniyá ng mga baliw na babae ng Sikones, ngúnit siya’y nagapì pa rin nila, at pinágpirá-pirasó, at ikinalat sa iba’t ibang pook ang mga galamay at lira niya, ngúnit ang kaniyáng malamig na dilà ay patuloy pa ring umáwit habang gumugúlong sa tubigan. Ang inimbentong tínig na itó na nilílibák ang tunay na tínig ay hindî radikal na binago ang intensiyón ng tunay na tulâ, dáhil kahit sa anumang panahón ay mapánunumbálik nitó ang kaakuhán[72]; ngúnit natamó nitó ang impluwensiya para magsagawa ng iláng pagkílos sa espero ng tunay na realidád, bílang panimula sa gayóng pagpapatuloy. Isáng tinipíl na salitâ, sa totoó lang, ang “kaakuháng” itó; umiral na itó noong isilid ni Rizal ang isáng tulâ sa tinghóy ng kaniyáng selda sa Fort Santiago. Ang pagkáhumáling sa tawtolohiya ay máaarìng makatulong sa nanalo para maantalá ang opensiba ng tunay na tulâ, o maniwalâ sa gayóng pahayág, ngúnit nakásalálay ang lahat sa panahón. Hindî matátabúnan ng lupa ang balità, gáya ng ginawa ng barbero ni Midas, at umásang hindî iyón itutúlak ng mga damó palabás sa rabáw ng lupà. Habang nakabitin pa itó, gayunman, ang tulâng itinalâ sa papel ay máaarìng magtaglay ng alinmang inskripsiyón, na may kung ano-anong pakahulugán, yámang panlansí lámang itó ng tunay na tulâ. Sa gayón, hindî masasabing walâng saysáy o absurdo ang tulâ, dáhil ang tanging hinihingi ay ang kung anong anyô ng mga marká sa papel—sa bisà ng ganitóng kondisyon. Masásalákay ang papel sa paraáng hindî itó makálalában sa kongkretong moralidad ng tiránya nitó. Ang wikà ay naging larûan ng panulát, at ang panulát ay naging makatà. Lahat ng kinákailángan para makalikhâ ng ilusyon ng estetikong pabigkás ay pagsunód sa mga pormalistikong panuto. Sa gayóng pagtataya, ang ganitóng inskripyon ay tulâ: “Cantara bawn gat hana/ regurgo san palti gon;/ retas, narok, a parta/ set leras alar rewarton.”  Itó ang inimbentong tulâ sa inimbentong wikà, dáhil walâng anumang ilusyon ang makapágpapabágo nitó—kailángang tanggapín itó sa kabuôan, at walâng mapágpipilìan. Sa pamámagítan nitó, walâng makapágpapaláwig sa ísip sa bágong dimensiyón ng panahón at espásyo, nang hindî iniíwan ang panahón at espásyo, at magpakálugód sa ilusyon, na waring ang tunay na tulâ ay napagod na sa pagiging tulâ at natanggalán ng karapatáng mamalagì sa papel. Ang mga guniguning hulagwáy na tinitimpla ng tulâ upang gawing ganáp ang ilusyon nitó ang nakapágdarágdag ng sariwang antás sa semantikong konstruksiyón at sa ipnotikong di-maiiwasang pangyayari sa pag-unlad ng ísip sa pamámagítan ng guníguníng karanasán. Ang guníguníng tulâ, samakatwid, ay isáng pánggagagád sa tunay na tulâ, bagaman napakahírap itangì ang isá’t isá sa isáng hatag na sandali ng tekstuwál na pagtatanghal, kapag sinakop ng mga matá ang tulâ. Bagaman ang natatanging urì ng kalungkutan ang nag-aabiso sa mga itó nang magkabukód, dáhil banyagà ang mga itó sa isá’t isá,  ang pánggagagád ay higít na malungkót dáhil nangingíbabáw itó sa ísip sa pamámagítan ng mga matá. Ang pagtákas para sa ísip ay binubuô ng karunúngan na ang ilusyong itó ay panandalîan lámang; matápos maglahò, ang digmâan ng mga salitâ ay muling sisiklab. Ngúnit ang guníguníng tulâ ay may halaga—sa paglikha ng pangunahing interbensiyón tungo sa tunay na realidád, napupuwersa nitó ang kásaysáyan na pagniláyan ang sarili. Kayâ ang interbensiyóng pangkásaysáyan ng guníguníng tulâ ay hindî guníguníng kásaysáyan bagkus kásaysáyan ng haráya na nagsisíkap na iugnáy ang subrasyonal at kublíng kamalayang materyales—mga simbolo, hulagwáy, pahiwatig, atbp.—na may di-mababágong elemento ng nakalipas na kásaysáyan. Para may masábi sa nasabing tulâ, na kaugnáy sa nabanggít na, ay nangangáilángan ng beripikasyon sa pahayág mula sa tunay at guníguníng perspektiba. Díto, tumpak lang na sabihing ang tulâ bílang kásaysáyan ay matátanáw na kásaysáyan bílang tulâ, dáhil kapuwâ nagdodokumento ang mga itó ng parehong konseptong pangkáisipán. Kaugnáy nitó, ang tulâ ay natatamó ang kambal na armonya—hindî lámang itó signo bagkus kahulugán ng nasabing signo. Kung palalawigin pa, báwat tulâ ay puwedeng magíng balistikong misil at isáng signo ng balistikong misil, o tirador, haliryó[73], o sumpit; ang tulâ ay máaarìng hinggíl sa sarili. Posible para sa tulâ na magnilay o pagnilayan ang sarili dáhil sa ganitóng kambal na katauhang may armonya, at ginagawa ang tulâ hindî lámang para magíng pangkulturang artefakto bagkus pangkulturang ego. “Paglabas ko sa gusaling tinitirhan,/ nasalubong ang tulâ isáng umaga/ na hila-hila ng amo nitó.// Sinundan ko sila./ Sa kanto, huminto ang tulâ at wari’y naningkayád./ May kung anong pumaták sa bangketa./ Isá pang tulâ?// Binilisán ko ang paghakbang.// Ngúnit bágo ko marating ang nahulog na bágay/ Napánsin itó ng amo ng tulâ./ Humángos siya pabalík at inilabas ang pandampot sa tulâ.// Sa isáng hágod ay nadampót niya ang bágong tulâ.// Nakíta niyá akóng papalapít kayâ nagmadaling/ Isinilid ang tulâ sa súpot,/ At pagkaraan ay pinunasan ang seménto.// Nakabantáy sa kaniyáng tulâ, ang ámo ng tulâ ay umalís.// Pagkaraán, sa isáng tindáhan, bumilí akó ng diyaryó/ At nabatid kung anó ang lahát ng itó./ Isáng bágong ordinánsa ang pinagtíbay, na ipinágbabáwal ang mga tulâ na magkalát sa lansángan—// Úpang itagúyod ang publikóng kalinísan at paunlarín ang ugnáyan ng mga mamámayán” (CaO:2). Ang tulâ, bílang paraán ng pag-iral, ay humahawan ng landas para isá pang tulâ! Ang tulâ na umaakay sa isá pang tulâ, o sa kaso ni Ezra Pound sa Cantos, ang nagsisíngit sa tulâ; sa kaso ni Alejandro G. Hufana sa Poro Point, ang humuhúkay sa tulâ; sa kaso ni Gémino H. Abad sa Fugitive Emphasis, ang kumakátay sa tulâ; sa kaso ni Ricky de Ungria sa R.A.D.I.O, ang gumagaróte sa tulâ. Ipinápalagáy ng báwat tulâ na ang pinakáangkóp na mapanurìng pormalismo na mapágsasánib ang ilusyon at realidád ay ang pana-panahóng estetikong tensiyón na nananáhan sa dinamismong pangkásaysáyan. Ang transitibong proseso ang nagtutulak sa mga salitâ sa tulâ na hanapin ang katwirang língguwistíko nitó sa mga di-língguwistíkong realidád—mga ídeólohíya, sistema ng gobyerno, pagtanggap ng kultura, tradisyon sa paniniwalâ sa diyos. Pagdaka, ang tulâ sa papel ay itinutúlak palabás ang mga diwàin—na hindî pa naíhahayág—na nananáhan sa espásyo sa mga palugit ng pahina, at may layong ganáp na maitulak ang sarili palabas sa papel. Sa sandaling magtagumpay ang tulâ, ang hungkag na pahina, sa lantay na pagkablangko nitó, ang kákatawán sa Sukdulang Tulâ. Kapag tiningnan ng isáng táo ang tulâ sa papel na isáng rekord lámang ng pribadong pagsasalitâ, na mula sa makatà, nakapagbigay na ng mahalagang serbisyo sa sangkatauhan ang imprenta. Ginagawa nitóng permanente ang págsusulát bílang instrumento ng nasabing rekord. Pertinente itó sa pahayág ni Michael Butor na “Ang unang bentaha ng págsusulát, gáya ng alam nating lahat, ay tinutulungan ang wikà na magtagal—verba volent, scripta manent[74]—ngúnit ang himalâ ay hindî lámang tayo tinutulungan nitó upang likhain ang nasabi na, at gawin ang pagsasalitâ bílang buô sa ikalawa o ikasandaang ulit, bagkus pinanánatilì rin ang báwat elemento ng pagsasalitâng itó sa pagsapit ng kasunod, at binúbuksán sa ating paningin ang máaarìng nakaligtâan ng pandiníg, na nagpapáhintúlot sa atin na magagap ang buong pagkakásunód-sunód sa isáng sulyáp” (BuI:40). Máaarìng panandalian ang mga binigkas na salitâ, ngúnit ang tulâ ay hinihingi ang gayóng mga salitâ, dáhil ang “tipograpiya” at tipolohiya nitó, noong una pa man, ay nakakáwing sa kamalayán, hindî sa anumang nasa labas [ng katauhan]. Máaarìng may kaugnáyan sa prosang pabigkás ang binanggit ni Butor, na isinásará ng ísip at ang kagyát na halína ay sa fakultad ng impormasyon, kayâ kailángan ang língguwistíkong pag-uúlit para matiyak at magkaroon ng datos sa salimbáyang pagtutúkoy; ngúnit ang tulâ ay simbolikong pagsasalitâ na isinásará ang ísip at taliwás sa naratibong diskurso—dulâ, nobéla, romanse—na pawang hindî nangangáilángan ng “láwas ng pahina” nang “maísará ng tunay na pader ng mga salitâ na mangángalagà, maglalaráwan, at magtatanggól díto” (BuI:51). Sadyang nais ng tulâ na takásan ang mga instrumento ng ísip na ginagamit upang ipakò itó sa isáng pook nang mapangíbabáwan ang ísip. Naís ng ísip na ikuwarantena ang tulâ sa isáng lugar sa pahina, nang mapaliít itó sa isáng tiyak na urì ng káisipán. Ang pahina ay hindî heneradór o terminal nitó. Itó, sa pinakamagaling na tanaw, ang instrumentong materyal para mahúli ang mga pabigkás na kalansáy ng abstraktong realidád. Ano ngayón ang hugis ng tulâ? Kung hindî itó katutubô sa pahina, gáya ng ikinákatwíran ng iba, at inimbento ng vocal cords[75], paano itó makíkilála mulâ sa iba pang urì ng pampánitikáng paglalahád? Malinaw na dapat ngayón na ang tulâ ay walâng tiyak na hugis. Yámang kinopyang diskurso ang tulâ, itó ang gumagawâ ng kumpígurasyón ng kamalayang lumikha díto, upang ang nasabing kumpígurasyón ay magpabágo-bágo mula sa isáng kamalayan tungo sa ibang kamalayan. Ang húgis ng tulâ ay hugis ng kamalayan sa sandali ng paglikhâ, ngúnit humigit-kumulang lámang, dáhil ang tulâ sa kamalayan ay iba na sa oras na lumabas itó sa kamalayán. Ang kamalayán sa pagsúlat ng tulâ ay hindî ang unang magtitiyak nitó, at itó ang tanging makapágtitiyák sa naturan, dáhil ang iba pa—ang sumaságap na kamalayan—ang tanging makákikíta sa pagkatotoó ng tulâ, at hindî sa bágo pa itó magkatotoó. Ang katalogo ng mga salitâ na bumubuô sa tulâ, gáya sa nabanggít na, ay hindî tulâ, bagaman ang tulâ ay hindî tulâ kung walâ itó; itó ang língguwistíkong katumbas ng reaksiyón ng kamalayan sa panggigipit ng kásaysáyan—sa tunggalîan at kalutásan—habang  ginagawâ ang tulâ. Ang húgis ng tulâ ay bersiyón ng tulâ ng kamalayán habang pinalalayà itó sa maláwak na mundó. Ang mga kumbensiyón ng prosódya at súkat ay nagsisilbi para matukoy ang hugis at mabiyayaan ang tulâ ng tiyak na kaakuhan, i.e., liriko, epiko, pasalaysay, elehiyako, atbp. Sa ganitóng paraán, nagsisilang ang tulâ ng hugis, itanghál man itóng pabigkás o pasulát sa papel, bagaman sa hulíng kaso, ang topograpiya[76]—ang ayos ng mga salitâng nakalimbág—ay inaagaw ang mga padrong prosodiko at metro sa pamámagítan ng pagsápaw sa ísip nang taglay ang enerhiyang pangmasíd. Nakapágpapátaw sa gayón ang arbitráryong pisikál na estruktúra sa pabigkas na estruktura at nagiging malígoy ang lohika ng matulâing balangkas. Bunga nitó, may mga tulâ na literál na kakatwâng basáhin nang malakás dáhil nakadisényo yaón upang makíta, gáya ng “The Grasshopper” [Ang Tipaklong] ni E.E. Cummings o “The, Bright, Centipede” [Ang, Alupihang, Maningning] ni José Garcia Villa. Sa pinakásukdól, ang gayóng tulâ ay pinaliliit ang panulâan sa nakikítang pagsasalitâ, gáya ng sistema ng ponetíkong notasyón na binubuô ng mga diyagrámang pabigkás na pumapalít sa mga hulagwáy ng wikà. Ang tulâ, dapat idiin, ay nadédestiyéro sa pahína, napápaligíran ng mga peligrósong teknolohíkong págbabáwal, kahit sa pag-únat ng mga bintî nitó sa maningníng na láwak ng mga palúgit sa papél. Malayà lámang ang tulâ na magnílay sa pag-iisá nitó, o sa pinakámasakláp, naghuhúnos itó paloób sa púrong anyô, yámang ang mga títik ay hindî na makagaláw at pumirmí sa tintá ng imprénta. At sa sandalîng pumaloób iyón sa mga pahína ng aklát, ang katigásan nitó ay nagiging walâng hanggán, at hindî na mulîng máririníg pa.

31

Sa pagkádestiyéro, ang tulâ ay isáng ideograma; isáng eskúdo ng kamalayán ng makatà. “Disíplinádo ang tagláy nitóng káisipán,” wikà ni Confucious sa Shih Ching (ShMD:XII), bagamán kinóndená ni Chuangtzu ang wikà kasáma ang lahat ng establisádong institusyon nang makálikhâ ng bágong paraán ng pagságap sa tulâ. Ang tiránya ng limbág ang nagpakò sa tulâ sa ideógramátikóng kawaláng-kílos, gáya ng binúrong insekto, at pinipílit itó na umangkop sa pahilig na pagbásang kílos na nagdudúlot naman para mapuwersa ang ísip ng mambabása na isaálang-álang ang kahulugán ng tulâ bílang malá-alimángong dáloy ng mga salitâ sa nakápirmíng lupàin. Báwat salitâ ay nakákadéna sa kasunód na salitâ, at maliban kung nauúnawàan ng isáng táo ang pagkakakáwing, kailángan niyang umúrong at ulitin ang pahilíg na pagbása. Datapwát sa kaso ng di-nasusúlat na tulâ, ang báwat salitâ ay umaabót sa kamalayán ng nakikiníg nang may awtonúmong intensidad na nangangáilángan naman ng katumbas na intensidad ng atensiyón sa panig niya, kung hindî’y magkakámalî siya sa kahulugán ng salitâ, dáhil ang kaniyáng taingá ay hindî mabábalikán pa ang salitâ sa sandalîng hindî na itó maulinig[77]. Bunga nitó, ang pangunahing anyô ng pasulat na tulâ ay ang pisikal na ayos nitó habang sumasapól sa ísip ng nakikinig. Ang pasulat na tulâ ay nakaaapekto sa ísip sa pamámagítan ng palimbág na teknolohiya, samantalang ang di-nasusulat na tulâ ay nakaaapekto sa ísip sa pamámagítan ng pambobomba ríto. Itó ang dahilán kung bakit sa pinakaubod, ang di-nasusulat na tulâ ay nagkakahugis ng kamalayan sa sumasagap díto, habang ang pasulat na tulâ ay nagkakahugis sa pahilig na estruktura nitó. Ang mga saknong, pútol ng taludtod, dagdag-na-salitâ,[78] at paglilipat ng linya ang mga taktikang mauunawaan lámang kapag isinaalang-alang na kaugnáy sa isinulat na tulâ, at hindî sa di-nasusulat na tulâ, dáhil magkaugnáy ang dalawa kung titingnan. Pinaliít bílang ideograma, ang pasulat na tulâ ay talagang dapat magtaglay ng “disíplinádong káisipán,” ngúnit para maganáp itó, kailángang iwan nitó ang “nahuhútok na pag-angkop” nang matiyak ang matulâing kaligtasan sa mabagsik na mundo, na kasabay ding nagtitiyak sa língguwistíkong kariktan. “Kapag ganáp na nabuo ang diwa sa ísip,/ Namumukadkad itó sa kadakilaan,” pahayág ni Liu Hsieh (HsM:178). Ipinahihiwatig ng lahat ng itó ang pagkontrol ng ideograma sa ísip ng mambabása kapag tinalakay ang kahulugán ng tulâ. Tinutupad itó ng mga taktika ng teknolohiyang palimbág, dáhil nagtatakda ang mga itó sa panig ng mambabasa ng patutunguhan ng pagninilay at kasiyahan sa tulâ—binabawasan ng mga itó ang lakas ng talino na ibig magsagawa ng independiyenteng pag-unawa sa nasabing tulâ. Ang tulâ ay kaaláman mismo, na ang ísip ang nagsisilbing kasangkapan upang hukayin ang gayóng kaaláman. Ang di-nasusulat na tulâ, gayunman, ay hindî kaaláman, ngúnit kasangkapan ng ísip para matamó ang kaaláman. Nagtataglay ang ísip ng primitibong kaaláman na kinukumpirma, sinasalungat, o nilalagom ng tulâ, alinsunod sa pangyayari. Walâng anyô ang makapágpapárupók sa gayóng kaaláman bágo itó magíng ganáp; at kapag naging ganáp, ang anyô ng tulâ ay impresyón sa armonyoso at pinag-isáng diwa na iniiwan nitó sa ísip. Isáng layon ng di-nasusulat na tulâ ay tipunin ang rekord ng nasabing mga impresyón. Sa ganitóng konteksto, mauunawaan ang puna ni Dylan Thomas na “Hindî pa ako nakakita kung ano ang anyô ng tulâ. Ngúnit sinisikap kong makita iyón” (FeT:299). Nasa kaniyáng ísip ang anyô, at dáhil walâng katumbas itó sa labas ng ísip, hindî niya maisáhinágap iyón. Máaarìng makapagdiskurso siya hinggíl doon, ngúnit mabibigong magagap ang kumpígurasyón nitó dáhil hindî itó makikita. Ang ídea ng tulâ, gayunman, ay máaarìng malinaw sa kaniyá yámang nananatiling natatangi mula sa anyô. Ang kásaysáyan ng di-nasusulat na tulâ ay kásaysáyan ng mga ídea, samantalang ang pasulat na tulâ ay isá sa mga anyô. Ang tuon ng bilis ng salitâ sa di-nasusulat na tulâ at ang pahilig na bilis ng salitâ sa nasusulat na tulâ ang makalilikha ng tunggalîan sa ísip, na sa pagkaignorante sa naturang pagtatangi sa mga itó, ay sisikaping sagapin ang isá na kahalili ng iba. Bunga nitó, nagtatakda ang ísip ng maling pagkilala o kalidad sa sinalungat na tulâ; o, sa kaso ng iláng kritiko, sablay at walâng batayan ang paghatol na ipinataw sa kalikasan ng tulâ. Pinakíkinggán ang tulâ, at isinasaharáya, naúnawàan itó o hindî naúnawàan; o ang isáng tulâ ay tinatanaw, isáng ideogramang sinusurì, at sinisípat nang paulit-ulit sa kung ano-anong dahilán (sa kabila ng lahat, makakamit itó, dáhil pinatigas sa mga pahina), at nauunawaan. Sumusunod ang isáng proseso sa sarili nitóng sistema at sumasapit sa layon nitó—ang pagkakaunawa—na independiyente sa iba pa. Ang ikalitó ang isáng sistema na laán sa iba, at ipagpalit ang mga tiyak nitóng antas, ang makapagpapalubhâ sa tunggalîan. Mailalapat díto, walâ mang kaugnáyan, ang pahayág ni Berkeley na “ganáp na di-nauunawaan” ang magsalita “ng absolutong pag-iral ng mga di-nakapag-iisíp na bágay nang walâng kaugnáyan sa pagsagap sa mga itó” (BeK:66). Ang pahilíg na galaw ng nasusulat na tulâ ay ikinukulong ang ísip sa loób ng pisikal na hanggahan ng limbág, at nililimitahan ang mga pagtuklas at tekstimonya sa mga kahulugáng nakapaloób doon.  Maglalakad ang ísip upang masakop ang mga perimetro, sapagkat sa gayóng paraán lámang magagagáp nitó ang kabuôan ng tulâ. Ang di-nasusulat na tulâ ay binobomba ang ísip ng sunod-sunod na salitâ, nang lingid ang estruktura ng salitâ, upang ang báwat salitâ ay sumapol sa ísip nang may katumbas na lakas, at napupuwersa itóng magtuon ng pansin sa mga salitâ, habang di-maláy nitóng binibihag ang kubling pisikal na estruktura ng tulâ. Ang isáng táo na nakarinig sa unang pagkakátaón ng tulâ ay walâng empirikong balangkas para maunawaan iyón, maliban sa kaniyáng kaaláman, at pag-ulinig, sa mga salitâ. Napahihirapan siya ng ganitóng kamangmangan sa pag-unawa sa tulâ; sa kabalintunaan, ang ganitó ring kamangmangan ang makapagbibigay ng kabuluhan sa pagdanas niya sa tulâ. Dáhil hindî niya alam kung ano ang anyô ng tulâ, hindî rin niya alam kung paano itó wawakasan. Palagi siyang tensiyónado, at sinisikap na matukoy ang halaga ng tempo, infleksiyón, defleksiyón, himig, hinto, at katáhimíkan na pawang mula sa nagsasalitâ. At kapag ang pangwakás na tulâ ay nagtapos sa di-mahahadlangang katáhimíkan ng nagsasalitâ, gugulantangin siya ng kaaláman hinggíl sa hugis ng tulâ. Mauunawaan niya pagkaraan na ang ídea ng tulâ ay nasa hugis nitó, na taliwas sa nasusulat na tulâ na ang hugis ay nasa ídea nitó. Kapag nasagap ang anyô at ídea, natatamo ng tulâ ang realidád. Ngúnit totoó lámang itó sa naturang ísip na nagsisimula sa kamangmangan, kumbaga, sa ultimong pag-iwan sa kumbensiyónal na panuntunan ng mga títik. Hindî dáhil gumuhô ang mga pamantayan sa matulâing pagsagap, kundi kailángang muling balangkasin ang mga itó upang maísaálang-álang ang pambihiràng kalidad ng tulâ. Ang káisipán at hugis ay sumasapit at nagpapabalik-balik, ngúnit hindî palaging may parehong linaw at may parehong network. Ang prehuwisyo sa ganitó o gayóng interpretasyon sa parehong tulâ ay sanhi nitó, at ang mga interpretasyon sa parehong tulâ ay nagbabágo hindî dáhil sa káisipán nitó o ang hugis ng tulâ ay nagbágo bagkus dáhil ang magkakaibang ísip sa magkakaibang paligid ay sumasagap ng iba’t ibang aspekto ng parehong penomenon. “Ang kásaysáyan ng ísip ay hindî naging walâng latoy na pagpapatuloy. Palaging may mga panahón na umuurong itó sa lilim ng mga anino,” sulat ni Lionel Trilling (TrMM:41).  Ang habà at sigásig ng isáng interpretasyon ay may tambalang terminal sa búhay ng diwang-datos na naging sanhi ng gayóng interpretasyon, bagaman sa iláng pagkakátaón, ang iláng kanon ng abstraksiyón at panlasa ay makapagpapalawig sa nasabing interpretasyon, gáya sa kaso ng mga romantikong tulâ sa Filipinas, halimbawa na ang kina José Corazón de Jesús at Tarrosa Subido, na nabuhay dáhil inísip at dinanas ang mga itó sa lilim ng maningning na kalagáyan ng estetikong Filipino. Ang mga detalye ng gayóng pananaig ay nananatiling mahiwaga, sa pakahulugán ng Griyegong “mysterion[79].” Kahit ang dakilàng si Karl Marx ay nabigong maarok ang ganitóng proseso. Ang kaniyáng mga paborítong awtor—Aeschylus, Shakespeare, Goethe, at E.T.A. Hoffman na pawang hindî naman rebolusyonaryo o kritikong panlipunan—ay hindî nakapagbigay sa kaniyá ng materyales para maiugnay ang mga ekonomikong realidád sa mga imperatibong estetika at nang mapangatwiranan ang kaniyáng teorya sa politíka. “Ang hirap ay hindî sa paggagap ng ídea na ang Griyegong síning at epiko ay matálik na iniugnay sa iláng tiyak na puwersa  ng panlipunang kaunlaran,” sulat niya sa A Contribution to the Critique of Political Economy [Isáng Ambag sa Kritika sa Pampolitíkang Ekonomiya]. “Nakasalálay itó sa pag-unawa kung bakit nananatiling bukál pa rin ang mga itó ng estetikong kasiyahan para sa atin, at sa iláng pagkakátaón ay nangingíbabáw bílang pamantayan at modelong mahirap maabot” (MaC:131). Nabigo siyang makapaglináng ng pormularyong lipon ng estetikong káisipán nang maipaliwanag ang ugnayan ng rebolusyonaryong kamalayan at ng artistikong pagtatáya sa loób ng balangkas ng mga pang-ekonomiyang pangyayari. Kumbaga, ang kaniyáng ekonomikong interpretasyon sa kásaysáyan ay hindî mailugar sa mga tumpak nitóng dimensiyón ang hiwagang nagpapatakbo sa unibersal na kamalayan na nagdidiin sa penomenon ng tunggalîan bílang ugat na sanhi ng tulâ. Gáya ng naipakita na, ang tensiyón na likás sa tunggalîan ay malinaw sa tatlong antas: una, sa panig ng makatà at ng tulâ sa yugto ng paglikha; ikalawa, sa panig ng tulâ at ng madla (mambabasa at tagapakinig) sa yugto ng pagtatagis; at ikatló, sa panig ng tulâ at ng iba pang tulâ sa yugto ng estetikong pamamahinga. Ang nakaligtas na interpretasyon ay maitutúring bílang kaganápan ng propetikong kumpederasyon ng ísip at ng mga salitâ sa sandali ng kaniláng pamumuô, upang ang unibersal na kamalayan ay hindî makatakas sa katótohánan. Masasabi itó kay Gertrude Stein hinggíl sa kaniyáng nobélang Mrs. Reynolds na “binigkis niya ang teksto nang may maiikling talâ: doon, nagtagumpay ang kaniyáng propetikong paraán ng pagsagap sa kásaysáyan; natapos na niya ang introduksiyón, ang pinakaperpektong halimbawa ng metodo na, sa pagsasalitâ sa wikà ng paslit, ay natuklasan niya, gáya ng ginagawa ng bata, ang mga pamamaraan ng paglikha ng pinakamaselang katótohánan na mauunawaan ng mga dakilàng táo ng kaniyáng bansa at iba pa” (RoTR:212-213). Bigkisin ang mga teksto na bumibigkis sa kamalayán: Itó ang lumilítaw bílang sukdulang kasabihan ng pakikibákang pampánitikán ng táo, na misteryoso at tanging maipapáliwánag sa pagiging di-maipapáliwánag. Ang paradoha nitó—“ang posibilidad na itago ang kahulugán sa pamámagítan ng mismong akto ng pagbubunyág nitó,” gáya sa isinulat ni Derrida (DeWD:2:26)—na pinawawalâng-saysay ang anumang pagtatangkâ na balangkasin itó sa láwas ng mga panuto. Bílang proseso, inilulugar nitó ang kílos ng táo, kahit pa kabaliwán, sa kapana-panabik na posisyon, na kaugnáy ng likhang síning. Sinabi ni Foucoult na “ang sandali na magkasabay isinílang ang akdang síning at ang kabaliwan at magíng ganáp ang simula ng panahón na mababatid ng nasabing mundo na kinakastigo ng nasabing akdang síning at mananagot sa harap nitó dáhil sa pagiging kung ano itó” (FoMC:289). Ang ísip na hinahátak para saksihan ang mga teksto ay dapat pangatwiranan ang pag-iral nitó, patunayan ang sarili na karapat-dapat sa mga teksto, dáhil sa ganitóng superlatibong oras ng paghuhukom, kapag ang mga teksto ay pinasán ang lahat ng simbolo ng mundo, itó ay walâ nang kahulugán sa labas ng mga teksto. Ang ísip-sa-loób-ng-mga-teksto, na taliwas sa ísip-sa-labas-ng-mga-teksto, ay matutuklasan ang sarili na pinipígil ng pabigkás na hanggahan ng tulâ at pinághaharìan nitó. Ang ísip-sa-teksto ay makágagaláw lámang sa pambansang kaligíran na makapágpapásiglá sa intérpretasyón, upang ang anumang lampás sa gayóng interpretasyon hinggíl sa tulâ ay maitúring na hinuha, kung hindî man imbento. Ang Florante at Laura, Divina Commedia, Evangeline, na ilán sa mabábanggít, ay totoó sa ganitóng pangyayári, at buháy na buháy. Ang ísip na sumasalungat sa mga itó ay walâng kinalaman sa kaligtasan ng mga itó ngúnit kailángang bigkisin ang saríli sa mga teksto nitó kung ibig máliwanágan habang hinaharap ang mga itó. Itó ang dúlong wakás ng mahabang paglalakbay ng tulâ tungo sa inmortalidad ng teksto na posible lámang kapag natamó ang ikatlong antas ng signipikasyon (Cf. seksiyón #27). Winakasan ng tulâ ang sarili at sa gayóng proseso ay ikinulób sa loób ng kahulugán ang urì ng ísip na makáhuhúkay ng gayóng kahulugán. Ibinibigkís nitó ang nasabing kamalayan sa tekstuwálidád nitó, sa penomenon ng “saradong sistema” na nilinang at winakasan ng mga prinsipyong índepéndiyénte sa mga karanasan, pangyayari, o motibo ng makatà o ng mambabasa. Masusurì ang mga tulâng mahusay ang pagkakagawa bílang mga teritóryo na ang komersíyo sa pagitan ng mga salitâ ay nagaganáp. Kapag natápos ang transaksiyón, ang pambansang kamalayán ay pumapánig sa tulâ at aangkinin itóng bahagi ng estetikong pamána. Tinátanggál ng tulâ ang índepéndensiyá ng ísip, at nagkákaútang pa roon ang ísip para makairal. Isáng buong síklo ang maáabót: ginagámit ng ísip ang wikà upang bihágin ang tulâ na bibihágin sa huli ang ísip sa pamámagítan ng paglampas sa wikà. Pinaunlád ng tulâ ang sarili nitóng epistomolohiya. Ang paglaya ng tulâ mula sa paninilbihan sa wikà at tipograpiya ang lumílikhâ ríto na magíng kabuôan ng awtonomiyang pangkáisipán dáhil permanente ang háwak nitó sa gunitâ. Ang mundo na binubuo ng tulâ sa yugtong itó ay hindî na pag-aarì ng tulâ, bagkus ng báwat ísip na umangkin sa gayóng mundo, sa parehong paraán na ang tulâ ay hindî na pag-aari ng sarili bagkus ng báwat ísip na umangkin nitó. Sa katótohánan, ang tulâ ay naging ísip at ang ísip ay naging tulâ, samantalang tumátaták sa pambansang haráya ang lahat ng datos na sumúsupórta sa kaligtasan ng tulâ bílang pangkulturang estetikong materyal. Nagtatapos itó mula sa pagiging pansamantalang pagtukoy tungo sa pagiging kalahók sa eternidad. Ngayón, ang nagpapásiglá ríto ay ang kamalayang higit sa taglay nitó, ngúnit itó ang kumókontról na enerhiya, sa pagiging bukál ng mga kahulugán na mapagdúdukalán ng kamalayán. Nalalágom ng tulâ ang hinalà ng ísip sa realidád sa loób ng tulâ (interpretasyon) at ang realidád sa labas ng tulâ na humuhúbog díto (konstruksiyón). Masasabi rin itó sa tulâ bílang ídea: ang ísip ay may kaaláman sa tulâ bágo pa itó umiral (Cf. #24). Dáhil bahagi na itó ngayón ng pag-agos ng kolektibong ísip, gáya noong bahagi pa itó ng pagdaloy ng língguwistíkong tekstuwálidád, ang ísip  ay nágtatagláy ng hulagwáy ng katangìan  nitó, sub specie eternitatis[80]. Kapag itó ay inilabás ng mga kumbensiyónal na matulâing instrumento, sumasánib mulî itó sa língguwistíkong bátis, ngúnit tangìng sa húgis ng binanggit na sintesis na ibinigáy díto. Ang kasalukúyan ay maipápaliwánag lámang sa sípat ng pambansâng gunitâ. Kasunod na mangyayári, sa gayón, na ang tulâ ay mamatáy o magkawaták-waták, i.e., mawalâ ang pagiging pirmí ng kahulugán, kapág ang pambansâng gunitâ ay dumánas ng kung anong urì ng pagkawásak o di-inaasáhang pagkasirà ng sirkitó.

Alimbúkad: Poetry walking the talk. Photo by Yaroslav Danylchenko on Pexels.com

32

Ang teknólohíya ng limbág ay hindî lámang idinídestiyéro ang tulâ sa pahína bagkús ipinipínid pa ang bibíg sa pagbása ríto. Hindî na itó basta ekstensiyón ng taingá at ng bibíg, sapagkát winakasán ng arbitraryong katáhimíkan ang pakikipág-ugnáyan ng mga nasabing pandamá sa mga língguwistíkong bahagì nitó. Ang pagtátagúyod sa tahímik na pagbabasá—na bágong pagpapáunlád sa kásaysáyang pangkultura ng sángkataúhan—ay naganáp noong A.D. 384, ayon kay Jorge Luís Borges (K1M:102), nang ilaráwan ni San Agustin sa kaniyáng Confesiones [Mga Kumpisál], Aklat VI, Seksiyón III, Talata 3, si San Ambrosio: “Ngúnit nang nagbabasá na siya, sinúyod ng kaniyáng mga matá ang mga pahina, at hinanap ng puso ang kahulugán, ngúnit namamáhingá ang kaniyáng tínig at dilà. Malímit kapag dumaráting kamí. . . nasisiláyan namín siyáng nagbabasá para sa saríli, at hindî kailánman ang kabalígtarán; at makalípas ang matagál na pagkakaupô nang tahímik. . . panátag kamíng lilísan, iisípin na sa gayóng kaiklîng agwát na natamó niya, malayà sa anumáng íngay ng gawâin ng ibá, sa pagpapánariwà ng ísip ay sakâ namán bantulót siyá na magpatúloy; at maráhil ay pinangángambahán din niyá, na kung ang awtór na nabása niya’y nagsaád ng anumáng kalabùan, may kung sínong masigásig o nagtatakáng nakikiníg ang iibíging ipáliwánag o talakáyin niyá ang mahihiráp na tanóng; upang sa panahón na nagúgol niya, hindî na niyá mabábalikán ang napakaráming tómo na bálak suyúrin” (AuC:35-36).  Bágo pa ang makásaysáyang pangyayaring itó, ang pabigkás na pagbabasá ang nakasanáyan sa mga monasteryo dáhil sa kawalán ng mga bantás at pagkakábukód ng salitâ sa mga iluminádong manuskríto. (Kakauntî ang malalaking aklát at napakamahál kayâ kailángang ikadena sa dingdíng ng selda). . . Ang tahímik na pagbabasá ang nagpabágo sa pagtingín ng táo sa teksto. Nang lunukín ni San Ambrosio ang mga títik ng kaniyáng aklat upang tunawin ang mga itó sa katáhimíkan ng kaniyáng lamanloób, lumikhâ ang pangyayári ng bungáng proseso sa kaniyáng ísip—ang pagsusurì sa teksto bílang bangkáy ng pananalita. Ang ísip, sa kontemplatibong katáhimíkan (dáhil pinágkaitán itó ng mga taingá at labì), ay titistisin ang tulâ, at itutúring itó bílang hulagway ng ísip, at susurìin ang nilalamán nitó nang katumbas ang kamalayán na lumikhâ nitó. Báwat salitâ ay kumákatawán sa aspekto ng gayóng kamalayan habang may, at pagkalipas ng, tunggalîan na nagtutulak díto na magíng malikhâin. Napuwersang mapatahimik, ang tulâ ay papások sa kalagáyan ng nagsayelong paroksismo na mula roon ay sasagipín ng ísip sa pamámagítan ng pagpapátaw ng kahulugán doón. “Ang totoó’y hulagway ng ísip ang nakákikiní-kinitá sa tunáy na bágay, na umiíral sa hánay ng iba pang bágay sa mundó ng pagságap,” pahayág ni Sarte, “ngúnit nakikiní-kinitá nitó ang bágay na iyón sa pamámagítan ng nilalamán ng ísip. Ang nilalamán ay dapat na maabót ang tiyák na kondisyón: sa hulagwáy-kamalayán ay naúunawàan nátin ang isáng bágay bílang ‘analogo’ ng isá pang bágay” (SaPI:69). Ang pagkákahawíg ng tulâ at ng ísip ng makatà ang gigiít sa nag-iimbestigang ísip, upang maisúlong ang ikalawang analogo. Tulâ mismo ang gugúhit sa ísip bílang pangitàin ng ídea, habang penoménon nitó ang gugúhit sa mga pandamá bílang pangitàin ng gunitâ. Ang gunitâ ay hindî analógo ng ídea, o kaya’y kaaláman ng nág-iimbéstigáng ísip hinggíl sa tulâ bílang ikalawáng analógo; bagkus, itó ang kamalayán ng ísip hinggíl sa pagkakahawig sa pangkáisipáng nilalaman nitó, at ang pagtatangka ng ísip na ipabatid itó sa anyô ng kahulugán. Hindî ba ang kahulugán ang analógo ng tulâ, at ang tulâ ang analógo ng ísip ng makatà? Kung isásaálang-álang itó, ang páyo ni Chuang Tzu—na dapat iwaksi ng ísip ang mga salitâ sa oras na magagáp ang mga ídea na ipinábabatíd ng mga salitâ—ay waring di-makatwiran, dáhil ang mga salitâ ay hindî masaságap nang malayò sa mga kahulugán nitó. Ang salita ay repleksiyón ng sarili nitó; itó ang mismong kahulugán. Ang tulâ, pagdáka, sa analógong kalagáyan nitó, ay namámagítan sa kahulugán nitó at sa nág-iimbéstigáng ísip, sinisíkap na kumbínsihín ang hulí sa realidád ng pagsagap nitó, kumbagá, na walâng máuuná sa tulâ, at sa sandalî ng pag-unawà, lahat ng iyón ay realidád. Walâng makáiíral nang lampás pa roon, kahit pa hulagwáy pangkáisipán ng hulagwáy pangkáisipán nitó. Ang intérpretasyóng itó ng realidád ng tulâ at ng anyô nitó ay nagpápahiwátig ng kaniláng pagsasánib, ng kaniláng malálim na armónya. Ang parabúla ni Fatsang hinggíl gintông león ay mababakás díto, na “ang gintô (realidád) at ang león (anyô) ay sabáy na umiiral nang magkatugma; nagsasanib ang mga itó, ngúnit hindî nangangáhulugáng hahádlangán ng isá’t isá ang katauhan ng báwat isá. Ang gintô at ang león ay nananatiling natatangi ang mga katauhan. Kapag nakita ng isáng táo ang león, nakikita niya iyón bílang león; malinaw ang león, at nakakaligtaan ang gintô. Kapag nakita ng isáng táo ang gintô, malinaw ang ginto at lumalabò ang león sa paningin. . . Ang gintô ay león, ang león ay gintô” (ChCT:99-100). Ang kapuwâ paglalakíp ay nakapágpapálayà sa realidád ng tulâ at sa anyô nitó mula sa isá’t isá,  hináhayàan ang mga itó na gawin nang magkabukod ang kani-kaniyáng bálak. Sa ganitóng paraán, tumpak na sabihing, “Ang mundo ay tulâ,” at “Ang mundo ay mukhang tulâ.” Sa una, ang ísip ay kumikílos sa tulâ at isinasalin ang lahat ng liwanag ng unibersal na karanasan na káya nitóng likumin, at pipinturahan itó, kumbaga, ng makalupang balát, upang sa gayón ay mabuo nitó ang pinakaúbod ng mundo; sa ikalawá, ang ísip ay hindî ganáp na nagtatagláy ng realidád ng tulâ, ngúnit isinásaharáya lámang itó bílang hanggáhan ng realidád—mga gílid, rabáw, paá, antípoda—na pawang nasa bingit ng totalidad, nasa landas ng paglikha. Kung “ang ísip,” gáya ng diin ni Spinoza, “ay nagsisíkap na isáharáya ang mga bágay lámang na ipinagpápalagáy na kapángyaríhan nitó sa pagganáp,” (SpE:413), ang tulâ, sa sandali ng inteléktuwálisasyón, ay nakapágdaragdág ng gayóng kapángyaríhan sa pamámagítan ng pagbabawás mula sa di-realidád.  Halos walâng pagkakaibá ngayón sa ísip na bumubuô ng tulâ at sa tulâ na bumubuô ng ísip; báwat isá’y sumusuporta sa iba nang may kapuwa índepéndensiyá, sa malikhaing paglundág, sa tahimik na pagsíngit. At anuman ang umiral na kontradiksiyón sa pagitan nitó ay malulutás ng mga simbolismo na malalakíng makináng makapágpapantáy. Ang tulâ na nawalán ng tínig sa selda ni San Ambrosio ay isá na ngayóng kodigong binuo at muling binuo sa pagbása ríto, at pumupunô sa kawalán sa pamámagítan ng paghugis ng taingá sa ísip ng mambabasa. Tinúturùan siya nitó kung paano iyón ipapáliwánag sa ermenyutikong paraán, sa pamámagítan ng pagpapanatilî ng posisyon sa panahón at espásyo. Ang panahón at espásyo, siyempre, ay kasing-apektado ng kultura gáya ng tulâ (Cf.#27). Ang kahulugán ng tulâ, na kapángyaríhan rin nitó, ay ang kahulugán ng panahón at espásyo habang sinasalákay nila itó sa pamámagítan ng mga estratehiyang retoriko, malikhain, at semantiko. Walâng iisáng kahulugán nitó sapagkát napakaráming mambabása na ang mga panahón at espásyo ay nag-uutos ng sari-saring anyô; ngúnit sa kabila nitó, ang presensiya o paúlit-úlit na padron sa panloób na halaga ng tulâ ay makatutulong para itó maunawaan nang malawakan. Maiísip ang ídea ni Roman Jacobson hinggíl sa tulâ bílang “diskurso na ipinákikíta ang mga sintagmatikong axis na elemento ng língguwistíkong parádimá, i.e., ang diskurso na sa pinakaúbod ay umuúlit (at kumakapál), sa pamámagítan ng sunód-sunód na áktuwálisasyón ng sarì-sarìng elemento ng parehong parádimá, ang kahulugán na nagpapakáhulugán sa nasabing parádimá” (BoH:91). Ang tulâ bílang káisipán, gayunman, ay hindî mapapalitán ang káisipán na nagsílang sa tulâ. Kadalasan, ang huli ay sinasagap bílang katambal ng nauná, ang língguwistíkong kawangis ng isáng bágay na hindî nitó ganáp na maitatalâ sa língguwistíkong paraán, bagaman isáng kasiyá-siyáng ekstrobersiyón nitó, dáhil maipagtatanggol sa estetikong paraán. “. . . Kung maipápahayág sa konseptuwál na paraán ang eksistensiyal na nilalaman ng isáng akdang síning, ang síning kung gayón ay isáng paraán lámang sa hanay ng iba pa na makapághahatíd ng iláng katótohánan o impormasyon,” sulat ni Felix Bonati (BoH:89). Bílang nag-iisáng akto ng isípan, ang pagpapálabás sa isáng panloób na diwàin ay sadyang nakapágbibigáy ng balangkás at mga kasangkápan na ang nasabing diwàin ay maisásabúhay o madaráma bílang tiyák na pangkultúrang modalidád. Itó ang dahilán kung bakit ang báwat tulâ ay isáng ganáp na diwàin, bagaman hindî ganáp na tulâ, at ang hulí ay sadyang maipapáliwánag sa kawalán ng anyô (Cf.#26). Gayunman, ang balangkás at ang mga kasangkápan ay may silbí lámang sa nagbabasáng ísip na ang mga pangkultúrang matrix ay kasang-áyon sa mga itó, dáhil doon lámang mabebéripiká at maipapáliwánag ang estetikong sistema ng tulâ. Wikà nga ni Easthope, ang diskurso “ay magkakaugnáy at natutukoy nang sabay-sabay sa tatlong paraán: sa antas ng bágay, paniniwalâ, at pagtanaw” (EaP:47). Sa ganitóng paraán, hindî ganáp na mabábatíd ng Filipino ang tulâng Hapones, o ang tulâng Frances, atbp. Ang uniberso sa gayóng tulâ, kapag dinulugán ng Filipino, ay hindî makapágsisílang ng sapat na signo upang magíng kapani-paniwalâ itó sa kaniyá dáhil itó ay sadyang banyagàng realidád. Totoó, para sa kaniyá, máaarìng hindî itó tunay yámang ang kaniyáng ísip walâng pangunang padron, simbolohiya, o konstruktibong balákin para maunawàan itó; ang tulâ ay nanánatilì para sa kaniyá na mahiwagang diwàing nakalutáng sa potensiyalidad. Upang mapuwersa ang realidád na lumayô doon, kung kinakailángan, dapat pangíbabáwan ng mambabása ang awtónomíya nitó, ikámbiyó pauróng ang karanasan nang madánas siya ng tulâ. Sa maikli’t salitâ, yamang ang banyagàng tulâ ay hindî mahúhugís ang kaniyáng diwa, ang kaniyáng diwa ang dapat humubog ng tulâ para itó magíng makatwiran sa kaniyá. Sa gayón lámang lilitaw ang pagtatagpô ng teksto at diwain, na makásasagíp sa tulâ na magíng inútil. Bunga nitó, ang mambabása ang lumílikhâ ng tulâ. Matatágurìan itóng prinsípyo ng “mapanghimások na pagkámalikhâin.” Ang banyagà, estatikong katangian ng tulâ ay sumusukò sa awtoridad ng mambabasa, o sa bisà ng pamimílit, ay nakakamít ang realidád sa pamámagítan ng panghihimások ng kaniyáng natatangìng pansaríling kaligirán sa isinaharáyang uniberso ng tulâ. Pagdáka, nagiging kaaláman itó sa kaniyá, na bukód sa anumang kaaláman na isinákodígo ng makatà sa teksto. Siyempre, magbabágo ang kapuwâ anyô at kahulugán ng parehong tulâ pagsápit sa iba’t ibang mambabása, o kahit na sa iba’t ibang pagbása ng parehong mambabása. Ganitó kung paano babasáhin ng Filipino, i.e., “aalamin,” ang haiku ni Kikaku o Basho. Díto, ang tunggalîan sa panig ng mambabása at ng tulâ ay nadadalá sa pansamantalang konklusyon sa pamámagítan ng pakikipagbatî, na bagaman hindî katanggáp-tanggáp sa isá’t isá,  ay napágagaán ang maláy na tensiyón at naiiwasan ang desperasyon sa panig ng una, at ang tadhanà ng paglímot sa panig ng hulí. “Ang paglabág sa padrón ng pamantáyan, at ang sistématíkong paglabág díto, ay ginagawâng posíble ang matulâing paggámit ng wikà,” ani Jan Murakovsky. “Kung walâ ang nasábing posibilidad, walâ rin ang panulâan” (IsNS:102). Kung sisipátin sa ibang paraán, ang tulâ na produkto mismo ng tunggalîan ay nakákukúha ng kahulugán sa pamámagítan ng pagdulóg sa isá pang tunggalîan. Mayroon dítong mahíhinuhàng pagkakaisá sa nasabing mga tunggalîan, kung hindî’y mabibigông matamó ang kalutásan. Itó ang pagkakaisá sa nasagap na salungatán na bumibigkis sa mga nagtútunggalîng ahénte—ang isípan at ang banyagàng tulâ—sa mga tiyák na patunay na nangangáilángan ng pagkakasundô. Ang isípan ay lumilikhâ ng isináharáyang mundó na labás sa mundó ng banyagàng tulâ bílang isáng banyagàng tulâ, gayunman ay may pagkakaútang doón sa tagláy nitóng pahiwatig. “Malínaw na gaano man ang pagkakáibá mulâ sa túnay na mundó, kailángan nitóng magtaglay ng kung anong bágay—isáng anyô—na karaniwan sa tunay na mundo,” sulat ni Wittgenstein (WiT:35). Sa gayón, ang tulâ ng ísip at ang banyagàng tulâ ay binibigkís ng sumásalálay na estruktura ng hidwâan; nabibigkis ang mga itó sa pagkakáibá. Ang anyô na parehong taglay ng mga itó ay ang pangambá sa kawalán, ang paglúsong sa perpetwal na di-pag-iral. Sa pamámagítan ng mapanghimások na pagkámalikhâin, iníliligtás ng isípan ang sarili sa ganitóng paglúsong sa pamámagítan ng pagsagíp sa banyagàng tulâ mulâ sa gayóng parehong wakás. Upang magawa itó, makásasandíg lámang sa sarili ang isípan, ngúnit ang tulâ ang nágbibigáy díto ng pagkakátaón at pangangáilángan. Ang metákritíka ng tulâ sa isípan ang makapágsisílang ng ímpormasyón hinggíl sa mga estetíkong kánon na nágbibigáy ng pundasyón para makalikhâ ng isáng tulâ ang isípan mula sa banyagàng tulâ; mapálilínaw nitó ang proséso na mágbubunyág ng língid (ang banyagàng tulâ) sa tunay nitóng pagkakátiwalág sa alam (tulâ ng ísip). Gayundin, mulâ sa kónsidérasyón ng ugnáyan ng dogmátismo at ng praxis sa mga pilì at prehuwisyo ng ísip, maipápaliwánag nitó kung bakit ang iláng tulâ ay hindî kailánman makaiíral, bagamán ang mga kahingìan para sa mga itó ay umiíral na. Nang mapoót si Papa Alejandro VI dáhil ang kaniyáng mga kaaway ay binantâan siyang gawing “soneto,” mahihíwatígang nagsasalitâ siya sa pampólitíkang paraán; ngúnit ang kaniyáng mga diwàin sa yugtô ng pagsasalitâ ay isá nang soneto bagaman kinapón itó ng kaniyáng pagnanása na manatilì sa podér. Nang humupà ang kaniyáng poót, namatáy ang tulâ bágo pa itó maitatág sa realidád sa labás ng mundó. Si Machiavelli, sa kaniyáng mga biyahe sa ibayong dagat, ay hindî ba pinatigas ang tulâ ng digmâan nang matiyák ang higít na mabúting posisyón sa diplómatíkong talâan?

33

Sa loób ng sistéma na ang dogmátismo, aghám, teknólohíya, at burukrásya ay may gantihang-impluwensiya, ang tunggalîan na tulâ ang produkto ay dapat itúring mismo na prodúkto ng sintetikong sandali. Tinatangkâ ng ísip na ihayag ang pang-uudyok ng mga impluwensiya sa gayóng sandali tungo sa nagkakáisáng anyông tekstuwál, paloób sa láwas ng mga signo na magpapáhiwátig sa repleksiyón ng ísip. Ang detérminísmong pangkultúra, gáya sa nasábi na, ay mahalagáng sálik díto, ngúnit gayundin ang língguwistíkong oryentasyon at pangkálahatáng estetíka. Ang lokasyon ng ísip sa isáng hatag na pangkultúrang realidád na may nagsasálupungáng sarì-sarìng sub-realidád ang nagsisílang sa tunggalîan na dapat lutasin ng ísip pagsapit sa téksto. May pormula doon: Tunggalîan, Pagkakasundô (Mataás na Urì ng Kognisyon/ Repleksiyón, Mababang Urì ng Estetíkong Arsenal) ang katumbas ng Tulâ. Sa Pagkakasundô, may mga urì na hindî pagtatangì sa pamámagítan ng mga halagahán bagkus ng mga korelatibo. Sa Tunggalîan, marami ang urì na kasingdámi ng mga interes ng táo sa isáng pook, at nananawagan nang malakás ang lahat nang makapúkaw ng pansin. Ang Tunggalîan ay anumang sitwasyon na nagtutúlak sa táo na kumílos. Ang Pagkakasundô ay kaganápan ng nasabing pagkílos sa pamámagítan ng paggamit ng mga bála na Kognitibo, Replektibo, at Pampánitikán (mga disenyo ng súkat, padrong leksiko, motif, urì, simbolikong konstruksiyón, atbp). Bagaman ang mga aplikasyon nitó ay máaarìng maganáp nang magkakásabáy, i.e., máaarìng isántabí ng ísip ang mga elemento ng pagkakasundô habang iniísip naman ang hinggíl sa kílos, na hindî pangkaraniwan; ang karaniwang proseso ay magíng pangkáisipáng antas muna, sakâ ang ínstitusyónalísasyón ng kílos sa matulâing paraán. Ang tulâ ay tekstuwál na repraksiyón ng Pagkakasundô—ang metapisikong paggalúgad ng kaalámang pinalakí sa língguwistíkong kambas, o ang paglilipat ng maitatalâng nilalamán ng gayóng kaaláman sa iláng panlabas at mauúnawàang antas. Hindî pinápalitán ng Tulâ ang kaaláman bagkus nagsisíkap na lapátan ng kumpígurasyón itó: “Ang anyô ay síning, at ang síning ay anyô,” wikà ni José Garcia Villa (BaV:30). Ang kumpígurasyóng itó, na tanging siyang posible sa sintetikong sandali, ay pahayág din ng kaaláman. Ang anyô at nilalaman, samakatwid, ay iisá at pareho, at ang itúring yaon na magkabukod sa matalísik na diskurso ay absurdo at walâng kuwenta[81]. Dáhil ang ísip sa panahón ng Pagkakasundô ay hindî itinutúring ang mga itó na magkabukód, at hindî káyang itúring na magkahiwalây, kung hindî’y maúuwì iyón sa kawaláng-kílos at ipápahámak pa ang sarili. Ang Pagkakasundô ay palagîng maláy na pagkílos, bagaman ang iláng makatà ay nagsasábing “hindî nila alam” kung paano nila nalikhâ ang tulâ, o “tinápos iyón nang mag-isá ng tulâ mismo.” Ang Tulâ ay maitutúring din bílang anyô ng Pagkakasundô, bukod sa pagiging nilalaman ng kaalámang hinugot mula sa Tunggalîan. Para kay Ernst Haublein, sa katunáyan, ang nasabing anyô tulad ng súkat ng saknóng ay mahálagáng bahagì ng kahulugán ng Tulâ, samakatwid ng nilalaman nitó. “Ngúnit ang prosodya ay may bukod na anyô mula sa kahulugán, at ang pang-estrukturang poetika ay nagtuon nang lubos sa kahulugán na lampas sa panlabas na anyô,” hinagpis niya (HaS:116). Kahawíg nitó, nagbabalâ si Jurgen Haberman na ang “kabatíran túngo sa mga estruktúra ng préhuwisyo na pangúnang hakà sa lahat ng pag-unawà sa kahulugán ay hindî katwirán para tukúyin ang pagkakaisá na sadyâng natámo nang may tunay na pagkakaisá. Totoó, ang ganitóng pagtukoy ay nauuwi sa ontólogong pagtanáw sa wikà at sa pagtúring sa tradisyon na kongkretong realidád” (KoM:118-119). Ang sabláy na tulâ ay baklî at waták-waták na entidad dáhil nabigông maísaáyos nang sapat sa konteksto ng mga batás ng pampánitikáng karanasán at ng poetika. Ang kahulugán nitó ay hindî pa ganáp na Kahulugán, ang anyô nitó ay hindî pa ganáp na Anyô; bagaman itó ay bukód na usál sa papel (o sa hímpapawíd), hindî pa itó tapos, yámang hindî itó basta magiging tulâ, “dáhil lámang sa ibinukód itó ng mga palúgit nitó at ipinákahúlugán bílang isáng bágay na pagníniláyan” (RiS:116). Itó ay dapat pagmámatyág at paghúli sa kaaláman. Nakapágbibigáy ng teórikong katwíran ang tunggalîan nito dáhil nagbábanyúhay itó tungo sa natamóng pangyayári at dinadalá itó sa orden ng natupád na kaaláman. Kapag naroon na, magsisimulâ itóng magtayô ng sariling báse ng kapángyaríhan, dáhil hindî nitó mapáhihíntulútan ang katamarán, o kahit na ang “malikhâing katamarán,” at hindî nitó maiiwásang sumapì sa kilusán ng kásaysáyan. Bílang produkto ng tunggalîan, higit itóng mauúnawàan sa loób ng parametro ng kásaysáyan, sa pamámagítan ng teleskópyo ng tunggalîan. Nang tinanong si Michel Foucault hinggíl sa kaniyáng konsépto ng pangyayári, sinabi niyang dapat itóng maitangì sa iba pang pangyayári, at pagbukurín at muling isaáyos batay sa pinagmuláng angkan. “Kasunod nitó ang pagtanggí ng pagsusurì na maghayág batay sa simbolikong lárang o sa dominyo ng mga mapagpáhiwátig na estruktura, at ang pagdulóg sa pagsusurì batay sa heneálohíya ng mga ugnayan ng puwérsa, estrátehíkong pagsúlong, at taktika. Díto, naniniwalà akong ang punto ng reperensiya ng isáng táo ay hindî dapat sa mga dakilàng modelo ng wikà [langue] at signo, bagkus sa digmâan at paghahámok,” pahayág niya (FoPK:114). Yámang ang tulâ ay kásaysáyan, na bahagi ng pagkílos ng kamalayan sa isáng tiyak na kaligiran, may kaugnáyan itó sa kapuwa kapángyaríhan at kahulugán, at samakatwid, may kaugnáyan sa kapuwa palatandaan. Máaarìng walâng kahulugán ang kásaysáyan, ngúnit ang tulâ sa kásaysáyan ay mayroong kásaysáyan, at mula ríto’y mahuhúgot nitó ang kapángyaríhan. Bagaman naitatág na ngayón ng kamalayán sa isáng tiyak na anyô, binabágo ng pagkatiyák nitó ang angking mga hanggáhan na may kaugnáyan sa iba pang tulâ. Nadarágdagán ang kapángyaríhan nitó dáhil sa pagsínag ng kapángyaríhan ng ibang tulâ. Bunga nitó, pumapások itó sa bágong lunan ng tunggalîan na mágtatakdâ sa lugár nitó sa matulâing kásaysáyan—kumbagá, sa politíka ng espásyo. Sa pagiging residente ngayón ng espásyo, naging lantád itó sa mga pagsalákay, estratehiya, at gramatika, at hindî na mulîng makápapások pa sa maligamgám na sinápupúnan ng heneálohíya nitó upang magkublí sa mga pambobómba. Kailángang ipaglában nitó ang angking ídeólohíya—ang bisyón ng kapángyaríhan na ang ísip na lumikha nitó ay bumalangkas para roon—nang makapag-angkin ng sariling espásyo. Máaarìng humingî itó ng moratoryum sa tunggalîan kahit pa mangánib na mawalân ng naturang espásyo, at hahángarín nitó ang kapángyaríhan dáhil itó ang tangìng kasangkápan nang mapaláwig ang sarili. “Anumang makapágpapánatili sa kapángyaríhan, anuman ang sanhi para tanggapín itó, ay ang katótohánan na hindî lámang itó panimbang sa atin bílang puwersa na magsabi ng hindî, bagkus nilalandas at nililikha nitó ang mga bágay, at nakapágdudúlot ng lugód, nakábubuô ng kaaláman, nakapágluluwál ng dískurso” (FoPK:119), at yámang naíbubunyág lámang nitó ang saríli sa pagkílos, magagagáp lámang itó hábang kumikílos. Sinasákop ng tulâ ang pisikál na espásyo (ang posisyón nitó sa pahina, ang angking tekstuwál na heógrapíya) at ang espiritwál na espásyo (ang posisyon nitó sa ísip ng mambabasa, ang pangkáisipáng dominyo nitó). Inilalahok ng una ang kalawakan sa palibot ng tulâ kapag nasa anyông binibigkas, bukod sa palugit na pumapalibot díto, gáya ng paikot na hukay, sa piraso ng papel, ang palúgit na kapuwa may pahaláng at patayông enerhiya. Ang palúgit (o kalawákan) sa palibot ng tulâ ang batayang kondisyon nitó bílang tekstuwál na konstruksiyón; kung walâ itó, ang tulâ ay hindî magiging tulâ. [Dapag sagapin ang komentaryo ni Riffaterre hinggíl sa bágay na itó sa angkop na konteksto yámang, para masundan ang kaniyáng argumento hanggang dulo, hindî makadudulóg ang isáng táo sa tulâ nang taglay ang lipon ng matulâing inaasahan kung walâng palugit.] Mahalagá ang palúgit sa pagtrato sa tulâ bílang tuón ng pagninílay sa tunggalîan: magiging totoó itó hangga’t ang anyông prosa ay hindî nang-aágaw ng karapatang pampalúgit ng anyông matulâin. Sa patayông paraán, ang palugit ay sumusúhay, nagpapánatilì, at nagpapátindí sa kumpígurasyón ng tulâ. Sa pahaláng na paraán, bílang espásyo, lumalagós itó sa báwat títik ng tulâ, bumabaón doon nang may mahiwagang kapángyaríhan na mauunawaan lámang kung walâ na itó. Sa ganitóng paraán, ang tulâ ay malimit bukás—patuloy nitóng ginagamit ang kapángyaríhan nang makalikha ng iba pang tulâ. Ang paghátol nitó sa mga karanasan sa pamámagítan ng husay sa pagbigkas, na ginagawa ang mga tunay na bágay na sumunod sa mga kawikàan ng kagandahan, ang nagpapalinaw sa bukál ng tunggalîan at naísasálin itó sa wikà ng káisipán. Ang tulâ ng espásyo at ang espásyo ng tulâ ay hindî magkasingkahulugán, bagkus nagsasalupóng, nagsasalubóng, at nag-uúsisà sa báwat isá. Ang pahayág na, “reading between the lines” [pag-arok sa pahiwatig] ay katumbas ng ganáp na naiintindihan ang mga implikasyon ng nasabing dalawahang-panig na ugnayan. Ang tulâ ay sumasakop ng espásyo, at ang espásyo ay sumasakop sa tulâ; kayâ ang tulâ ay sumasakop sa dalawang bahagdan ng espásyo—ang espásyo sa loób nitó at ang espásyo na pumapaligid sa nasabing espásyo. Para “mabása” ang tulâ, kumbaga, para makalahók sa bakbakan lában díto, ay kailángang magíng maláy sa wikà ng nasábing mga espásyo nang higit sa wikà ng tulâ, dáhil sa oras na ang makinarya ng wikàng itó ay maúnawàan, ang pagkakáibá sa tulâ at sa espásyo ay nabuburá—ang pagsasalupóng, pagsasalubóng, at pagsisiyásat ng mga itó sa báwat isá ay nagbubúnga ng dinamismo na nákakamít nitó. Napagbábanyúhay ang mga bahagdán ng espásyo sa pagiging mga bahagdán ng kapángyaríhan na sinaságap nang ibá-ibá ng ibá’t ibáng isípan—pang-ídeólohíya, pampolitíka, pangkultura. Pagkaraan nitó, ang espiritwal na espásyo ng tulâ ay nagtatakdâ ng kabuluhán sa ganitóng kapángyaríhan alinsúnod sa pagságap ng ísip sa gayóng kapángyaríhan. Humihintô ang mga espásyo na magíng talinghaga ngúnit nagiging bahagi ng estratehiya ng tulâ para sa pananaig na espiritwál. Sa politíka ng kaaláman, na kaugnáy ng kaaláman sa politíka, ang diyalogo ng mga espásyo ay bumubuô sa bágong anyô ng diskurso na nágbibigáy ng mga kumbensiyónal na senyales. Kung ang wikàng itó ay salát sa teleolohiya, gáya sa winika ni Saussure (CuS:41), ang pagsasabáy ng mga elemento ng espásyong pinánanáhanán nitó ang nagtatakda ng paglakas ng kapángyaríhan nitó—nirereporma ng mga itó ang wikà at ginagawang sistematiko ang mga senyales ng nasabing kapángyaríhan. Sa wakas, ang kapuwa wikà at kapángyaríhan ay nakakamít ang panlipunang katotohánan. Pagdáka, ang ídeólohíya, na ipinapátaw ng ísip, ang nagtatádhanà ng mga panúto sa ugnayan ng tulâ sa iba pang tulâ, nagtatakda ng hanggahan ng bakbakan at naglálaráwan sa mga nakíkihámok. Alam itó ni Pablo Neruda: “Sa nakalípas na iláng táon,” súlat niya, “habang may muntîng pampánitikáng bakbakan na pinaalab ng maliliít na kawál na may mababangís na pángil, si Vallejo, ang multo ni Vallejo, ang pagkawalâ ni Vallejo, ang panulaan ni César Vallejo, ay isináli sa bakbákan laban sa akin, at sa panulâan ko. Máaarì itóng maganáp saanman. Ang diwâ nitó’y upang sugátan ang mga táo na kumáyod nang matindi. . . .” (NeM:284). Ang mga espásyo sa tulâ, i.e., ang mga palúgit nitó kung nasusulat man, o ang kalawákan nitó kung sakalî’t binigkas, ang larangan ngayón na ang iba pang tulâ ay natútuksó, nabibítag, nagháhangád mamahingá, nagbebénda ng mga sugat, nagpapákintáb ng mga balutì, nagbábalangkás ng mga dokumentong militar, at namámatáy o nakáliligtás—na pawâng nasa loób ng sanlígan ng wikà sa labás ng wikà ng tulâ. Idiniín ni Abad, “gunitâ ang iná ng panulâan” (AbS:144); walâng duda, sa gayón, na ang wikà ang iná ng gunitâ. Wikà ang may prenatál na prangkísa ng lahat ng realidád, kabiláng na ang sarili nitó. Sa isáng paraán, wikà ang gumigiya sa kapalaran ng tulâ bágo at matápos ang pag-iral nitó. Limitado ang espásyong-palugit dáhil ang mga hanggáhan nitó ay naítatakdâ ng mga hanggáhan ng aklat, na nagdudulot para magíng delikado ang kaligtasan ng tulâ; ang kalawakang-palúgit ay walâng hanggá, dáhil lumálagánap at sumasanib itó sa iba pang anyông kalawakan upang makilahók sa mga itó sa walâng katapusang ágos. Díto ang wikà at espásyo ay naghahalò sa isá’t isá at nagtatatag ng metapisikong diskurso. “Hinihígop ng mga salitâ at ikinúkulóng ang di-nakikitang kaluluwá, pinipílit itóng magkaroón ng katawan at nang maitanghál sa táo ang saríli,” paniniwalâ ni Kazantzakis (KaT:90-91). Ang tulâ sa espásyo ay mátalínghagà at leksikong káwal na nakikipágtuós hanggang mamatáy. “Sa bisà ng aking awtoridad,” patuloy ni Kazantzakis, “walâ akong taglay kundi ang dalawampu’t anim na kawal, ang dalawampu’t anim na títik ng alpabeto” (KaT:47). Napakarámi para sa napakálakíng pagtutuos!  Gayundin, inihahanda ng espásyong-palugit ang mga salitâ sa bágong eksplorasyon; at ibinibigáy sa mga itó ang bágong tiket sa biyahe para sa mga bágong kahulugáng higit sa naítatakdâ ng mga itó. Itó ang paradoha: dáhil may limitasyon itó—na tumutukoy sa mga gilid nitó—walâ itóng hanggahan. Ang mga bangín nitóng tumitítig sa mga salitâ, at nagbábabalâ sa mga itó na huwag nang maglakbay nang malayo, ay umaakit sa mga itó na higitín ang mga sarili para lumagô. “Mahalagá ang mga gilid,” sabi ni Thompson, “dáhil itinátakdâ nitó ang limitasyon nang mapalayà tayo mula roon. Kapag sumapit tayo sa gilid, narating natin ang hanggáhan na nagsasabi sa atin na magiging higit tayo ngayón kaysa dati. Habang ang isá’y nakagagalaw sa gitna ng mga bágay, hindî niya mababatid ang kalikasan ng midyum na makagagalaw doon ang sinuman. . . ang kamalayan ng isáng táo ay lumalampas sa teritóryo nang paulit-ulit nang hindî nagiging maláy sa kalikasan ng pagiging maláy (ThT:8). Ang espásyong-palugit ang kontrapunto sa pangwakás na katiyakan ng mga salitâ ng tulâ, pinalalawig ang búhay ng mga salitâng itó nang lampas sa mga língguwistíkong limitasyon nitó tungo sa metapisikong misteryo ng mga bangin. Nagaganáp ang bilingguwal na diyalogo—ang nilapatan ng salitâ at ng walâng salitâ na pawang naghahanap ng karaniwang denominasyon sa ngalan ng kalinawan. Itó ang kalináwan na nakita ng tauhan ni Espino sa “The Eucharist” [Ang Ewkaristiya], ang naparoól na pari na gutóm sa Kristong nagkatawáng táo, na hinangò ang mga salitâ mula sa Bibliya nang lampas sa espásyong-palugit, at tinanaw ang mga itó bílang túnay na realidád, hanggang, “sa pormalidad ng ritwal, pinúnit niya ang pahina at sinimuláng kainin itó, berso kada berso, salitâ kada salitâ, piraso kada piraso” (EsE:72). Mapanlinlang ang kalawakang-espásyo dáhil walâ itóng gilid. Hindî itó máaarìng kainin. Habambuhay itóng fluwido sa kawaláng-galaw nitó na sadyang ibang urì ng paggalaw mula sa wikà. Ang tulâ, na kaugnáy sa nabanggít, ay tulâ hindî dáhil sa wikà bagkus sa kabila ng pagiging wikà nitó. Taliwas sa pagsasalitâ, na naháhanggahán ng mga elemento ng konstruksiyón nitó, ang tulâ ay muling isinasaayos “ang sirkitó ng komunikasyon na sa loób nitó nakatítik itó” (CuP:162). Naglalandas itó sa hungkag na kalawakan, nang lampas sa palugit nitó, nang lampas sa wikà nitó, at pinagbabanyuhay ang sarili tungo sa signo ng sarili, at sa gayón ay nangangáilángan ng bágong lipón ng mga panuto upang maunawaan iyón. Búnga nitó, nadaragdagan ang kapángyaríhan ng tulâ samantalang isinasagawa, at nagiging lehitimo ang pag-angkin nitó sa inaaring espásyo. Napupunuan nitó ang espásyo, samantalang noon ay napupunô itó ng espásyo. Báwat salitâ sa tulâ ay tumitibok nang may ibayong siglá, gáya ng kinargahang baterya, at pinálaláwak ang espásyo nang taglay ang kakayahán ng wikà hindî lámang para ipágpalagáy [na tama] ang pagkakapantay ng karanasan bagkus upang magíng gayóng karanasan—bágo pa sumapit ang kaganápan ng nasabing karanasan. Hindî ba itó ang matulâing pagninilay sa konsepto ni Greimas, hinggíl sa likás na preeksistensiya bágo pa ang preeksistensiya nitó? Sinabi niya na “ang semyótikong antás na karaníwan sa sari-saring anyô ng naratíbo ay dapat itangì mulâ sa língguwistíkong antás, at nagiging lohiko sa huli, anuman ang pilìing wikà nang magíng ganáp ang una” (GrS:28). Hindî ba ang tulâ, sa yugtông itó sa kalawakang-espásyo, ay kinakathâ ang realidád upang mabigyán itó ng unibersal na katótohánan? Itó, kung sa bágay, ang Ultimong Pagkikipág-ayós—ang Kapángyaríhang nakapirmí sa di-matitinag na tekstuwálidad.

34

Ang ákto ng pangkálahatáng pagpápatúloy na dapat kómpletúhin ng matagumpáy na tulâ ang nakapág-aambág sa kaligtásan nitó. Inílalapít nitó ang tulâ sa sistéma ng mapág-ugnáy na interprétasyón kung ihahambíng sa iba pang tulâ at iskríp. Nangangáhulugán itó na ang guníguníng realidád ay ontólohíkong katumbás ng makátotohánang pagkáguníguní, at sa gayón ay ginagawang awtentíko ang pinágmulán nitó sa tunggalîan. Ikinákabít ng mga  semyólohíkong eleménto nitó ang kahulugán sa iba’t ibang puntó sa kamalayán ng mambabása, gáya ng mga bandilà sa daan habang papalapít sa kastilyo, na hindî maipágkakámalî, bagaman mapághihínalàan, ang mga mensaheng taglay nitó. Yámang itó ang pangwakás na hatol ng wikà sa realidád sa pamámagítan ng pagpapalayà sa realidád na nakapirmi sa ísip, sa loób nitó’y nauulit nang iláng beses ang panánagútan ng kahulugán sa sarili, ngúnit sa pamámagítan ng pamantáyan ng wikà, at hindî sa pamantáyan ng realidád, nang maparámi ang kahulugán at wikà mismo, at kung minsan, kahit nagkakapátong-pátong ang mga itó sa isá’t isá. Ang wikà ngayón ay hindî na nagkukunwaring realidád—itó ang realidád (Cf.#24). At dáhil ang mapanlikhâ ng kapángyaríhan ay dulot ng Ultimong Pakikipag-ayós, ang tulâ ay nangingíbabáw sa haráya upang suspéndihín ang mga pináiíral na batás, at tanggapín ang tulâ bílang tanging realidád sa sandaling pagbása, na sa yugtong itó, ang lahat sa loób ng, at hinggíl sa, tulâ ay nagiging kapaní-paniwalà, gaano man itó kagila-gilalas; at bagaman nakasilid itó sa wikà, ang pangwakás na nilalaman nitó ay hindî wikà bagkus kung ano ang nabigong panatilihin ng wikà sa pagitan ng kahulugán at ng isá pang kahulugán, sa pagitan ng wikà at ng isá pang wikà. Itó ang pundasyon ng nasabing multiplikasyon ng tulâ na nakasalalay sa pangkulturang indise ng mambabása. Pagdaka, papások ang tulâ sa bágong panahón na ang produksiyón ng kahulugán ay hindî na lámang nasa kapángyaríhan nitó, bagkus sa kawalán ng kapángyaríhan—ang panahón ng negatibidad (Cf.#32). Walâng maiiwan sa guniguni, ang lahat ay nasa talino; kinokompleto ng ísip ang artsibo ng mga gunita nitó at pinaghuhunos ang tulâ na magíng mitó. Nagkakaroon ang tulâ ng mga katangian ng ipinagpalibang bágay sa arkeolohiya, bagaman nakakabit sa di-tiyak na panahón, ngúnit tinatanggap ang panahón ng mambabasa bukod pa ang sa awtor. Kayâ ang mga tanong, gáya ng kay Merleau-Ponty na, “Mais si langage exprime autant par ce qui est entre les mots que par les mots?[82]” ay mistulang retoríkang tanong. Nagwakas na ang tulâ; at ang taglay nitóng mga solido at kahungkagan, ang  mga tunog at di-tunog, ay umáalíngawngáw sa iisáng pagkámakátuturán. Pareho lámang ang kahulugán nitó gaano man ang pagkakaiba-iba ng pagsagap ng mga mambabasa sa kahulugán nitó. Sa pagiging di-malaya, dáhil nakapirmi na itó sa kalawakang-espásyo, sumasanib itó sa mga kolektibong institusyon ng táo, na isáng pagpapakita tungo sa labas ng mundo ng pakikibaka ng ísip nang matamo ang kapángyaríhan at kalayàan, isáng konseptuwál na pagsasahímpapawíd—dáhil “kung walâng mapamílit na sandali ay walâng pag-iisíp” (AdND:233). Itinatanghal ng tulâ ang negatibidad bílang káisipáng ipinakikilala ng matinding paglitaw ng kawalán: ang tulay ng kahulugán sa iba’t ibang panahóng kaugnáy itó, halimbawa, ay maibibigay lámang ng nawawalâng puwersa ng gunita na hindî dapat naroon nang makaganáp itó. Ang tulâ ay nangangáhulugán sa pamámagítan ng hindî pagpapakahulugán gáya sa kahulugán, at sa wakas, ang ganitóng pagkahilig sa di-pagkámaúnawàan ang nagiging daan para itó múnawàan. Hinggíl sa sarili, ang tulâ ay walâng saysay—malinaw na itó; hindî itó karapat-dapat sa papel na kinatítitíkan o sa kalawákan na nilulutángan nitó. Kung itutúring bílang anyông pangkáisipán, gayunman, ang tulâ, sa yugto ng pakikipágtagpô sa talino, sa lahat ng táo sa uniberso, ay nagiging tanging uniberso. Gayunman, bílang tanging unibérso, naiibá itó sa iba’t ibang talíno habang pinanánatilì ang mahalagáng pagkatiyak bílang tangìng unibérso. Hindî itó nababásag, ni hindî nadudúrog. Hindî na itó nagkukunwarî na  magíng isáng bágay na taliwás sa kataúhan nitó. Pumások na itó sa dominyo ng ídeólohíya, na alinsúnod sa kahulugán ni Destutt de Tracy, kumbaga, ang siyensiya ng pinagmulan ng mga ídea (LaC:27). Binabáklas ng línaw at tatág ng ganitóng negatibidad ang kahiná-hinalàng guhit-ugnáyan ng língguwistíkong erehiya at kinúkumpuní nang maígi ang mga replektibong mekanismo ng ísip. Bunga nitó, sumaságap ang ísip sa pamámagítan ng “nawawalâng bintana” na ilusyon sa mga tiyak na realidád. Ang mga distorsiyón ay nauuwì sa bisyón, ang mga puwáng ay nagbubukás ng pundasyon. Ang tulâ ay nagiging sukatán ng mga pisikal na batás, o sa halip, itó ay nagiging paraán para ihinto ang pagpapairal sa nasabing mga batás samantalang binábalangkás mulî ang mga distorsiyón at puwang. Ang kawalán ay nakikita mismo sa kadakilaan ng pangahas na pagsalungat sa paglitaw, at ibinubunyag sa pabaligtad na proseso (gáya ng saging na binalatan), ang pangwakás na talambuhay ng tulâ. Kung ang “lahat ng salitâ ay metapora,” diin ni J. Hillis Miller (LeD:51), ang tulâ naman ay paraán ng hindî pagsasabi ng isáng bágay, dáhil ang abót ng mga reperensiyang paggamit nitó bílang mga língguwistíkong elemento ay isáng pánlilinláng, ang mga salitâ sa tulâ—ang tulâ sa panahón ng pósprodúksiyón—ay may ganitóng negatibong papel: para liwanagin ang mga puwang at kawalán sa penomenolohikang krisis nitó. Sa ibang salitâ, ang tulâ ay hindî signo ng kung anong hindî naman signo. Itó ang kawalán ng nasabing signo, ang nawawalâng kawing sa pagitan ng dalawang nawawalâng kawing. Kapag ang ganitóng kakulangan ay nagbalik sa kasaganaan, kapag napatag ang mga puwang, kapag nakatawid ang mga kawalán tungo sa paglitaw, nakamit ng tulâ ang pagkatulâ nitó, at lumuluklok sa tekstuwál na kadena na tinatawag na panítikán. Hindî na itó namamagitan sa kamalayan at sa mundo, bagkus isá nang mundo na namukadkad mula sa nasabing naunsiyaming pamámagítan, bagaman pinananatili nitó ang sariling ugat sa mga puwang at kawalán. Sakali’t pabulaánan ng modernong nasyonalismo ang mga kabalistikong Filipinismo gáya ng pagtátatág ng perpektong komunikasyon, bagaman malinaw na utopikong pangarap itó, o pabulaanan ang liberalismong Ingles nitó bílang pakanang pampolitíka; alinman  doon—lilitaw ang katótohánan nang higit na malakas matapos maglahò ang kasinungalingan, o matapos burahín ng kasinungalingan ang isá’t isá—(Hindî ba itó ang sukdulang mensahe ng Sunlight on Cold Water ni Sagan? Sa nobélang itó, na isáng tulâng tuluyan, matapos itaboy ni Gilles ang kaniyáng matapat na kasintahang si Nathalie na magpakamatay, nahirapan siyang kimkimin ang malinaw na pagkawalâ ng minamahal na tanging realidád sa kaniyáng magulong buhay, ngúnit nakatakas pa rin siya sa ganitóng pagkaulila, at tumakbong umiiyak mula sa silid ng ospital na nakita niya roon ang katawan ng sinta sa huling pagkakátaón. “Humangos siya ngayón pababâ ng hagdan sa walâng ngalang ospital, halos walâng pakialam sa sigaw ng doktor na humahabol sa kaniyá. Nilaktawán niya ang pinakáibabâng bahagdan, habang masasál ang tibók ng pusò. ‘Paano ang mga pormalidad,’ sabi ng tínig mula sa itaas, na napakalayò. ‘Paano ang papeles?’ ‘Ikaw lang ba ang tanging táo na kilalá niya?’ Bigla siyang nagbantulót bágo sumagót sa alam niyang totoó: ‘Oo!’” (SaS:143). Kahit si Sagan ay nabigong sabihin kay Gilles na tinátakásan nitó ang kasinúngalíngan at hindî makáiíwas sumalpók doon.) Sa kabila ng lahat, wikà nga ni Gadamer, “Ang wikà ay hindî isá sa mga paraán na ipináraráting sa mundo ang kamalayán. . . Bagkús, sa lahát ng ating kaaláman hinggíl sa saríli at sa lahat ng ating kaaláman sa mundó, palagì na táyong sinásakláw ng wikàng saríling átin” (GaH:XII).         

Mula sa ganitóng kaaláman, ang tulâ ay nagpúpundár ng pagpápaláwig ng sarili nitóng importansiya, sa anyô ng mga paikíd na guwáng sa takupis, nang hindî iwinawaksî ang mga tugón sa urì ng malayang pagpapahayág ng káisipán. Ang mga lantád at kubling kahulugán, samakatwid, ay nagsásalimbáy, at pinalálakás ang konseptuwál na poténsiyálidád nitó: malaya itó sa pagiging bukod at, siyempre, nakabukod sa pagiging malaya. Ang penomenong itó ng hanggahan-walâng hanggahan ay matutunghayan din sa wikà ng anyô at kulay sa pagpipinta. Isinulat ni Kadinsky: “Hindî makatatayo nang mag-isá ang kulay, at hindî maisásantabí ang mga hanggahan ng kung anong urì. Ang walâng katapusang lawak ng pulá ay makikita sa ísip; kapag narinig ang salitâng pulá, ang kulay ay naíhahayág nang walâng tiyak na hanggáhan” (KaS:28). Lahat ng itó ay nauuwi sa di-matatakasang kaugnáy—ang tulâ ay pinarurupok ang sariling mga saligang pahayág. Naghihimagsik itó laban sa sarili, kinakalap ang mga kaaway, at nagpapakanâ ng mga patakarang may mga espiya na matamang nagmamatyag. Binubura nitó ang mga hanggahan sa pagtatatag ng mga bágong hanggahan, at bumubuô ng wikà mula sa wikà. Pagkaraan, ang tulâ ay máaarìng magkaroon ng anumang anyô na pinili ng mga gumagamit nitó. Sa iláng lipunan, sinasamba itó bílang íkono, na may sistema ng ritwal na nilikha para doon; sa ibang pook, máaarì itóng magíng sandata sa estratehikong pag-agaw ng kapángyaríhan at maipapantay sa kategoríya ng bombang nuklear, pagkain, banyagàng ayuda, at palitang pangkultura. Sa Filipinas, noong unang bahagi ng siglo 1900, ang mga sundalong Amerikano ay idinisenyo itó sa isáng awit sa mapang-aglahìng paraán: “Sumpain, sumpain ang Filipino!/ Tigdasing magnanákaw na oso!/ Sa mabituing watawat/ Paamùin siya sa Krag! (StC:122); na ginamit sa diskurso ng pándarambóng at pangungúpit sa ngalan ng demokrasya at sibilísasyón, gáya sa ulat mula sa digmaan makaraang mamatay ang Filipinong Heneral na si Gregorio del Pilar: “Walâng dudang si del Pilar itó,” satsat ng isáng batang káwal. “Sinamsám namin ang kaniyáng talaarawan at mga liham at lahat ng papeles; kinúha ni Sullivan na mula sa aming pulutong ang pantalon [ni del Pilar]; at napasákamáy ni Snider ang sapatos ngúnit hindî maisuót dáhil maliít ang súkat; at kinúha ng isáng sarhento ng Pulutong G ang isáng pinilákang espuwélas, at inágaw ng isáng tenyénte ang kabiyák na espuwélas; at may kung sinong kumúpit sa mga punyós ng kamiseta bágo ko nakúha ríto, o naibulsa ko rin sana iyón; at ang tanging napasáakin ay butónes ng kabáyo at kolyár nitóng dugûan” (StC:108). Sa gayón, ang pámpolitíkang tulâ na nágsasaád ng dagdag at magkasalungat na pangangatwiran para sa layon ng hakbang ay subersibo ang intensiyón, dáhil paglihis itó sa pagkámatwíd at normalidad ng ugnayang pantáo, ngúnit itó rin ang lumilikhâ ng sariling tadhanà sa pagpapálagánap ng mga kadenang tekstuwál na isá ring kásaysáyan—ang mismong kondisyon ng panlipunang ugnayan. “Ang Simula ay Tulâ”—(hindî angkop ang leksikong “Liwanag” o “Diyos”)—at Tulâ ang lumikha ng Daigdig.” Itó ang sinaunáng inaasahan, ang kaaláman bágo pa ang kaaláman na, “bagaman hindî balidong a priori[83], ay maitutúring pa ring sikolohiko o henetikong a priori, i.e., bágo pa ang lahat ng makikitang karanasan” (PoCR:4-7). Ang tulâ bílang makamundong pagpapatotoó ay máaarìng hamunin, sindakin, o surìin, ngúnit hindî itó maisásantabí. Ang estado ay produkto ng aksiyón, ang tulâ ay produkto ng paggawa. Itó ang dahilán kung bakit ang asal ng estado tungo sa tulâ ay ganáp na urong-sulong—sinisípat ng estado ang tulâ bílang layon ng pag-ibig at poot; itinatampok itó at sinusupil, pinupúri at ipinagbabawal, dinadakila at sinisindak. Dáhil hindî itó nakátitiyák sa katapátan ng tulâ, ang estado ay palaging pinárurupók ang tulâ kapag sumalungát itó sa ginagawâ ng estado. May pailalim na tunggalîan sa panig ng dalawa hinggíl sa mga proseso na ginagamit ng mga itó sa pagtatamo ng kani-kaniyáng mithi. Isinulat ni Hannah Arendt: “Ang mga institusyong pampolitíka, gaano man kaayos o kasamâ idinisenyo, ay nakasalalay ang patuloy na pag-iral sa mga gumaganáp na táo; natatamo [ng nasabing mga institusyon] ang kaligtasan sa parehong paraán na naghatid sa kaniláng umiral. Tinatatakán ng independiyenteng pag-iral ang akdang síning bílang produkto ng paggawa; ang hayagang pagsandig sa iba pang gawa nang mapanatili itóng umiiral ang tanda ng estado bílang produkto ng aksiyón” (ArP:153). Ang pampolitíkang tulâ ang retrato sa sarili ng estado, ang manipestasyon sa angking kapángyaríhan nitó sa antas na artistiko at língguwistíko, na nagtitiyak, kahit pansamantala, na itó ay may ganáp na kontrol. “Ang paghahari ay papel ng aktor,” pansin ni Napoleon (BaN:11), at pagdaka’y nagbigay ng dakilàng pagtatanghal. Ngúnit ang bisà ng paggamit ng tulâ ay may dalawang paraán: kinokonsumo ng tulâ ang mambabasa hanggang sa puntong pinaliit siya sa karikatura ng wikà, na lumalakad na signo; kinokonsumo naman ng mambabasa ang tulâ hanggang sa puntong ang pagtunaw nitó ay binabágo ang pangkáisipáng paglago. Totoóng ang isá’y nagiging palusot (at hindî kabiyak na katauhan) ng iba, mulang episodyo hanggang pangyayari, na may kompletong palamuti. Mahalagá ang tulâ hindî lámang dáhil sa kahulugán nitó, bagkus sa mga kahulugáng malilikhâ upang makáangkóp. Sa madalî’t salitâ, para sa politíkong táo, maíbabalík itó sa sinaunáng funsiyón—ang pagsasalitâ.

35

Hindî ba malinaw, wikà ng Gómang Tóre, na ang tulâ bílang isáng ákto ng pagsasalitâ ay superyór sa ákto ng makína? Ang úna ay paglayà; ang hulí ay pagkulóng. Nirérendahá ng pagkámabíbigkás ng tulâ ang kolektíbong hényo ng lipúnan at inílilípat itó sa hanggáhan ng alamát. Ang pagkámabíbigkás ang opératíbong pakahulugán ng panlipúnang pagtatáya ng tulâ sa pangkultúrang pagpápatúloy, gaáno man iyón kalagím o kapangánib. Ang mga epikong tulâ, baláda, kawikàan, parabúla, at bugtóng ang nagtítiyák sa kaligtásan ng panlipúnang kaugalìan at pambansâng kaakuhán, habang ang limbág na tulâ—ang tékstong pangmatá—ay sinásalungát ang ganitóng kaligtásan. Ang pangmatáng téksto ay binibítag ang saríli sa mismong hílig nitó sa optikong pabúla, at sa gayón ay nilulúkob ang ísip nang may huwád na kásaysáyan. Sa lahat ng estetíkong pagpapárangál na natátanggáp nitó mula sa mga masigásig na tagasurì, ang tulâ kung minsan ay nagwawakás sa kakatwâng panggagagád na pangkáisipán. Binabaligtád nitó ang mga herarkíya at kumakalás sa mga batás ng tradisyón, at sa gayón ay ináagápan ang kabuluhan nitó. Sa isípang ginagatúngan ang krisis, itó ay huminto sa pagiging mandirigma; sa isípang bumábalangkás ng mga tunggalîan, itó ay naghunos na mapagmarunong. Yámang isáng urì itó ng pagsasalitâ—kahit na itó’y isinulat—ang kapángyaríhan nitó ay hindî nakasalálay sa taglay na kahulugán bagkus sa paraán ng kahulugán. Sa ganitóng paraán itó mapágsasámantálahán at mapaiíkot sa mga larángan, lalo ng mga retorisyador na pinayuhan ni Antonio Machado: “Ang karaniwang ugali ng táo ay tanggapín ang naáangkóp bílang katótohánan. . . Huwag ipágpalagáy na ang tungkulin ninyo bílang mga retorisyador ay ilantád sa táo ang kaniyáng mga gana, dáhil ang alab ng táo para sa katótohánan ay gayón na lámang para tanggapín ang pinakamapait sa lahat ng pahayág hangga’t sumasapól itó sa kaniyá bílang totoó” (MaJ:2). Ang Zen Budismo ang unang nagpakalat ng ganitóng paradohang salungatan tungo sa pagiging doktrina ng kontradiksiyóng may armonya. “Magturo sa pamámagítan ng hindî pagtuturo,” mga koan[84], at walâng puknat na katáhimíkan ang ilán sa mga teknik ng pagtuturo, na pawang bahagi pa rin ng teorya nitó hinggíl sa kaliwanagan. Yámang ang tulâ, gayunman, ay isáng imbensiyón, at hindî repleksiyón, hindî itó kaílanmán magiging relihiyón, bagaman ang nakatatakot nitóng pagtabí sa pagsamba ay makapagbibigay díto ng hawig na altar. Pinalalakí ng tulâ ang potensiyal na tunggalîan ng karanasan ng táo at pinaliliit ang pangkulturang bisyón nitó sa isáng punto ng língguwistíko-penomenolohikong antas. Ang ugnayang pansangay, kumbaga, ay nagaganáp sa panig ng wikà at ng kawalán ng wikà sa produksiyón ng tulâ sa loób ng pangkulturang batis, at dinadala ang mga tunggalîang pantáo sa kasiyá-siyáng solusyon (na imposible sa antas na pantáo lámang, dáhil ang mga tunggalîan ay nauuwi sa iba pang tunggalîan). Gayunman, ang solusyong itó, kahit kasiyá-siyá, ay hindî permanente. Hindî itó kaílanmán magiging permanénte, dáhil ang tulâ, maliban kung nilanság ng kamangmangan o henyo, ay nasa estado ng tensiyón (Cf.#30)—ang katótohánang umiiral itó ang nagpapanatili sa língguwistíkong pagkagitlâ na bumibigkís sa sarili at kinakansela ang mga posibilidad na ang mga kahulugán nitó ay puwedeng maangkin ng iba pang tulâ. Ang tulâ ay nagsisimula at nagwawakas sa tunggalîan na sa pamámagítan nitó’y napapalawig ang káisipán, kahit na sa mismong sarili nitó’y isá na itóng ganáp na káisipán. Inúurírat nitó ang sinaunáng ugali ng táo na pangibabawin ang kaniyáng kaloóban sa síning, sa pamámagítan ng pagpapataw ng kaniyáng kaloóban sa malikhaing kamalayan. (Ang komposisyong pangmusika ni John Cage na 4’33” [1952] ay hinahamon ang tiránya ng tunog sa pamámagítan ng pagpapatibay sa katáhimíkan sa buong musikang pagtatanghal). Bunga nitó, habang sinisikap na panatilihin ang kultura, nilalansag din nitó at itinatanghal ang sarili bílang bágong kultura. Itinataguyod nitó ang sistema ng dominasyon kung saan itó makalilitaw bílang kapuwa síning at teknolohiya—sa madali’t salitâ, bílang kapángyaríhan na gumaganáp bílang makapángyaríhan (Cf.#33). Samakatwid, kung ang wikà ay kondisyon ng isípan, ang wikà naman ay kondisyon ng wikà. Ang kapángyaríhan na gumaganáp na makapángyaríhan ay nagpapalawig ng sarili at nagiging singkahulugán kasabay ng wikà na ibig nitóng pangíbabáwan. Ang tulâ na nasa loób ng pambansang awit, sa mga sigaw pandigmâ, sa mga pahayág pangmilitar, sa mga oyayi, atbp., ay isáng ideolohikong pahayág ng madamdaming pagkakáisá sa lipúnan na makibáka para sa iniísip nitóng tumpak. Binabasbasan nitó ang pambansang paggamit sa kabayanihan at sa mga bayani sa paniniwalàng ang gayóng pagkákaisá ay magpápatíbay sa awtóridád nitó, at sa gayón ay makapaglilináng ng supraverbal na balangkas ng lohika. Itó ba ang sukdol ng kapángyaríhan nitó o isáng kumpas lámang? Ano’t anuman, ang tulâ ay natatamo ang kalagáyang neo-língguwistíko, na higit sa mosayko ng konseptuwál at heograpikong mga piraso sa papel o kalawakan; itó ay isáng pagbabawal laban sa isáhang kahulugán na ikinakabit sa sarili. Totoó, nakahihigit itó sa anumang kahulugán. Sa pag-iral nitó sa ngayón, pinupuksa nitó ang papel at kalawakan at isinasabalikat ang tungkulin nitó. Ang kasangkapan ng kapángyaríhan ay pinalitan ang kapángyaríhan at isinakatawan iyón. Ang politíka ng pakanâ nitó ay binabaligtad ang proseso ng matulâing paglikha, sa paraáng ang produkto ng paglikha ay ang manlilikha, i.e., ang kapángyaríhan. Itó ang tinatagurìan ng mass media na Ultimong Salitâ sa Burukratikong Realidád: Ang Salitâ na naghahayag ng estado ng kagipitan, na naglálabás ng salaping pambayad sa ransom kaílanmán nitó naisin, na nagtatakdâ ng pagpapárehístro sa halalan, na nag-iimbentaryo ng pribadong puhunan at publikong ari-arian, na lumalagda ng utos sa pagpatay at utos sa deportasyon. . . . Ang tulâ sa rurok ng kapángyaríhan ay nakikibahagi sa politíkalidad—tinatanggap nitó ang burgesyang maniobra nang hindî isinusukò ang proletaryadong materyalismo. Ang lunan ng kawaláng katiyakan sa pagitan ng mga urìng panlipunan, na umiiral lámang sa mga espásyo ng kaniláng mga pangarap (dáhil magkapareho ang mga itó), ay naglalaho sa sandaling ihayag ang tulâ. Ang politíka ay hindî pagiging newtral, bagkus ang anyô ng pagiging newtral kahit nasa rurok ng prehuwisyo. Itó ang pagsasalitâ na binalangkas upang mangahulugan ng parehong bágay paano man iyón binigkas—pasulóng, pauróng, pahilís. Itó ang tulâ na may parehong kahulugán gaano man kalayo ang ibig sabihin nitó. Bagaman ang pagsasalitâ, na nag-iisáng kilusan ng lahat ng paglikha, ay máaarìng kondenahin ang kapángyaríhan, itó ang ugat ng kapángyaríhan sa sandaling hayaan nitó ang sarili na tanggapín ang gayóng kapángyaríhan. Ang wikà ay kapángyaríhan. Itó ang nagpapáliwánag sa pagdurusa ng isáng nasyon na walâng wikà, at ang maalab na paggigiit na hangad ng nasyon nang makamit itó. Ang wikà ay pampolitíkang usapin. Sinumang mayhawak nitó ang nangingíbabáw sa lipunan. Itó ang magpapaliwanag sa klasikong maniobra na ginamit ng mga mananakop—sa pagpapataw ng kaniláng wikà sa mga sinakop na táo, napipilit nila ang nasabing mga táo na baguhin ang kamalayan upang makita ang mga realidád gáya sa pananaw ng mga mananakop. Inilalahok ng gayóng realidád ang katótohánan na ang mga mananakop ang mga panginoon at ang sinakop ay ang mga alipin. Noon pa mang 2080 B.C., si Merykare, na isáng Ehipsiyóng pinuno, ay pinayuhan ng kaniyáng ama na “magíng dalubhasa sa pagsasalitâ, nang magíng malakas. . . ang dila ay isáng espada. . . at higit na magiting ang pagsasalitâ sa anumang pakikipaglaban” (LaE:750).  Sa Filipinas, ang tulâng Español ay sumunod kaagad sa espadang Español makaraang magapì ang mga katutubo, nang mapagaan marahil ang bigat ng pang-aalipin. Sinikap ng tulâng hugasan ang kasalanan sa pamamaslang, ngúnit kumapit pa rin ang alingasaw sa gunita. Maliban kung ang isáng táo’y may sukdulang panlasa sa karahasan, kumbaga, ang hindî káyang yaniging umanismo—hindî siya dapat sumukò sa ningning na inihahain ng tulâ. Bubulagin siya niyón. Ang kailángan niya’y klasisismo nang gawing walâng hanggan ang pakiramdam ng pagkakasála at nang muling maisulat ang gramatika ng kawaláng-pag-asa. Dáhil ang tunay na tulâ ay palaging pagbabanyuhay ng karanasan tungo sa karanasan, at hindî tungo sa katótohánan, bagaman ang katótohánan, sa iláng kaso, ay máaarìng gamitin upang pukawin ang patay nang matangkilik ang nabubuhay. Inutil ang katótohánan, bílang programa ng aksiyón; nakáliligtás ang karanasan sa pamámagítan ng momentum ng lakas nitó, bílang panlipunang rebolusyon. Sa huling binanggit kumakampí ang tulâ, hindî dáhil sa pangangáilángan, bagkus dáhil ináasáhan. Máaarìng nalutás ng mga Griyego ang misteryo ng uniberso sa pamámagítan ng karunungan, nang maarok ni Oedipus ang Espinghe, ngúnit ang karamíhan sa sangkatauhan magpahangga ngayón ay pinipilì pa rin ang digmâan na higit na madaling solusyon. “Pinakalikás na hílig ng táo ang wasákin ang sarili at ang lahat ng kapiling niya,” sulat ni Camus noong edad 32 siya (CaS:276). Ang tulâ, na ginagawang inmortal ang mga tunggalîan, ang humahadlang sa pagkalipol niya, bagaman máaarìng makaligtas siya nang higit sa nasabing panahón. Sa maikli’t salitâ, bagaman ang táo ay namumuhay sa modernong panahón, ang panahón ay hindî ganáp na moderno, at nabigo itóng makahabol sa teksto ng tulâ; sa katunayan, ang tulâ ang humuhubog sa panahón, ang gumagawa sa kaligirán ng panahón na magíng de-kodigo, nababásang dokumento, at isáng inimbak na alaala. Ang karanasan ng tulâ ang pumupunô sa di-mapunuang mga signo ng búhay—ang pang-arkitektura, panlipunan, at pampahalaang préteksto nitó—bílang kongklusyon sa artistikong obligasyon nitó. Dagdag pa, ang pananahimik ng tulâ ay isáng interogasyon, gáya sa pagsasalitâ na isáng paratang, hinggíl sa kawaláng kakayahán ng táo na harapin ang absurdidad ng mga mithi at hulà. Kapuwâ nakabatay sa nasyonalismo, at samakatwid ay bigo noong una pa man, hinahadlangan ng mga itó ang progreso ng táo. Súlong kásaysáyan! Súlong tulâ! Walâng dadának na dugo kung walâng tunggalîan, walâng tunggalîan kung walâng kapatiran, walâng kapatiran kung walâng dadanak na dugo: ang tulâ bílang pinagtibay na bílog. At gayundin sa internasyonal na politíka, gáya ng metonimiya. “Ang kasalukúyang pandaigdíg na patakaran ng mga Amerikano,” sulat ni Malraux, “ay nakabátay sa kóntra-komúnismo; sa ibang salitâ, itinatakda itó ng patakaráng Rúso,” (MaM:137). Alinmang tulâ ay panghíhimások sa iba pang tulâ, dáhil hinahámon nitó ang pag-iral ng nasabing mga tulâ. Pagkaraán niyón, ang mundo ay para sa sarili. “Kung minsan, ang mga salitâ ang ultimóng kahulugán ng mga salitâ,” pahayág ni Alexander Bryan Johnson (JoT:178). Hindî mapipigil ang isáng táo na kilalánin ang págsisiláng sa tulâ na magbubúnga ng paglalabás ng iba pang tulâ mula sa guhô ng larangan, kayâ igagawad sa sarili ang awtóktonóng awtoridád, bagamán ang mga ninuno nitó’y hindî lalampas sa léksikon. Nakaiinis kung minsan, at kung minsan ay nakagíginháwa, itó’y palagìng mapanghámak sa wikà, ngúnit walâng saysay kung walâ nitó. Ibig nitóng palitán para sa wikà ang kawalán ng wikà, ngúnit dáhil imposíble itóng makamít, patúloy itóng makikíhalubílo sa, at gagawíng politíka ang, panánalitâ sa loób ng mithing katáhimíkan. Ang tulâ bílang signo ng mga signo: itó pagdáka ang rúrok ng pag-iral nitó na wawakasán ang kahulugán ng mundó sa pamámagítan ng paghígop sa lahát ng kahulugán paloób sa saríli, at pagkaraán ay wawasákin ang mga itó nang isá-isá.

36

Masdán ang Gómang Tóre! Hindî itó naghahasík ni umáani, ngúnit nanánatilìng obligasyón ng ísip na sagápin bílang tangìng realidád. Lumalampas itó sa úlap, at itinutúlak palayô ng mga galamay nitó ang mga basúra ng pananalitâ at pakikídigmâ. Pinárurupók nitó ang mismong mga salitâ na nagtindíg díto, dáhil walâ iyóng sarilíng mga salitâ, ngúnit kailángang manúpaktúrahín yáon mulâ sa mga kinópyang tunóg at katáhimíkan. Isáng segúnda mánong wikà, kung gayón, o priméra kláseng bulóng ng mga mundóng gumuguhô upang maiwásan, kahit pansámantalá, ang pagkakáwaták-waták. Ibinábalangkás nitó ang realidád ng mundó bágo itanghál sa mundó. Mulâ sa mga kakúlangán nitó’y sumúsuplíng ang mga kahulugán na magpapákahúlugán doón, na magpapádalísay doón, na susúhay doón. Walâng anumáng pag-aarì ang Gómang Tóre, samakatwíd, tagláy nitó ang lahát, samakatwíd pinakámasayá itó sa lahát ng nilikhâ. Kailán itó mamámatáy? Kailán itó isisílang? Masdán! Ang Gómang Tóre! (WAKAS)

Mga Tala


[69] May tipograpikong mali sa tekstong Ingles ni Bautista, at nakasaád doon ang “vocal chord” imbes na “vocal cords.” Sa yugtong ito, hiniram nang buo ang “vocal cords” na may partikular na gamit at jargon, gáya sa larang ng pisyolohiya.

[70] Mula sa Latin, at katumbas ng “paghadlang o pagpapahinto sa daloy; pagkabiyak; pagkakabukod; pagtakas; pagsargo.”

[71] Walâ sa anumang díksiyonáryo ang salitâng ito, at inimbento ni Bautista, at isáng paglalaro sa katunog na “detachment.” Ngúnit kung ang detachment ay kaugnáy ng “isáng pulutong ng kawal na nakabukod sa malaking grupo upang magsagawa ng tiyak na tungkulin,” ang “de-touch-ment” ay may pahiwatig ng bukód na pagsalát na  isáng anyô ng pagdama sa diwaing abstrakto, at paglalaro sa unlaping “de-“ mula sa Español, salitâng “touch” mula sa Ingles, at hulaping “-ment” mula sa Ingles. Ito ang maipapalagay na Filipinisádong Ingles, at ambag ni Bautista sa korpus ng Ingles hinggil sa teoryang pampánitikán.

[72] Katumbas ito ng “identity” sa Ingles o “identidad” sa Español, ngúnit ginamit pa rin ang “kaakuhán” upang magkaroon ng sariling panumbas sa Filipino, at siyang pinauso ng gáya nina Alejandro G. Abadilla sa tulâ at Virgilio S. Almario sa kritikang pampánitikán.

[73] Katutubong tawag sa “boomerang” sa Filipinas, at hango sa sinaúnang Tagalog.

[74] Mula sa kawikaang Latin, at may literal na katumbas na “Lilipad ang salitâng binigkas, maiiwan ang salitâng isinulat.” Ipinapahiwatig ntó na madaling malimot ang mga salitâng binigkas, ngúnit ang mga salitâng itinalâ ay masasandigan para sa pagpapatunay.

[75] Nakasaád sa tekstong Ingles ang “vocal chord” na mahihinuhang tipograpikong mali, at itinuwid dito.

[76] Dito ay halos napakanipis ng kaibhan ng “topograpiya” at “tipograpiya,” sapagkat ang pagkakaayos ng mga salita, na isáng pagmamapa o disenyo, ay máaarì ding ikabit sa disenyo ng mga títik. 

[77] Ang seksiyong ito ang halimbawa kung paano tumula kahit nasa anyong prosa, at gumawa ng pangangatwiran. Suwabeng-suwabe ang mga salita.

[78] Itinumbas ito sa “run-ons” o “run-on lines” na tumutukoy sa “káisipáng tumatakbo sa kasunod na taludtod nang walâng hinto sa agos ng palaugnayan.”

[79] Tumutukoy ang “mysterion” sa “mga bágay na hindi káyang maunawaan, o mahalagang kaaláman na pinanatiling lihim.” Sa mga bersiyón ng Lumang Tipan, ginamit itong katumbas ng “sôd” sa Ebreo, na nangangáhulugáng “lihim.” Tingnan ang New Advent, at matatagpuan sa https://www.newadvent.org/cathen/10662a.htm na hinango noong 17 Enero 2021.

[80] Mula sa Latin, at katumbas ng “sa lilim ng anyô ng eternidad.”

[81] Ang ganitóng pananaw ay matagal nang binanggit ng gáya nina Lope K. Santos, Julian Cruz Balmaseda, at higit sa lahat, Iñigo Ed. Regalado. Tumingkad ang ganitóng usapin nang magbakbakan sina Regalado at Alejandro G. Abadilla hinggil sa panulaang Tagalog noong dekada 1930, at lahat ng ito ay nakapaloób sa aklat na Ang Panitikan sa Tingin ni Iñigo Ed. Regalado (2016), na edit at may introduksiyón ni Roberto T. Añonuevo, at inilathala ng Komisyon sa Wikang Filipino.

[82] Matutumbasan ang tekstong Frances ni Maurice Merleau-Ponty sa Filipino ng “Paano kung ang salitâ ay nakapaghahayag gáya ng kung ano ang hiwatig sa pagitan ng mga salitâ, tulad ng mga salitâ mismo? Paano kung naisasaád nitó ang hindi ‘sinasabi’ gáya ng ‘sinasabi’?” Mahahalatang naputol ang sipi dito ni Bautista, at nawalâ ang “Par ce qu’il ne ‘dit’ pas que par ce qu’il ‘dit’?” Ang buong konteksto ntó ay matutunghayan sa introduksiyón sa Finding Grace with God: A Phenomological Reading of the Anunciation ni Rose Ellen Dunn. Makabubuti ring sangguniin ang Phenomenology of Perception (1945) at Sense and Non-sense (1948) ni Merleau-Ponty upang higit na maunawaan ang teorya niya sa wika. Sa ganitóng taktika ni Bautista ay mapupuwing ang kakulangan ng konteksto sa mga sinisipì niya, at inilalahok sa diskurso.

[83] Mula sa Latin, tumutukoy ito sa pahayág na hindi batay sa pangunang pag-aaral o pagsusurì; o balido nang bukod sa obserbasyon; o umiiral sa isip kahit hindi pa nadadanas. Tingnan ang dictionary.com, sa https://www.dictionary.com/browse/a-priori?s=t na hinango noong 22 Pebrero 2021, 2:44 n.h.

[84] Mula sa Hapones, at katumbas ng “walâng saysay o pabalintunang tanong sa isáng estudyante na hinihingan ng sagot, na ang diin sa pagninilay sa tanong ay nágbibigáy ng kaliwanagan.” Tingnan ang Dictionary.com, sa https://www.dictionary.com/browse/koan?s=t na hinango noong 22 Pebrero 2021, sa ganáp na 4:24 n.h.

Mga Salita at Larangan: Isang Pagninilay sa Tula, ni Cirilo F. Bautista (Yugto 15-22)

Salin ng Words and Battlefields: A Theoria on the Poem ni Cirilo F. Bautista

Salin sa pandaigdigang Filipino ni Roberto T. Añonuevo

15

Ngúnit ang tulâ, gáya ng kásaysáyan, ay may sadyâng pagpapásangá ng kahulugán, na kambal ang pagganáp: nakabátay ang índepéndensiyá nitó sa abilidád na sawatâin ang índepéndensiyá ng ibá. Sa tulâng namámahingá nang pánsamántalá pagkaraán ng mga bakbákan, ang halagá ng téksto’y nakásalálay sa pananggaláng na pinahúsay nitó pára sa saríli bílang resúlta ng maháhalagáng éngkuwéntro, ng pagkádestiyero at pagbabalík, ng pagkabilíbid at guló, ng paglúsob at pag-úrong. Sa yugtông itó, at díto lámang sa yugtông itó, inúunáhan ng tulâ ang kasaysáyan, sinasakál itó sa pamámagítan ng bundók ng mga aklat, téksto kada téksto’y bumibíkig sa lalamúnan, mga salitâng pumapások sa bibíg, gumagápang pababâ sa bitúka at nagpapásikíp sa sikmurâ, na warìng ninanása, sa sandalî ng pagkábalíw, ang nakálilinláng na wakás ng gawâin nitó, o káhit na, ang kamanghâ-manghâng néwtralidád. Ngúnit hindî néwtral ang tulâ, túlad lámang na hindî pa itó nagwáwakás, bagamán mapángingíbabáwan, gáya sa nabanggít na, ang ganáp na pag-íral. Sa loób ng gayóng kaganápan, patúloy itóng lumalagô, pinárarámi ang saríli  túngo sa saríli sa paikíd o paikót na anyô. Sa paglulugár ng saríli sa dáloy ng kásaysáyan, kumbagá, sa pagdáloy pásalungát sa kasaysáyan at pagdáka’y sa paglikhâ ng saríling kasaysáyan hábang nása loób ng kasaysáyan, iníimbéstigahán ng tulâ ang saríli: binábalikán nitó ang báwat salitâ sa sistéma nitó, ang báwat pantíg, ang báwat tunóg, ninánamnám ang mga itó o kayâ’y isinusúka, mulîng hinuhúbog ang kaniláng húgis, úpang, gáya ng táo sa tulâ na mulîng sinurì ang saríli sa tulâ, mapáhuhúsay nitó ang kaniyáng kapaláran. Ang lohíkong ékstensiyón ng imbéstigasyón ay ang tulâng hinahatúlan ang saríli sa hanggáhan ng ultimátum ng kásaysáyan. Ang resúlta’y nakikípagbigkís ang tulâ sa kásaysáyan at inuúlit ang sakláw na opísyo sa gayóng págsasánib. Ang kasaysáyan ng tulâ, na ngayón ay tulâ ng kásaysáyan, ay lumálampás sa rigor mortis[15] nitó, at binubúntis ang katáhimíkan sa pamámagítan ng pambansâng delíryo. Túlad ng mga batóng buháy mulâ sa balúmbalúnan ng mga dinosáwro—makínis at malangís kapág sinalát—na tánging ébidénsiyá na umíral ngâ ang mga háyop na itó sa mundó, ang mga simboló at parikála ng kásaysáyan—na pawàng matingkád at pamilyár sa ísip ng táo—ang tangìng ébidénsiyá na bumanggâ ang mga itó sa mga nakásanáyang téksto ng táo. Ngúnit hindî na itó dískursong nása tabí lámang; itó ngayón ang pambansâng agímat. Ang kásaysáyan bílang pag-unlád ng tulâ, ng pag-íral, ang tumitíyak sa págpapatúloy ng pambansâng kamalayán, at nagtátatág at nagpapánatilì ng mga páng-ilálim nitóng estruktúra. Sa matálinghagàng pagsasábi, kapág nabigô ang makatà na gampanán ang kaniyáng óbligasyón na sumúlat ng tulâ, bákit hindî na lang magkusà at sumúlat ng tulâ ang tulâ? O, bákit hindî pasabúnot na kaladkarín ng tula ang makatà at pilítin siyáng paduguin ang tulâ? Ang pátakarán ng pagsípat sa mga pagbabágo sa panahón bílang búngang-isíp[16] ay págpapaláwig sa mga éksisténsiyál na sandalî sa loób ng hanggáhan ng tulâ; ginagawâ nitóng posible ang hináharáp pára sa tulâ. Ang ibá’t ibáng puntó sa panahóng mekanikal na ang tulâ ay may ginampanang máhalagá ay maitutúring na mga súgat sa tekstuwál na metemsikosis, na sa kaganápan nitó’y nágwawakás ang mga tunggalîan at ábsurdidád. Ang mobilidád ng kásaysáyan sa loób ng mobilidád ng tulâ ang nágtitiyák sa págpapatúloy ng éksteryoridád ng kásaysáyan, o ng anumáng matíra ritó matápos ang pagsupil at pagtatágis. Gayunmán, natátamó ng kasaysáyan ang ningníng ng úmanísmo at nakakamít ng tulâ ang pénoménolohíya sa pamámagítan ng ganitóng pagsásalubóng. Walâng ibinubúkod ang pagbabawal—“Ill est strictement interdit d’interdire”[17]—“Bawal ang magbawal.”

Alimbúkad: Poetry as translation battlefield. Photo by Arvind shakya on Pexels.com

16

Kung prodúkto ng hidwâan ang tulâ, kailángan nitóng isáloób ang nagsasálimbáyang tensiyón at íntensiyón anumáng sandalî sa loób ng hidwâan . Inuúlit ng dulâ ang mga insidénteng panlipúnan, pang-étika, pámpilósopíya, pang-ídeólohíya, at pisikál na ínterrelasyón na pawàng kargádo ng mga káhulugán sapagkát nagsásalikóp ang mga itó. May halagá ang mga itó dáhil nakapágpapáginháwa sa súgat ng lumílitáw na diskurso. Ang líteratúra, sámakatwíd, ang ópyo ng báyan sa gayóng panahón, at ang rélihiyón ang pansámantálang asílo. Ang nágkukubling asesíno sa madidilím na kalyehón, o gumagalà sa likód ng mga nakáparádang eropláno; ang tiránong bumábalangkás ng mga dekréto lában sa balíw na lipúnan at lumulúsaw sa angkín niyáng kabáliwán; ang maiíngay na íbon na humuhúni sa kahuyán; ang mga bómbang núklear na lumálagabóg sa mga náyon ng Norway at Kanlurang Alemanya; ang debalwasyón ng salapî, wélga sa apláya, halaláng parlaménto, kamatáyan, pangánganák—lahát ng itó ay pinóproséso túngo sa puyó ng talastásang maligálig, na pinamámahalàan ng tulâ, at kinópya mulâng hidwâan  hanggáng pagkakabatî. Ang estrátehiyáng ginagámit ng tulâ úpang magsílang ng armónyo—ang ópyo—ang nagsasaád ng pangunáhing posisyón nitóng inóokúpa sa mga bágay na may kaugnáyan sa istoríkong tránspormasyón. Hindî na itó símpleng tagapagtalâ ng penómena, bagkús tagapágbunsód ng penómena; at yámang ang lipúnan ay nása yugtô ng walâng humpáy na hidwâan , walâng katapusán din ang posisyón itó. Mulî, sa karánasán ng Filipinas, ang tulâ ang naghatíd sa Katipúnan mulâng liblíb na kahuyán túngong larángan sa muntîng pag-ásang armasán ang hulà na pinatáy ng sandáta. “Ginawa akong mga sonéto! Ginawang mga sonéto! (RoR:96)—nagwalâ si Papa Alejandro VI may 400 taón ang nakaráraán sa Róma lában sa himagsíkang Florentino, at nagdúsa sa bantâng susunúgin siyáng téksto bágo ilibíng ang kaniyáng bangkáy sa katakúmba ng Vatican; sa káso ng Katipúnan, ang tulâ’y pinaálab ang gusgusíng hukbó at sinúbok ang sigásig nitó lában sa napakálakás na kalában. Walâ iyóng kalában-lában sa mulâ’t sapúl, ngúnit itinampók nitó ang klasíkong babalâ na makábubúting ipáubayà na lámang sa mga makatà ang mga himagsíkan. Ang mabilís na takbó na kinásasángkután ng báwat rebolúsyonáryo úpang lampasán ang kaniyáng tadhana ang kung minsan ay bumábaluktót sa kaniyáng pakásaysáyang bisyón, inílalagáy sa pangánib ang kaniyáng simulâin, at hindî máglaláon ay maúubúsan siyá ng ídea. Ang págkawakás ng kaniyáng marupók na katótohánan ay nalulúpig ng pagkawakás ng kathang-ísip. Sina Bonifacio at Aguinaldo, na pawàng hindî namán makatà, ay salát sa bentáha ng pagkakároón ng mahuhúsay na kalihim úpang mairékord ang kaniláng mga pananálig at lunggatî nang magíng pambansâng diskúrso na dápat maúnang makapágmartsa káysa kaniláng mga bála at nang makapághawì ng landás pára sa kaniláng raison d’etre.[18] Walâ siláng resérbang téksto úpang pangátwiránan ang kaniláng terminólohíya o gawíng institúsyonálisádo ang kaniláng pagtútol, hindî túlad ni Aretino ng Florence na nakaíwas magútom sa pamámagítan ng pagsasanlâ ng kaniyáng épikong tulâng, Marfisa, sa halagang 200 ískudi (RoR:464). Higít na mahál ang “Mi ultimo adiós” ni Rizal, at ni hindî siyá nagbukás ng báhay-sanglâan, bagamán nang ipagbilí niyá itó’y nalúgi siyá pagsápit sa libíngan. “Patáy na ang táo, mabúhay ang táo!” Masasábi rin iyán sa tulâ. Kung ang kásaysáyan ay “suplíng ng panahón,” ang kalalíman ng mga sémyológo o ang bokabuláryo ng mga sikológo ay hindî káyang maliitín ang ímportánsiya ng tulâ sa estruktúra ng istoríkong karunúngan. Palagì itóng magtatagláy ng “signipikasyón,” kumbagá, sa kontéksto na ang kásaysáyan ay lilikhâ ng saríling awtónomíya. Gayundín, manánagót ang kásaysáyan sa saríli nang hindî ginagawâng inútil ng tulâ o hinahámak ng nakalipas nitó. Maipápalagáy ba ng sinúman sa isáng diskurso ang “pandaigdigang tulâ”? Makábubúti pang sumúlat ng “tulâ ng mga tulâ” at lináwin sa wakás ang tanóng hinggíl sa Diyós, Lipúnan, at Kasarian! Ang gayóng tulâ ay sasakláw sa kabuôang Progréso ng Táo, itutúring ang Kásaysáyan bílang Síklikong Pagkakásunód-sunód ng Kaúnlarán at nakátuón sa paglalantád ng mga Tiyák na Tungkúlin nitó sa isáng panahón. Makapipilì ang isáng táo ng anúmang yugtông pangkásaysáyan na ang tulâ’y makapáglalabás ng katumbás na dátos na nása anyô ng tugmâang pentamétro. Isáng siyéntipíkong tulâ talagá, na espinghéng tekstuwál na tagláy ang lahát ng sagót! Isáng tulâ sa maringál na estílo!

17

Sa mga talâ at usápang hinangò sa mga kamára ng útak ay matátagpûan ang mga pahiwátig ng karukhâan ng talíno kapág nagpatúloy ang pagnanása sa gayóng pandaigdigang tulâ. Ang pagnanása ang pinakámasakláp na anyô ng renásimyénto; ang tulâ ang pinakámasakláp na anyô ng ortódoksiyá. Bagamán walâng humpay ang ebolusyón ng tulâ, ang pagigíng unibersál nitó ay hanggáng doón lámang, at hindî dáhil sa anumáng arbitráryong kápa ng awtoridad na inilálambóng doón ng iláng tagasunód nitó. Gáya sa pangangásiwà ng anumáng estádo, ang pangangásiwà sa tulâ ay malikhâing pagsusukò ng ilang bahagì ng egoismo ng makatà, na hindî na niyá mulîng mababawì, at magagawâ ng tulâ ang anumáng naísin nitó. Sa gayón, maaarìng wasákin ng makatà ang kaniyáng tulâ, sa literál na pagsasábi, kapág inilantád ng tulâ ang karupukán ng natúrang egoismo niyá úpang patunáyan ang pagkamatulâing winikà nitó. Ang masamâng tulâ ay isáng kabiguan sa taktikong paghahandâ, at tiyák na ang pagkabigô pagsápit ng bisperás ng bakbákan. Báwat pagpapátotoó ay nagpapáhiwátig ng pagkakailâ, dáhil ang ahénteng nagpapátotoó ay kailángang lumabás sa saríli úpang harapin ang saríli. Ang masamâng tulâ ay masamâng pagpapátotoó. Bahagi ng kamalásan ng gayóng tulâ ay walâ itóng kahalíli, o hindî nitó káyang makipagbudóng[19] o umíwas sa ibá pang téksto.  Sa sandalîng mabigông gamítin ang oportunidad na maging ganáp, itó’y permanenteng maipapakò sa libíngan ng mga téksto. Bílang lunán pára sa artíkulasyón, ginagapì nitó ang saríli sa pamámagítan ng pag-eendóso sa katahimíkan, na sa gayóng paraán ay lumalagpák itó sa ilusyon ng pagsasalitâ, o sa pagpapahinà ng kalidád ng pagsasalitâ. Kailángang ipagtanggól ng makatà ang tulâ úpang mapangálagàan ang kaniyáng saríli, ngúnit walâ na iyóng saysáy. Matápos sumabláy ang tulâ, maaarìng matamó ng makatà ang kakayahán sa lahát ng bágay—ang tínig sa pag-áwit, ang balutì ng kawanggawâ, ang nag-aálab na ídealísmo—at kahusáyan sa walâ. Ngúnit hindî iyón máhalagá. Aámin ang Gómang Tóre na walâng hadláng sa tránsmutasyón ng mga salitâ. Sa málalayáw at medyokridád ng burukrásya ay may kahawíg na pagkukunwâ sa kadakilàang naghuhúnos na pangangáilángan, ang mga luhòng lumalagô sa pagigíng karaníwan, gáya sa aghám ng wikà na ang diyós ng pagigíng Unibersál ay pinípintahán ang pang-urì o pinupúgot ang pandiwà.

18

Bílang ásamblea ng mga salitâ, nagíng tuláy ang tulâ sa pánig ng pagkakaháwa at pagkakahón. Sa kabilâ ng lahát, ang báwat pantíg ay nabábatíkan ng mga dumí ng mga káhulugáng bumabálot sa pangkultúra at panlipúnang pagpapahayág, mulâng pagdurúsa pagkasílang ng epíkong bayáni nitó hanggáng paglilibíng sa bayáni sa pambansâng parké. Sina Labáw Donggón, Lam-áng, Bernardo Carpio, at Bantúgan ang maaángas na gíting na isinákatawán sa literál na antas nina Gregorio del Pilar, Antonio Ricarte, Jesus Villamor, at Conrado Balweg; báwat isá’y hangád makipágdebáteng tekstuwál sa mga pambansâng priyoridád  sa pamámagítan ng paghúbog sa tulâ bílang nakamamatáy na sandáta. Báwat tulâ ay humaháwa sa ibá pa, gáya ng nakamamatáy na sakít, naglalaán ng kaligtásan sa pinakámalálakás lámang, at magmamártsa ang bokabuláryong hukbó pababâ sa kaparángan ng kásaysáyan, sisilábán ang mga báhay, haláman, at háyop na pawàng walâng língguwistíkong kaugnáyan sa mga káwal nitó. Ang paglípol at págkulimbát ang dumádalísay sa tríbu, túlad sa Luxor o Agam Dez; pagdáka, ang tulâ, matápos na malíkom ang mga kulimbát sa loób ng mga kinubkób nitó, ay isásará ang mga lagúsan sa pagtákas. Mabibigô ang mga bilanggô sa pagmamákaawà na mabágo ang kaloóban ng tulâ; ang tánging pampalúbag-loób nilá’y ang kisápmatang pagyáo. Ang ganitóng kubkób na pagkakábukód ay malubhâ pa kaysá kamatáyan: hindî lámang itó pagsúpil sa enerhíyang tekstuwál bagkús pagsusukò sa awtónomíyang tekstuwál. Itó’y dáhil sa pangyayáring ang tulâ ay natatámo ang sukdúlang kalayàan kapág ipinaglalában nitó ang kalayàan doón sa gubat at nakásusukól na larángan. Higit na malayà itó kung hindî malayà. Hindî ba nasiláyan ni Magallanes ang lahát ng káhulugán ng imperyalismong Ewropeo hábang siyá’y lupagî at ágaw-búhay sa págang ng Mactán, at malínaw na nakita iyón sa walâng hanggáhang lawak dáhil hindî siyá malayà, dáhil pinálalayà ng búhay niyá ang saríling isíp mulâ sa kaálipnán ng ísip? At inilantád ba ni Gregorio del Pilar ang kaniyáng kalayàan sa mga bála ng Amerikano dáhil ibig makalayà roón, at pára tanggapin ang mísmong ugát ng pagkakákulóng? Morir es descansar. Doón sa Kordilyera, si Conrado Balweg, ang Filipinong rebeldeng parì ng Diyós, ay pinagbanyúhay ang relihiyósong artikulasyón túngo sa artikúlo ng digmâ, ngúnit nanatilìng parého ang mga pangangáilángan sa tawág ng bokasyón: ang kagubátan ay nagbibíhis ng ígiw, úlasimán, at talumpúnay úpang idambanà ang sagrádong téksto; nagsisilbíng semináryo ang mga yungíb pára sa mga sakristán; ang mga ílog at bátis ay nagpapaágos ng dugô ng ebanghélyo sa mga búkid at lambák úpang palusugín ang mga pálay at maís; ang mga sandáta—armálayt, pistóla, granáda, at tabák—ay pináalíngawngáw ang Kristiyánong ortódoksiyá sa rítmo ng pulbúra at tugmâ ng kalansáy. Ang tulâ ni Balweg ang Sukdúlang Mabúting Balità—ang Kataás-taásang Hukúman ng alítang pantéstaménto na pangwakás ang hátol. Itinátabóy ng kaniyáng ministéryo ang tulâ túngo sa púsod ng kagubátan, kabisera ng lalawígan, kuwartél militár, silíd-aralán, at bulwágan ng parlaménto, nakásanáyan gáya sa kaprítso ng paniniwalà ng táo— “hinihígop ng karunúngan at ng matindíng kapángyaríhan ang isá’t isá” (P1CD:1564)—bagamán ang mga helikópter na de-masínggan ay hinahagád ang kaniláng pagsulong, hinahárang ang dináraánan nitó sa pamámagítan ng mga polyéto at itinaním na bómba, sa hangáring agawín ang dangál nitó o piláyin ang angkíng misyón. Kung sínekúra lámang itó! Magpápatúloy umíral ang tulâ bílang pensiyonádo, ipagmámalakí pa ang angkíng pagkainútil, hábang pinatatabâ ng mataás na pagtingín sa saríli! Ngúnit nagpapatulóy itó gáya ng sálot, o sálot ng mga sálot, kung paniniwalàan si Balweg, gayóng hapís at masakít ang sikmurà. Ang téksto ni Balweg at ang téksto ng kaniyáng tulâ’y naninindák sa mámbabása nang may malínaw na láyon—ang pagwásak sa mísmong líteratúra. Madarama niyá ang sindák na dumádalúyong, lulunúrin ang kaniyáng pananahímik at seguridád sa kawalâng-katiyakan. O babanggâin niyá ang sindák, na nakáguguló sa kaniyáng nakagawîang pangwikà, pupungúsin ang mga pantíg at maiíwan siyáng bungál, ang banggâan na túlad ng salpúkan ng kótse at motorsíklo, na sa eternál na sandalî’y lumalangóy ang mundó nang pabaligtád at ang mga tsupér ay ikakálat ang kaniláng mga kamáy at paá sa aspaltádong lansángan ng kalangítan. Kung kailán pinatátagál ng mga patakarán at transaksiyón ang paghihírap ng mahinang ekonomiya, ang tulâ’y tumitindíg bílang simbolíkong sáhod ng mga manggagawâ, ang aktuwál na pagtutuós ng gastusín sakalì’t nagíng matagumpáy ang pagpások ng tulâ sa plása. Ang mga kiníta ng tulâ ay tatayáhin bátay sa mga sapilitáng parangál at kúsang panggagáya. Sa pangyayáring ang pangunáhing míto na ipinátaw sa kabundúkang nakápalígid sa tulâ ang naghaharì pa rin sa kamalayáng Filipino, magsisimulâng magkaágam-ágam ang tulâ sa katátagán nitó. Mabuti siyempre kung paniwalàan ang gayóng mito, ngúnit higít na mabúti kung hindî paniniwalàan. Sinusuri ni Balweg ang kapangyaríhan ng tulâ lában sa kapangyaríhan ng kabundúkan bílang pambungád sa subersiyón sa palaugnáyan. Tiwalà siyá sa kaniyáng dúnong sa tulâ, at maghihíntay ng senyás sa pagsalákay. “Kayó na muntî ang pananalig,” sermon niyá sa mga nilaláng ng kagubátan, “may hatíd ákong mabúting balità!” Kapág nagbasá siyá ng tulâ, ang totoó’y binabása niyá ang ísip hábang binabása ng ísip ang tulâ—ang dalawáng itó ay pareho lámang. Binabása niyá ang tulâ sa ngálan ng lahát ng diyós, nása impiyérno man o nása kalangitán—dáhil paré-parého lámang yaón—na inuúlit ng mitolohíya sa árko ng kabayaníhan. Kakampí ng mga bundók si Balweg, at samakatwíd ay isáng bundók. Sa pagítan ng katahimíkan niyá at ng katahimíkan ng bundók ay nahihimláy ang aklát na hindî maisusúlat, ang aklát ng kawalán ngúnit aklát ng lahát ng bágay, dáhil lumalampás iyón sa wikà, na siníkap namán ni Balweg na isátitik dáhil hindî nga maisusúlat. “Kúnin ninyóng lahát itó at inumín,” sábi ng tulâ, “itó ang kópa ng áking dugô.” Nang kalabitín ng tulâ ang gatílyo úpang paslangín ang kaáway o taksíl, umápaw ang dugô sa kópa at gumuhô ang tugmâ at súkat. Naging ilahás ang bundók. “Kúnin itó at kaínin, itó ang áking katawán,” sigáw ng tulâ na tíla ba mangingibábaw ang aníhan sa kagutúman, at warìng humintô ang ínog ng panahón at bumakát sa mga bató. Ang túsong  pananákop na tinagurîang “kalayàan,” na mapipílit ang wikà na magtanghál sa entabládo túlad ng isáng sirkéro o magpalípat-lípat sa mga punongkáhoy nang di-alintanà na isinusúka ng kaniyáng sikmurà ang kapinúhan ng mga talinghagà, ay walâng tatanggapíng katumbás na libíngan. Itó ay bakbákan hanggáng mamatáy. Bála sa báwat bála, salitâ sa báwat salitâ. Umáalíngawngáw ang kabundukan sa ngálan ni Balweg, hábang nilulúnod ng mga helikópter ang íngay sa ibabâ. Ang dalawáng tulâ’y inaáwit ang paréhong áwit—“Kung iibígin mo akó!”—ngúnit bigô siláng magkarinígan sa púsod ng mga húkay at gúbat. Sa kahina-hinalàng katahimíkan ay pagdududáhan nilá ang katahimikan. Itó’y dáhil hindî dápat ikalitó ang kaibhán ng tulâ sa teknolohíyang kinásangkápan sa tulâ. Ang huling binanggít ay umaáyon sa mga kahingîan ng aghám panlipúnan—sa kaganápan nitó’y matutúnghayán ng tulâ ang pagkáawtentíko. Itó ang subíndise sa kaakuhán ng tulâ, at hindî talâbabâ o apendise, naglalaán ng kublíng-maláy na andámyo pára sa kalutásan ng bakbákan. Ngúnit hindî itó tulâ, o nakalaán pára maging tulâ. Sa pagítan nitó at ng tulâ ay nároroón ang binanggát na bangíng tekstuwál, ngúnit ang pinátahímik na kawalán, ang espasyong itinatatwâ ni Parmenides, ang lulunók sa kaawà-awàng téksto kapág hindî nitó masikmurà ang resétang teknolohíko. Ang prinsipálya ng tulâ ay magbubunsód ng paghíhimagsák, na ang halína’y bibítag sa mangmáng o sa bansót ang pananalig. Ang mga kagamitán, pasapórte, líham ng kredíto at pagpapadalá, at brónse o pinilákang monuménto ay iimbéstigahán pára sa anumáng palatandâan o pahiwatíg bágo paigkasán ang bítag at tumilápon sa hangín ang sawimpálad. Susunúgin ang mga hadláng na itó kasáma ang epihiyé ng mga diyós ng merkádo, bágo akusahán ng pagpatáy ang tulâ. Ang ipagitnâ ang kaloóban ng tulâ sa sensúra ng kásaysáyan at monopólyong pangwikà ay pangangáilángang pantéknolohíya. Ginagawâ nitó ang pag-íral ng tulâ na magíng ganáp na totoó. Walâ pang naiimbéntong aghám ang makapágsasálaysáy nitó. Nagpápamálas lámang maráhil itó sa pagkámatalísik ng tulâ. Káya nitóng tunáwin ang búnga ng kapahamakán at isákodigo pára magíng étikang pampolitíka, úpang pagkaraán ng engkuwéntro sa kalában ay maisúlat ni Balweg ang bílang ng mga nasawî sa gílid ng mapupútik na balát ng punongkáhoy, na warìng iyón ang pinakámakatwírang gawín. Ngúnit hindî itó larô-larô lámang; ang kisáp na pagdurúsa at higít na mabilís na tuwâ ay hindî maiuúkit sa rabáw malíban sa rabáw ng pusò, at sa ganitóng pangyayári, kinakailángan ni Balweg ang eternidád. Sa kabilâ  ng lahát, kathâng-ísip ang Diyós, o kung hindî’y báwat táo ang humuhúgis ng kaniyáng Diyós matápos itakdâ ang saríling panuntúnan. Nagpalípat-lípat si Balweg mulâng pulpitó hanggáng kabundúkan, ngúnit itó ang aliqua mutation soli sed nulla libertati[20](nagbágo lámang ang pook, ngúnit nanánatilìng sikíl ang kalayàan). Kailángang sumabáy siyá sa tulâ.

19

Si Balweg, gáya ng sinúmang táo, ay walâ kung walâ ang mga salitâ. Mga salitâ ang únang kondisyón ng kaniyáng kamalayán sa kaligirán niyá. Hindî siyá maláy hanggá’t hindî siyá maláy sa mga salitâ. Bágo pa man siyá isílang, naglulunóy na siyá sa mga salitâ. Singkáhulugán lámang ng kulungan ang sinápupunán, at doón siyá tinúkoy, at isinatítik, bágo salungatín ang daigdíg na umiínog sa axis ng mga alpabéto. Sa isáng pagtanáw, siyá ang ávatar ng mga salitâ, at ang tulâ ang talâhanayán ng lahát ng kaniyáng prenatál at posnatál na birtúd at bísyo. Kasabáy nitó, nagpápahiwátig itó ng kaniyáng naúupós na obligasyón sa ritwál ng kamatáyan bílang isinaharáyang pagsasahúgis ng búhay. Ang tulâ bílang ritwál ay gumaganáp hindî lámang bílang midyúm ng komúnikasyón bagkús sisidlán ng pambansâng ligálig (DoN). Hinangô kasabáy ng katangìang ávaristiko nitó, ang nasábing ritwál ay iwinilíg ang nakagawìang néwtralidád, at ginágampanán ang tungkúling hudisyál. Namamatáy na obligasyón—dáhil binubuo siyá mismo ng mga salitâ, kinailangang maging alisto ni Balweg lában sa pagkawaták ng kaniyáng saríli hábang sinasalákay ang Higánteng Tulâ, ang tinípong aklátan ng Kapángyaríhan at Yámang Pantáo na pumápalíbot sa kaniyáng himpílan sa kabundúkan. Ngúnit matapát siyá sa ritwal, dáhil dinádalísay nitó ang estetíka ng dugô na bumibigkís sa mga salitâ. Ang mga diskúrsong pámpanulâan, kapág nangalagás sa merkádo ng sapìng-puhúnan, ay hindî na importánteng mga salitâ at dápat lang na itapon. Totoóng napálulusóg ang tulâ-ng-láwas sa pangwikàng pagkabalisâ, ngúnit bahagì lámang iyón ng pagkain nitó; ang ibá pa’y ang kontrapúnto ng dugô nang maipagsabáy ang mga bála sa Ultimóng Tulâ. Subálit walâng Ultimóng Tulâ, bagkús ang delusyón ng táo hinggíl doón. Báwat tulâ’y nagpapabágo-bágo sa loób ng etyolohíya at elohíyo. Ang úna’y malubhâng bantâ sa pagpapákalmá ng isípan sa pamámagítan ng mga tradisyonál na estetíkong dógma, at ang hulí’y ang nakapágpapáginháwang ponólohiko. Paréhong pumupúkaw ang mga itó úpang mulîng isaáyos ang mga priyoridád na pang-ideolohíya ng lipúnan. Tagláy ni Aguinaldo ang úna, ngúnit hindî ang ikalawa. Sa larángan, mapanganib ang ganitóng di-pagkabalanse.  Ang diskurso ni Aguinaldo ay may lohíka ng kalatás, ngúnit hindî sapát iyón úpang itagúyod ang kaniyáng digmâ. Ekspérto siyá sa pangángatwírang militár, gáya sa líham niyá kay Urbano Lacuna: “Bílang pagsásaálang-álang sa ipinakía mong interés sa kasalukúyang pangyayári sa áting sawimpálad na báyan, at sa pagsásaálang-álang sa maláking taléntong pangmilitár na tagláy mo, nagpasiyá akong pagtibáyin ang iyóng ránggong Henerál ng Brigáda ng Hukbóng Filipino. Hindî ako nagdudúda, at tiwalà sa iyóng pagkámakabáyan, na patúloy mong sasálungatín ang mahigpít na paglában sa kaáway, at hindî hihintô sa págpapátaw ng mabigát na parúsa sa mga taksíl” (SeAC:16-17). Ngúnit hindî siyá bihasâ sa wikà, dáhil ang mísmong téksto na inakalà niyáng matapát ay nagbúnga ng kaniyáng pagkalúpig sa Palánan noóng Marso 1901. “Ang líham na tinanggáp ko noóng ikadalawampu,” kumpisál niyá, “at siyáng dápat itúring kong nagmulâ kay Heneral Lacuna, ay palsipikado na isinúlat nang lábis ang katusúhan. Kompléto iyón sa mga detálye, at nagtatagláy pa ng sélyo ni Lacuna, at hindî pumások sa ísip ko ang munting pagdudúda sa awténtisidád niyón” (SeAC:164). May dalawáng pílas ang trahédya ni Aguinaldo: hindî siyá makatà at ipinahámak pa ng isáng palsipíkadór. Gayundín, walâ siyáng tulâ, na sa pamámagítan nitó’y masusurì ang kaniyáng talambúhay. Isáng kaagápay na pangyayári, bagamán lábis na kakaibá, ang paghuhukáy noóng 29 Agosto 1984 sa mga labî ni Marcelo H. del Pilar sa Hilagang Sementeryo sa Maynila at ang paglilípat sa mga itó sa Kúpang[21], Bulakán. Sa isáng mabilís na kadyót ng pála, kumbagá, ay nabágo ang kásaysáyan—ang multó ni del Pilar ay napális sa nakásanáyan nitóng tiráhan at iníluklók sa lalawígan, na áyon sa mga nanggágalaíting tagasunód, ay karapat-dápat lámang naroroón. Kung may isá mang halimbawà ng páglapastángan sa kásaysáyan, itó iyón, bagamán warìng hindî gayón sa umpisá. Walâng pasubalì na ang paglilípat ay may katangìan ng arbitráryong manióbra úpang palakasín ang káwsa ng burukrásyang pánlalawígan—isáng halimbawà ng patáy na ginagámit úpang isúlong ang yáman ng nabubúhay. Mahírap isaísip ang ibá pang dahilán sa gayóng paglilípat, dáhil walâ namáng makapágdarágdag o makábabáwas sa kadakilàang pangkasaysáyan ni del Pilar. Sa katunáyan, ang kaniyáng mga inapó ay tumútol sa gayóng paglilípat ngúnit napangíbabawán silá. Búnga nitó, isáng dokúmentáryong téksto ang binágo úpang iangkóp sa bokábuláryong pang-ideolohíya ng ibá pang téksto. Ang lipúnang nabigông ihayág nang malínaw ang representasyón ng saríli sa saríli nitó ay mapanlinláng na lipúnan (DoN:38), bagamán maipapalíbot nitó sa saríli ang mga pambáhay na simboló at ritwál, lulubhâ lámang ang mga itó túngo sa pagigíng walâng saysáy na eksotikong kagamitán. Ang téksto ng lipúnan ay yaman ng lipúnan, gáya lámang na ang pananalitâ ng lipúnan ay nakapágpapabágo sa karánasán ng lipúnan. Ang paglilípat ng mga labî ni del Pilar ay isáng paglabág sa simbólo ng lipúnan, na dápat panagután ng burukrásya imbés na magmanúpakturá ng ibá pang simbolóng panghalíli. Makikíta rito kung paanong ang burukratikong manipulasyón ng kásaysáyan ay nakapágtutúlak ng dislokasyón ng pambansâng pangkasaysáyang pagtanáw sa pamámagítan lámang ng paglilípat ng libíngan. Paáno titiyakín ng sinúman sa hinaharap ang katotohanan ng lamán ni del Pilar sa kabuôan nang hindî magagapì ng sakit ng isípan na nag-ugat sa ganitóng páglapastángan? Binurá ng simbolíkong mulîng paglilibíng sa mga labî ni del Pilar ang halagá ng únang paglilibíng sa kaniyá, kabílang na ang tagláy nitóng simbolísmo. Itó ang gámit ng kásaysáyan na língid hanggá ngayón, at maáarìng nakapágpaúso sa pampolitíkang sabwátan sa ngálan ng pampolitíkang bentáha sa lílim ng maringál na témang “kásaysáyan bílang politíka.” Ang modus operandi[22] ay malalágom sa kawikàang—“Ang hindî makúha sa sántong dasálan ay makukúha sa sántong paspásan.”

20

Malínaw na hindî puwédeng iendóso ang tulâ bílang sepulturéro o estadistíkong pámpolitíka; sa pinakámasakláp na anyô, maaarì itóng maging tagatúkoy sa panlásang pámpolitíka, at dáhil doón ay kailángan nitóng magbáyad nang malakí. Kung íbig ng tulâ ang kalayàan, kailángan nitóng maging “mabangís,” sa puntóng ang kóntra-estáblesimyénto nitóng ásal ay mauurì lámang sa pinakátuktók ng panlipúnang saráy (HuB), sa anyô ng pábaligtád na átavismo. Dáhil ang tulâ, at dápat itóng banggitin mulî, ay higít sa lágom ng mga salitâ, gáya ng higít sa lágom ng mga títik ang salitâ. Sa pagwásak sa namámayáning kaayúsan at mga pinunò, hinuhubdán ng tulâ ang mga itó ng awtoridád (MiS:92) at nagbubunsód ng aparáto pára sa bágong kaparúsahán. Ang aparátong itó ang inaasáhang maglalantád, o magpapalínaw, sa kalikásan ng puwáng sa loób ng karánasán at ng paglilipat nitó túngo sa tulâ. Nakáhihigít itó sa lingguwistíkong probléma, dáhil sumisísid itó sa pinakáestruktúra ng kamalayán ng táo at sa mísmong pagkathâ ng tulâ. Ano ba talagá ang sinasábi ng tulâ ni Balweg, o ng tulâ ng kung sinúman? Ano ang matitirá sa tulâ kapág tinanggal ang kalabùan at pagkámasatsát? Hindî maipagkakailâ na may kung anong sinasábi ang tulâ, kahit pa walâ; ngúnit itó ba talagá ang íbig nitóng sabíhin? Sa maraming pagkakátaón, dáhil sa puwáng, ang tulâ ay nagigíng pángit na kópya ng karánasán. Nabigô ang mga teknólohíkong kasangkápan nitó na sagutín ang problema. Maaarìng sanhî ng ibá’t ibáng sálik ang kabigûang itó—ang karahasán o ang bantâ ng karahasán, ang bumabagsák na ekonomíya, ang nababánsot na sistéma ng panlipúnang halagahán. Nauuwî ang tulâ sa pagigíng “simbolíkong” simboló, na walâng solídong realistíkong súhay na kailángan nitó úpang patunáyan ang saríli bílang mahalagáng bahagì ng karánasán ng táo. Sa kásong itó, ang di-pagkakátugmâ ng gawâ at ng paghúbog sa gayóng gawâ ang sadyâng nangingibábaw sa produksiyóng matulâin. Humihinà ang tulâ dáhil sa kawalán ng batayáng maglilínaw sa pánig ng wikà at ng kamalayán. Hindî dáhil sa salát itó sa estilo; walâ itóng talino. Ang tulâ na susúpil sa mapaniíl na milisyá ng estádo, na magpápabagsák sa kinamúmuhìang rehimén, na mag-aalagà ng ekonomiya ng dukhâng nasyón, ay hindî kinakailángang magíng marahás na tulâ. Ngúnit kailángan nitóng maging maútak. Úpang malabánan ang tiranya, kailángan nitóng maging mapágbantáy; kung may panunúhol, dápat itóng maging matapát; kung may karukhâan, dápat maging pragmatiko; at kung may bulok ang ásal, dápat maging bisyonaryo. Sa alinmang lipúnan na ang pagtangging sumunód sa diktá ng Partído dáhil sa estetíko at etíkong katwíran ay itinutúring na krimén lában sa Estádo, ang tulâ ay walâng magagawâ kundi magrebélde. Dáhil hindî nitó mapáhihintô ang pangmomólestiyá, naturál lámang ang panlilibák. Parurusáhan ang tulâ sa nasábing lipúnan dáhil hindî itó maparúrusáhan sa ibáng lipúnan. Ang tiránong harì na naniniwalâ—na dáhil hindî naglagáy ng mga imprentá ang Diyós sa kalangitán kayâ inimbénto ng Demónyo ang alpabéto—ay magíging masigásig sa pag-úsig sa mga panitikéro at maghaháin ng mandamyénto lában sa kaniláng mga tulâ. Ituturing niyá ang tulâ na sedisyoso, at dudurúgin ang diskursong hindî aprobado. Masáhol pa siyá kaysa pilosopong-harì; ang hulí’y naghahayág ng mga halagaháng intelektuwál úpang manatilì sa podér, samantálang ang úna’y nagháhayág ng Patnubay ng Maykapal úpang manatilî sa podér. Dáhil hindî pamilyár sa silbí ng mga simboló—malíban siyempre kung ang pag-aangát niyá sa karahasán sa antás ng síning ay itúring na simbolíko—pinághihínalàan ng makasaríling pinunò ang mga kílos nitó. Pára sa kaniyá, epektíbo lámang ang mga itó sa negatibong paraán, kayâ niyá nililigálig nang masawî ang mga itó o maging inútil. Nangangambá siyá sa pagkásagrádo ng mga salitâ bílang kasangkápan ng diskúrso, dáhil maaarìng magbanyúhay ang mga itó túngong kahiwagàan. Gáya ni Platón, ipatatápon niyá ang tulâ palayô sa kaniyáng kaharian; taliwás kay Platón, babaldáhin múna niyá itó. Pipilítin niyá ang tulâ sa pamámagítan ng pagpilípit sa wikà ng báyan. Gayón niyá inaágaw ang mahíka nitó. Pagkaraáng pahinàin ang tulâ, gagawin na lámang niyáng ritwal itó—gagawáran ng mga titulong pandangál, bibigyán ng pensiyón habambúhay, hanggáng isadlák iyón sa kung saáng madilím na súlok ng silíd-aklátan úpang mabúhay maráhil sa píling ng masasayáng alaála. Itó ay sa pasubalìng hindî na nitó mulîng bubúlabúgin pa ang estádo. Dito dápat itangi ang awtoridád—ang kapángyaríhang ikinatwíran ng mga paniniwalà ng kusàng masunúrin, at ang manipulasyón—ang kapángyaríhang ginagámit nang língid sa kaaláman ng mahihinâ (MiS:50). Sa tiraníkong pamamahalà, ang panghihinâ sa politíka ay nauuwî sa pagsiíl sa mga malikhâing alagád ng síning, malímit sa pamámagítan ng suwábeng pagmamánióbra sa mga realidád na pumapalíbot sa tiráno úpang mapilítan siyáng tanggapín ang mga bágay na áyaw niyáng tanggapín; sa kabaligtarán, kapág aktíbo ang tulâ sa karaníwang panlipúnang kalagáyan, napupúkaw ang paghihinalà ng estádo, at naipápamálas ang mátitingkád na makapángyaríhang aksiyón lában sa tulâ. Kayâ pánsamántalá ang pagreretíro ng tulâ sa mádidilím na sulok ng panitikán, dáhil hindî itó pinahihintulutang mag-isá naísin man nitó. Nakikípaglarô sa tulâ ang pinunò kailan man nitó ibigin, at ibinibilanggô ang tulâ sakalì’t magsalitâ iyón. Pára sa kaniyá, ang tulâ ay hindî alíwan o pangánib, ni maninimbang sa mga itó. “Ano ang ibig mo?” aniyá sa tulâ. “Kung akalà mo’y hahayáan námin ang sinúman na mag-ísip at isúlat ang anumáng bágay na pumások sa kaniyáng ísip, hindî itó mangyayári. Hindî kami papáyag! Mabúti pang magpalít ka ng ideolohíya. Siyempre, walâ kaming sapat na kapangyarihan pára puwersahín ang lahát ng táo na paré-paréhong mag-isíp, ngúnit may sapát káming kapangyaríhan pára pigílin ang mga táo na gumawâ ng nakasasakít sa ámin. Walâng pakikipágkompromíso sa usapíng may kaugnáyan sa ideolohíya” (LaS:XII). Mukhang pamilyar ang gayóng tunóg ng tínig sa panahón ni Khrushchev; sa Inglatera, mulâng Cromwell hanggáng Reyna Anne; sa Estados Unidos ng Amerika, mulâng Roosebelt hanggáng Kennedy; at sa Filipinas, mulâng Quirino hanggáng Marcos. Sa lipúnan na ang nihil obstat[23] ng Estádo ang nagtátadhanà sa búhay at kamatáyan ng dískurso, ano ang magagawâ ng tulâ? Pára matuligsâ ang legalidád ng Estado, at nang masagíp ang tulâ mulâ sa walâng katapusáng pagkádestiyéro, maaarìng mangailángan ng bágong pilósopíya o bágong aghám, ngúnit sa kasalukúyan, sapát na ang mulîng paglilihís ng tuón sa panlipúnang talíno na kanugnóg ng estetíka. Hindî itó edónismong pilósopíko o siyéntipíkong ánarkismo, bagkús sistémang nakahanáy sa mga makatáo at kongkretong realidád. Anó’t anumán, hindî iyón mahalagá. Dáhil sa ngayón, makásasabát nang matalísik ang tulâ sa nagháharì: “Maaágaw mo ang lahát sa akin, ngúnit hindî maaágaw ang sigásig ko sa paglikha. Salungát sa awtoridád mo’t manípulasyón, igigiít ko ang paglikhâ, at huhubúgin kitá sa oríhinál mong húgis nang magkaroón ng túnay na salamín ng saríli; lában sa pamimílit sa aking mga salitâ’y iimbénto áko ng ibáng salitâ na higit na makapángyaríhan at higít na makatótohánan kaysa noón, nang hindî na maitanggí ang írasyónalidád ng wikà mo bagkús ang rasyónalidád ng iyóng kabuhungán. Gigibâin ko ang subersiyón mo sa aking kaluluwá. Tutumbasán ko ang kalayàan mo’t kapángyaríhan ng áking kalayàan at kapangyarihan!”

21

Sa mapanúpil na gobyérno, ang pagkákaroón ng dakilàng tulâ ay párang pagkákaroón ng bágong gobyérno, at hindî itó mapalálampás. Sa ganitóng pangyayári, káya ng mapanúpil na gobyérnong “baligtarín” ang ágos ng kásaysáyan o ang kilusán ng kolektíbong kaisipán. Makágagawâ ng bágong anyô ng dískurso ang nasábing gobyérno mulâ sa mga retáso ng pambansâng kapahámakán at pagkádismayá na ipinálalagánap din nitó úpang magmukhâng pinaháhalagahán ang dangál ng táo, ngúnit walâng wikà ang sasapát doón, na batíd din ng nasábing gobyérno. “Huwág mong asáhang magbalík/ ang wikàng sinábi’t batóng inihágis.” Ang pagkawásak sa kamalayán ay sadyâng nagbubúnga ng pagkawásak sa wikà, dáhil ang estruktúra ng ísip ay katúlad ng estruktúra ng pananalita. Maraming wikà ang tirano ngúnit isá lámang ang kaniyáng ísip. Sa pagsusuri sa kaniyáng ísip, at hindî sa kaniyáng wikà, mauúnawâan ang kaniyáng semantika. Halimbawà, matútunugán ang pánlilinláng na tagláy ng kaniyáng tínig hábang nag-uútos siyá na ipabaríl sa mga káwal ang tulâ, ngúnit ang pánlilinláng ay nása kaniyáng huwád na ikalawáng wikà, na pagpaparikít sa únang wikà. Maaarìng bigkasín niyá ang “Pag-ibig,” ngúnit patúloy ang pamamasláng. Sa gayón, nagagawâ niyáng pormál ang bokabuláryo ng mga kumpás úpang itaták ang kaniyáng pangwikàng pagsang-áyon sa karahasán. At malímit niyáng isásaálang-álang, nang may hálong poót, ang tulâ, dáhil maaarì itóng gumantí sa wikà ng kaniyáng ísip. Lilikhâ siyá ng palabás na mapagparáya sa tulâ, kung nása panig niyá ang tagpo, na magpapabangó sa kaniyáng imahén bílang tagapagsanggaláng ng publiko. Hindî kailángang mabatid ng kanang kamay ang ginagawâ ng kaliwàng kamay. . . Siyá, gáya ng sinúmang papalit sa kaniyáng puwésto bâlang araw, ay masugid na rasista, sa paraáng itinatagúyod niyá ang “tradisyon” ng imperyoridad ng Filipino na pinalalagánap ng mga Ewropeo úpang manatiling alipin ang mga Filipino. Itó ang winika ni Larousse sa kaniyáng Ensiklopedya: “Itó (na tumutukoy sa lahìng Filipino) ay binabaéng lahì na walâng látoy o lakás, at ni hindî pumalág na mahiklat ang mga ugat ng nasyonalidad, gawî, kaugalìan, paniniwalà, at kahit na ang wikà nitó” (AIF:8). Sinagot ni Rizal ang ganitóng parátang sa paglikhâ kay Elias, sa Noli me tangere, “siyá na marangál ang kataúhan, makabáyan, mapagbígay, at walâng kinikilíngan—na dápat taglayin ng táo na pasimuno sa himagsikan” (AIF:5). Sa kasamâang pálad, maiklí ang búhay ni Elias, dáhil naísip na ni Rizal na masasawî siyá at hindî ganáp na mahuhúbog si Elias pára sa isá pang nobéla. Lumitáw kalaúnan si Elias bílang simbolíkong diwà ng paghihimagsík sa “Mi ultimo adiós.” Itó ang malínaw na káso ng tulâ na ipinágtanggól ang báyan pára sa layúning mapawì ang hanggáhang nagbubukód sa kásaysáyan ng Filipinas at sa karánasáng Filipino. Dáhil hindî mapagbubukod ang dalawa, na tila ba magkahiwalay na realidad; kapuwa yaon kongkretong usapin ng makalipúnang táo. Nang sabihin ni Rizal na “Amerika ang namumukód na lupain ng kalayàan, ngúnit laan lámang sa mga putî” (AIF:9), hindî siyá naghahayag ng pansaríling prehuwisyo bagkús nagpapaliwanag ng pambansâng kamalayan. Nang himukin ni Mamerto Natividad ang kaniyáng mga kabáyan noóng 1887: “Maghimagsik, mga pusong marangal, maghimagsik! Wakasán na ang paghihirap. . . Kinákaladkád ang Katagalugan[24] sa pagkatimawa. Sumisigaw ang báyan lában sa páglapastángan sa kaniyáng mga anak. O, sibilisasyón at kultúra! Binibitay o ipinátatápon ang mga nagsusumamò at dumaraíng nang mapayapà sa ilálim ng batás. Sobra na ang mga eskandalo!” (AIF:23-24)—inihahatid niyá ang kásaysáyan at karánasán sa nakamámatáy ngúnit katártikong pagsasánib. Nása anyông prósa ang dískurso, ngúnit nag-aálab ang sentimyénto hanggá ngayón sa hindî pa natutuklás na wikà. Kung ang pamimílit ang pangwákas na anyô ng kapangyarihan, himagsikan ang pangwakas na anyô ng panulaan. Mga tunggaliang pang-estruktúra, sinindák na mása, at sangkatérbang gutóm na táo ang pumupunô sa mga tulâng Filipino dáhil pumupunô silá sa mga lansángang Filipino. Walâng mahíkang makapapawì sa mga itó, dáhil malulutás lámang ang hidwâan  sa pamámagítan ng pagsasaáyos ng mga bahagì nitó túngo sa maalwáng kabuôan, o sa pamámagítan ng pagpapáhintúlot díto na umágos nang kusà kung saán. Ngúnit hindî itó maitatráto na págbabalátkayô sa tulâ bílang kalahók doón, dáhil ang hidwâan  at tulâ ang mga pangunáhing patnúbay sa himagsíkan pára sa síning at politíka. Ay, sa pagtatamó ng tumpák na áwit pandigmâ, pasaríng, tamang pamámaríralà—na makapágpapákulô sa dugô at makapágpapásimulâ ng diskurso, sa pamámagítan ng estilístang sayáw, mapápabángon ang mga patáy na kaluluwá sa ngálan ng karukhâan at nagkakaisáng diwà! Anúng hírap mabúhay sa ngálan ng kinabukásan at sa makasisirà sa nakaraan! Kung palamutî lámang ang tulâ úpang maging kaáya-áya ang pagkaalípin, ang walâng katapúsang kadéna’y hindî máhalagá sa báyan na gumagápang sa dilím, dáhil lalo iyóng magpapáanták ng sugat; ngúnit kung ilalagáy ang tulâ sa balutì ng kabutíhan at magmamártsa túngo sa pakikidigmâ sa ngálan ng lahát ng busabos sa mundo, iyón ang pinakamabigat na kahangalán. Hindî makalalagot ng malupit na siklo ng pagbilanggo at pagdestiyero ang gayóng abentura, bagamán makalilinlang na ang táo’y nása mabuting kalagáyan. Ano ngayón? Gawing kakampí ang Kamatáyan at hiklatín ang lamanloób nitó kung makalulusót! Ang paghílab ng kirót nitó, sa bandáng wakás, ay makahíhikáyat sa tulâ na umimbénto ng mga bágong salitâ nang maibúkod ang mga lumâng kabigûan at pighatî. Maaarìng hindî masagót nang ganáp ang tanóng, ngúnit maigigíya nitó ang tulâ túngo sa higít na maáyos na pamámaraán. Ang mga kumpás, imbes na maging pantomima ng mga salitâng binibigkás, ang magiging mga sangáng talinghagà pára sa alpabetikong pagsábog, na sasapól sa kaáway sa sandalîng hindî inaasáhan. Ang tulâ, bílang pormulasyóng tekstuwál, ang mananáhan nang higit sa pahínang pinagsulatan nitó—sasaklawín nitó ang lahát ng panahón at espasyo. Itó’y sapagkát lumalagô ang estetíkong pag-aaklás bílang katuwáng o kapílas ng pampolitíkang pag-aaklás. Ang tulâ ay nagiging tagpûan ng mga báwal na kaisipán at di-awtorisádong talambúhay, gáya sa paléngke sa New Delhi, na ang mga patalím ay hinahasà pára sa pangwakás na pagsakyód sa pusò ng kaáway. Isinásaáyos ng tulâ ang métro sa tóno at gunitâ úpang maikanlóng ang sinaúnang poót at pangangatál ng tínig bágo isakatupáran ang nakámamatáy na sabwatan. Báwat salitâ ay naglalagabláb na poót, báwat tulâ ay gátong sa gayóng pagliliyáb, báwat saknóng ay pagpapasúlak sa násabing gátong, hanggáng silabán ng tulâ ang pahínang kinasusulátan nitó, at lumagánap sa gulugód ng aklát, lumundág sa mga basúra at tambák sa kalsáda úpang tupúkin nang kisápmatá, sakâ magmamártsa nang lumalagabláb ang rítmo túngo sa palósyo ng Harì úpang lamúnin ang mga marmól na sáhig, ang malasápot na barandílya, ang mga imported na porselána, ang alpómbrang Persiyáno, at hihintô sa pintûan ng silíd-tulugán ng harì úpang ihiyáw ang pangwakás na bantâ: “Talikdán mo ang pagkukulóng! Itó ang aming babalâ!”

22

Sa panagínip, ang tulâ ring itó ang hahalíli sa puwésto ng gobyérno, at iuútos na hubúgin ang pangitaín na magíng maharlíkang pútong—ang Gómang Tóre na lagánap sa diláw na párang na napalílibútan ng mga puláng pakpák-panulát—at nakasábit sa báwat lagúsan ng lúngsod. Pagkaraán, kíkilalánin ang tulâ na mambabátas ng daígdig at titindíg sa mga murálya at ihahayág sa mga táo: “Mga makalupàng nilaláng, bákit bantulot káyong maniwalà? Mga salitâ ko ang magpapádalísay ng inyóng pusò. Timpîin ninyó ang mga dilà sa paghubog sa aking ngálan, dáhil ang ngálan ko ang lunsáran ng inyóng ikalawáng búhay, ng inyóng ikalawáng tadhanà! Kung walâ ako, walâ rin kayó, walâ! Hindî ba kakatwâ na umáhon ako mulâ sa límot úpang magbigáy ng paggunitâ, umáhon sa pútik nang bigyán kayó ng mga bulaklák, lumabás sa karimlán úpang bigyán kayó ng liwánag? Maniwalà kayó! Hayaan ninyóng dumami ang mga salitâ at maging demónyo at idólo sa inyóng mga uták, ngúnit huwág ninyóng hayaang linlangín kayó ng aking pakáhulugán! Lalaslasín ko ang inyóng lamanloób dáhil mahal ko kayó!” Isáng panaginip, siyángâ, ngúnit hindî panloób na pagkabulok na kaugnay ng pagkamatay ng sining at politíka. Sa pinakámaínam, itó ang wikà na isinásakátupáran ang trabáho ng haráya[25], nagtatatág ng mga makatáong unibérso sa pahína, at pinasasábog ang mga itó sa haráp ng sangkataúhan sapagkát hindî karápat-dápat ang mga itó sa sángkataúhan. Nagsasaharáya ang tulâ nang higit sa mga magkakahiwalay na bahagi na dápat nitóng isáharáya; ang ganitóng galíng ang malímit nagpapahámak sa haráya, dáhil ang mga kalában nitó, na gumagámit din ng kaniláng haráya ay nagpapaliwánag hinggíl sa aktuwalidâd at umiísip kung ano ang walâ roon. Gayundin, ang ganitóng galíng ang nagbibigây sa tulâ ng bentâha na makíta ang hinaharáp sa ngálan ng lipúnan, at sa pamámagítan nitó’y matutunugán ng tulâ ang sintómas ng mga baluktót na ásal bágo pa lumalâ—ang kalipunán ng pantásyang may láwak ng pagkabáliw, ang pagkahiráti sa mga musmós na anyô ng paglulunóy sa mga pangangáilángang pantáo, at kakulangán sa pagkátiguláng ng kaloóban. Aakalàin din nitó na may saríli itóng dibinong kakayahán sa panghuhulà: “Dáhil hinayaan ng Diyós ang táo na ísiping hindî umiiral ang Diyós, hindî nga umiiral ang Diyós.” Usapín lahát iyón ng wikà. Sa pamámagítan ng tunóg at kumpás, ang tulâ’y nakabubuo ng realidád o di-realidád ng anumáng bágay. Kay bilís sabíhin ng isá, “Ako itó, samakatwid umiíral ako,” gáya ng “Hindî ka nga, samakatwid hindî ka umiíral.” Kahawíg sa linggúwistíka at kinésika ang mga mitíkong kondisyóng  ipinapátaw ng táo sa talinong pantáo úpang kumulót ang baít, gáya lámang ng saranggólang pinakukulót ang simoy úpang makalipad. Ang pagbubuhól ng baít at mithî sa pamámagítan ng makapangyarihang tulâ, sa pamámagítan ng awtentikong tulâ, ang makapapawì kahit sa pangangáilángan sa Diyós, at ihahalíli sa Kaniyá ang hímig ng tagumpay[26] na kinathâ sa wikàng pandaigdig. Ang tulâ ng uniberso ay Diyós ng uniberso. Nangangárap maging gayóng tulâ ang tulâng Filipino. Ang kawalan ng pag-ása ang nagtabóy sa tulâng Filipino sa gayóng kalagáyan, at tangìng pagpatáy ang makapágbibigáy ng títis ng pag-ása. Ang páring si José Burgos—na espiritwál na amá ni Balweg, o ang érmenyutíkong kodígo ni Balweg—na ang tangìng trahedya’y hindî naging mandirigmâ sa larángan, o naging mandirigmâng pánghinaharáp, na hábang nakakulóng sa monastéryo, ay hinulàan ang kumpígurasyón ng nasábing pag-ása hálos sandaáng taón ang nakalilípas. “Masísiyahán na ang báyan sa pagkákaroón ng ilang repórma. Lilisánin ng mga táo ang báyan. Maráming Filipino ang papatnúbay sa ating tadhanà. Ngúnit ang mga namumunò namán ay muslák na pangúngunáhan ang túnay na sambáyanáng Filipino—na naghihírap na mása—sa karimá-rimárim na paraán. Sasápit pagkaraán ang matindíng pag-aaklás, ang paghíhimagsík ng mása lában sa kapángyaríhan at kayamánan”—at bákit ang dalawang itó’y dápat gibâin at wasákin ng talinghagà?—isáng estetíkang probléma— “at pagdáka’y ang gayóng napakádakilàng diwàin na natutúlog nang kung ilang síglo ay mapupúkaw at papantayín ng sosyalísmo ang lahát túngo sa pangkálahatáng sandígan sa báwat poók na ang relihiyón at panatisismo’y naghaharì sa mga táo at makikíta natin ang túnay na digmâan; ang báyan lában sa ipokritóng demokrásya; makikíta natin ang mga huwád na politíko’t mapagmáhal sa salapî at ang kaniláng mga lamanloób na inihagis sa alipumyó ng mása na lilípol sa kanila—mga huwad na makabáyan at bolerong mabantot” (LiP:36). Mga teribleng salitâ mulâ sa teribleng salitâ. Malulubós ba ng bantâ na maging totoó? Lumulútang gáya ng mga dahon ang hulà ni Burgos, samantálang mamumúlot ng mahiwagâng bulóng sa basurahán ang mása, na tatlundaang taón ang pagkakulélat sa panawágan, at ang pinakámasakláp, dáhil sa mumunting dúnong na makákukumbinsí sa kanilá, na itó talagá ang bansang binanggit sa kaniláng mga sértipíko ng kapanganákan. Makaraang makapághintáy ng tatlundaang táon, pagód na silá sa kahihintáy, at íbig niláng iparehístro sa hukúman ang kaniláng protésta. Nananatiling walâng silbí sa kanilá ang tulâ, dáhil pára sa kanilá’y isáng anyô lámang itó ng paghihintáy na nanunuyò sa pamámagítan ng mga elegánteng pariralà, at naghihintáy silá gáya ng Rusong kapatid sa Moscow bágo itó idestiyero, na naghíhinagpís sa paninigás ng pagbabágo— “Walâng nagbabágo hanggá ngayón; hindî pa isinasaulì ang aking mga artsíbo; hindî pa nalálathalà ang mga aklát ko at ipinágbabáwal ang ngálan ko” (LaS:143-144). Pag-ása ba ang sukdúlang tugón ng kamalayán nang masiyahán ang di-kamalayán at harángin ang malikhâing ebolusyón nitó? Sa kabalígtarán, mahuhúkay ba ng tulâ ang mga kalansáy ng gunitâ nang mabuô mulî ang identidad nitó at sa gayón ay mapabángon ang mga diyós na pinatáy nitó? Hakà ng tulâ sa New Zealand, “mulâ sa nabuô sa ísip ang paglagô,/ mulâ sa paglagô ang pagsílang ng kaisipán,/ mulâ sa kaisipán ang pagsílang ng paggunitâ,/ mulâ sa paggunitâ ang pagsílang ng kamalayán,/ mulâ sa kamalayán ang pagsílang ng lunggatî,” at si Tiamat, ang dibinong Ehipsiyong pundadór ng daigdig, “ang lumikhâ sa Úod, sa Dragón/ sa Babáeng Halímaw/ sa Dakilàng Leon/ sa Bang-áw/ sa Laláking Alakdán/ sa Bagyóng humahalíhaw” (SpM:23). Bagamán bahagì ng karaníwang panlipúnang realidad ang tulâ, ang simbolikong esensíya nitó’y napakadúlas pára sa éksaktong tránsliterásyon, at ni ang paglikhâ o ang gawâin ng pangangásiwà ng estado ang makapágpapalabô  sa gayóng esensiya. Naipapanálo o naipapatálo ang digmaan; sumisílang o namamatáy ang sanggól; inaámin o itinatanggí ang pagpatáy, ngúnit magpapatúloy sa pagsúong ang tulâ, hindî bílang diyalektika sa panig ng rasyónalidád at ng írasyónalidád, bagkús bílang pagkakasundô na matamó ang inaapuráng magagandang kalagáyang pambansâ nang mapabáwa ang pagtatakwíl sa báwat salinlahi. Ang batayáng sandáta nitó’y ang mismong saríli, dáhil gáya ng pusàng may siyám na búhay, ang tulâ’y nagtatagláy ng maraming tulâ. Báwat salitâ sa tulâ ay isáng tulâ, na naghihíntay lámang ng tumpák na sandalî nang maípagaspás ang mga bagwís nitó at yakápin ang símoy. Yámang ang salitâ sa pagigíng malayà nitó’y isá nang awtónomong entidád, na may katangìang itó lámang ang mayroón, hindî maaarìng maging ibáng bágay ang salitâ bagkús maging salitâ lámang sa pagkamalayà nitó; ngúnit kapág inilugár sa tabí ng ibá pang salitâ, itó’y maaarìng magíng sarì-sarìng bágay na higít sa saríli. Hindî lámang itó totoó sa empiríko nitóng pagkátotoó, bagkús sa pagigíng sapát din nitó bílang pangkáisipáng posibilidád (JaTS:5-27). Bagamán isinusukò ng salitâ sa ibáng salitâ ang ílang bahagì ng kaniyáng awtónomíya, na nakábabáwas sa kalayàan nitó, sa yugtông itó lumalagô ang salitâ, at nangánganák ang mga káhulugán nitó, at nilálampasan ang hanggáhan ng dáting pagkakabúkod.  Bílang bahagì ng tulâ, ang salitâ’y nagbabanyúhay sa maraming tulâ. Idinidiin itó ng mga tulâng mapagbanyuhay[27], dáhil kahit ang intelektuwál at estetíkong kontradiksiyón ay mabibigông pabulaánan ang katotohánan na sa báwat tulâ ay may mga potensiyál na tulâ na handâng maiproséso túngo sa pagigíng nakapágsasaríling entidad; na handâ, samakatwíd, na mapabílang sa pangmátagaláng pakikísangkót na makapágpapágaán sa pambansâng kahirapan, at sa pagsusuri ng mga indibidwal na krisis. Sa ganitóng pangyayári, permanenteng iwinawaksi nitó ang kawalang-pakialam at nakagaganáp nang sangkaterba ang katauhan. Halimbawà, ang tatlong tulâng nagsasánib sa pagiging isá ay sadyâng isáng tulâ lámang na may tatlóng tínig na nagsasalitâ nang magkákasabáy. Báwat isá’y pumupunô sa puwáng sa pagítan ng mga hanggáhan ng mga láwas nitó, ang mga gílid ng di-sinasadyang “pagkásintunádo”—ang bangín ng kawalán—na may mga káhulugáng posible dáhil ang mga hanggáhan, ang mga gilid, ay mapagtatagnî. Gáya sa mga tulâ nina Leonard Cohen, Douglas Barbour, at Cirilo F. Bautista, na isinulat nang tatlong úlit sa magkakaibáng poók, báwat isá’y língid sa ibá pang kasáma, hanggáng ang paghihínang ng kamalayáng gumagámit ng estalísta at pángkaisipáng taktíka ay mapágdikít ang tatlóng tínig túngo sa isáng kataúhan (Tingnan “Transpormasyon,” mababása ito sa dúlo ng seksiyong ito). Ang politíka, sa bisà ng bentáha ng lugár nitó sa mapanupíl na estádo, ay maaarìng marínig lámang ang isáng tinig, at isántabí ang dalawá pang tínig, at mailihís ng ikatló, at kayâ magpapátaw ng parúsa sa tatlo. Yámang hindî garantisádo ng pinunong sukdúlan ang kapángyaríhan ang walâng pagkíling na pagpápatupád ng batás—na pára sa kaniyá’y isáng larûan lámang iyón na magagámit kung kaílan naísin—ang tulâ ng maráming tínig, bílang tulâ ng isáng tinig, ay kailángang salungahín ang tirgas, batutà, bála, kanyóng-túbig, at pananggâng metál kung ibig nitóng makalákad sa mga kalsáda at maipamálas ang mga karapatán nitó. Subalit tanging pinunò ang may mga karapatán; monopolyádo niyá kahit ang supláy ng alpabéto, at nananáhan ang kaniyáng kaluluwá sa ngusò ng baríl. Paáno makáliligtás ang tulâ? Usapín itó ng mga bihása sa retorika. (Itutuloy. . . )

Transpormasyon / Tulang Banyuhay

Salin ng “For Annie” ni Leonard Cohen 
Salin sa Filipino ni Roberto T. Añonuevo

Ngayóng si Annie ay lumisan
Kaninong mata ihahambing
Ang alab ng bukang-liwayway?

Di dahil ako’y mapaghambing;
Ngunit siya’y biglang lumisan
At dápat lang ngayóng maghambing.

Salin ng “Anger Poem” #1 ni Douglas Barbour 
Salin sa Filipino ni Roberto T. Añonuevo

Ni walâng babalâ, ang gabí pára kay
Annie ay lumambóng.  Párang áwit, walâ iyong
melodíya, kumukúpas sa alaála ang mga salitâ, at
ano ba itong kalibúgang sinasábi. Kumikisláp
ang kaniyang mga matá, kung isasatítik  
ng Romantikong kompositór,
umusál ng walâ ukol sa kaniyáng mga mánlilígaw,
na lahát silá’y iniháhambíng ang kisláp
sa mga bituín, siyempré,
ang gabíng nagníningníng, hanggáng
paputîin ng umága ang lángit, at ang áraw 
ay mulîng tumírik gáya ng pagnanása. Diyós ko!
Hindî iyón isang gasgás na kalaswâan
na walâ sa lugár, at paháging kay Annie.
Hindî ko maintíndihán; 
walâ bang nakápansín sa pagkawalâ ni Annie?
Ihambíng ang búhay niyá’t di ang paningín, ani ko,
pero áyaw makiníg ng mga laláking iyón sa ákin.
Madalî namáng lumabás sa TV, dumakdák, kung ano
ba ang dápat ipáyo sa kanilá, pero
ngayón, ipagpápalagáy kong
walâ namán talagá siláng pakíalám sa kaniyá.
Hindî siyá ang laráwan na hinahánap, walâ lang
siyá, at pagpalàin nawâ. Higít ang bágay sa kaniyá.


Salin ng “Anger Poem” #2 ni Cirilo F. Bautista 
Salin sa Filipino ni Roberto T. Añonuevo

Ni walâng babalâ, ang gabí pára sa átin ay umaapóy 
hábang palusóng si Annie. Párang áwit, matamís 
ang melodíya pero walâ, kumukúpas sa alaála 
ang mga salitâ, at napaiyák táyo; pero síno ba’ng 
nakaísip ng kalibúgang sinasábi. Nalungkót akó
sa kaniyá, na ang mga matá’y kumikisláp noón,
kung isasátitík ng Romántikong kompositór, oo,
magsábi ng walâ sa kaniyáng mga manlilígaw, na lahat
ay inihambíng ang kaniyáng paningín sa nakásisílaw
na pagkabalíw, isang pangitàin,
na siyempré’y may mga bituín. Mga bituíng walâ 
sa lugár, ay, pagkabalíw,
nagníningníng ang gabí hanggáng matúpok 
ang pagkabáliw at paputîin ng umága ang lángit, 
at magbabalík ang mundó gáya noón bagamán sisíkat mulî 
ang áraw gáya ng pagnanása.
Diyós ko! Maburá nawâ itong pílat,
na hindî isang gasgás na kalaswâan na bumibigtí 
sa pusô at walâ sa lugár, at hinahánap-hánap si Annie, 
Diyós ko!
Hindî ko maintíndihán: paáno táyo nagíng bulág lahát?
Walâ bang nakapansín nang mawalâ si Annie? Bulág 
    na bulág ang áting mga pusò!
Ihambíng ang búhay niyá’t hindî ang mga matá, ani ko,
hindî siyá dápat na mamatáy,
pero hindi nakiníg ang mga laláking iyón sa ákin, 
   alám ko,
madalî akóng lumabás sa TV, dumakdák, ano pa bang dúnong
ang dápat kong sabíhin sa kanilá. Maabúting makasibát,
bagamán káya kong ihambíng silá sa kung anong bágay, 
pero pára sa gayóng pusò,
	pára ano pa?
Ngayón, ipagpápalagáy ko na lámang na nakíta nilá 
     ang multó niyá,
at walâ talagá siláng pakialám sa kaniyá, mga balíw 
kasi silá.
Hindî siyá ang laráwan na hinahánap nilá, isá lámang siyáng 
multó na nawalâ, at pagpalàin nawâ. Nararápat sa kaniyá’y 
  higít pa saán man siyá naroroón.

Mula sa tagasalin: Mapapansin sa salin na nabágo ang padron ng tugmâan sa tula ni Cohen, ngunit sinadya ang ganitong taktika upang ipamalas na likás na magkaiba ang estruktúra, testura at dalumatan ng Ingles at Filipino, bukod sa pinanaig ang tunguhang wika. Ang kakatwa’y tinangka rin ang tumbasan kahit sa repetisyon at bilang ng mga salitâ sa bawat taludtod. Ang ganitong salin ang tinatawag kong “paglipad,” na halos pagsisílang ng bágong teksto. Kung iuugnay pa rito ang “Anger Song #1” ni Douglas Barbour at ang “Anger Song #2” ni Cirilo F. Bautista, na kapuwa lumulukob sa tulâ ni Cohen, ang pagsasalin sa Filipino ay magkakaroon ng polifonikong himig dahil sa pagpasok ng tinig na likha ng tagasalin.

Mga Tala


[15] Mula sa Latin, tumutukoy  itó sa “paninigas ng katawan makaraang mamatay ang isáng táo.”

[16] Ginamit ito bilang panumbas sa “mental construct,” ang bagay na nabubuo sa ísip, gaya ng diwàin, hulagway, o teorya.

[17] Mula sa Frances, at katumbas ng “Mahigpit ipinagbabawal ang pagbabawal,” binigkas itó ng aktor na si Jean Yanne sa radyo, at naging islogan sa Aklasang Mayo 1968 sa France.

[18] Mula sa Frances, at katumbas ng “katwiran sa pag-iral.” Samantala, mapasusubalian ang pahayag na hindî makatà si Bonifacio, kung isásaalang-alang ang ilang tulâng isinulat niyá, gáya ng “Pag-ibig sa Tinubuang Lupa” na nagpapamalas ng kaniyáng pagkamakatà. Ang salin ni Bonifacio sa tulâ ni Rizal ay patúnay din na alam ni Bonifacio kung paanong sumulat ng tulâ, na lumilihis sa padron ng Español, at iginigiit wari ang padron ng awit na ginamit ni Balagtas. Katuwang din ni Bonifacio si Emilio Jacinto, na maituturing na kabalikat sa pagbubuo ng ideolohiya ng Katipúnan, at nabuo ang diskurso ng Katipúnan sa pamámagítan ng paggamit ng mga terminong Tagalog, gáya ng “Inang Báyan,” “himagsik,” “kalayàan,” “báyan,” “liwanag,” “dilim,” at ibá pa, at matutunghayan sa mga pag-aaral ng batikang istoryador na si Dr. Zeus Salazar at Pambansang Alagad ng Sining Virgilio S. Almario. Ngúnit maituturing na pagbabalatkayô-sa-likod ng kasaysayan itó ni Bautista, at hindî maituturing na pangwakas ang hatol kung makatà nga o hindî si Bonifacio. Ang taktika ni Bautista ay hindî malalayo sa malikhaing panghihimasok sa kasaysayan na ginawa rin ni Jorge Luís Borges, na gumamit ng mga alusyon at tauhan sa kasaysayan sa kaniyáng mga akda, at niláhukán pa ng talababa, úpang maging kapani-paniwala sa pagiging bágong realidad, at nang maganáp ang malikhaing kabulaanan. Samantala, maaaring tama si Bautista pagdating kay Aguinaldo, ngúnit masasagot itó ng gáya ni Apolinario Mabini, kung nagkatáong buháy pa siyá hangga ngayón.

[19] Ibinatay sa salitâng “budóng” ng wikàng Kalinga, at katumbas ng tradisyonal na pakikipagkasundo na ihinto ang digmang namumuo sa magkalábang tribu.

[20] Mula sa Latin, at matutumbasan itó ng “nabágo ang rabáw [na anyô], ngúnit hindî ang kalayàan,” na nagpapahiwatig na “panlabas lámang ang pagbabágo ngúnit nananatiling sikíl ang kalayàan.”

[21] Itó ang Cúpang sa Bulakan. Ginamit ang salitâng “Kúpang” sapagkát itó talaga ang tumpak na baybay ng salitâ na pangálan ng isáng uri ng punongkahoy (Parkia javanica) na katumbas ng “tree bean” sa Ingles. Ang “cúpang” ay ispanisádong baybay kung isásaalang-alang ang Ortograpiyang Pambansa na isinusulong ng Komisyon sa Wikàng Filipino.

[22] Mula sa Latin, at tumutukoy sa “subók na paraán ng paggawa ng isáng bágay.”

[23] Mula sa Latin, at may literál na katumbas na “walâng makahahadlang,” tumutukoy itó sa “pahayag na walâng pagtutol para lapatan ng sensura ang isáng lathalain, gáya ng aklat.”

[24] Ginamit dito ang salitâng “Katagalugan” alinsunod sa diskurso ng Katipúnan, at tumutukoy sa buong bansa.

[25] Mula sa wikàng Bisaya, at katumbas ng “imagination.”

[26] Ginamit ang salitâng “tagumpay” dito bílang katumbas ng “victory song,” alinsunod sa pakáhulugáng ng sinaúnang Tagalog, at matutunghayan sa Vocabulario de la lengua Tagala (1860) nina Juan de Noceda at Pedro de Sanlucar.

[27] Itinumbas ito sa “transformational poem” o “transformation poem” na ginamit ni Cirilo F. Bautista.

Mga Salitâ at Larángan: Isáng Pagninílay sa Tulâ, ni Cirilo F. Bautista (Yugto 8-14)

Salin ng Words and Battlefields: A Theoria on the Poem ni Cirilo F. Bautista

Salin sa pandaigdigang Filipino ni Roberto T. Añonuevo

8

Ang tulâ, kung gayón, ay hindî pagigíng totoó ng téksto bagkús paúlit-úlit na pagsásaáyos ng téksto; kaugnáy nitó, marápat sipátin na ang tulâ ay hindî pangwakás na tulâ, dáhil nása kalagáyan itó na pabágo-bágo. Ang tulâng binása ngayón ng sinúman ay maaarìng hamúnin siyá nitó sa isá pang anyô kinábukásan, at itó ang tandâ ng kasiníngan ng tulâ na káya itóng tanawín sa yugtô ng tránspormasyón. Gayundín, sa isá pang antás ng pagbabágo, maaarìng humintô ang tulâ bilang tulâ, dáhil kapág nasukól na itó sa pánsamántaláng bangín sa pagítan ng mga téksto, ang pakáhulugán nitó’y mawawalán ng pag-íral at kailángang hintayín ang magwawagì sa larángan nang masagíp iyón at mapasiglá. Hindî ba ipinapakò kung mínsan ng isáng táo ang kaniyáng ísip sa haráp ng tulâ at magninílay kung nagkamalî siyá’t ang nakúha’y ginupít na obítwaryo? Hindî ba nalílitó kung minsán ang táo kung ganáp na nawawalâ ang pagkatulâ sa isáng tulâ?

Alimbúkad: Poetry inhabiting the pages of subversion. Photo by Alvin Decena on Pexels.com

9

Kapuwá may mabúting láyon ang mga mambabása at kritikó, gáya ng makatà, ngúnit parého lámang siláng bulág. Nag-iisíp silá, gáya ng makatà, na kóntroládo nilá ang tulâ, o ang tulâ ay nabubúhay sa lílim ng kaniláng awtóridád. Itatanóng nilá kung saáng puntó nása labas ang tulâ sa pagiging tulâ úpang maitagnî nilá sa kaniláng káhulugán, at mapagíng-eternál itó bílang gayóng tulâ. Ngúnit ang tulâ ay hindî inmortál, káhit pa ang téksto nitó. Ibá na ang tulâ sa sandalîng matapos ng makatà ang pagkákasúlat nitó, o sa sandalîng humintô ang isáng táo sa págbabasá nitó, dáhil mágkaibá ang báwat sandalî kapág lumayô ang isá mulâ rito. Kailán itó maipapakò sa téksto, kumbagá, gáya ng pinatuyông paruparó sa pélus? “Pagputî ng Uwák.” Nangyayári itó dáhil ang kámalayán ng tulâ sa saríling pag-íral ay nagáganáp nang bukód sa kapángyaríhan ng makatà, o káhit sa labás ng bágo pa umiral na kapángyaríhan ng pangangailangang pangkásaysáyan. Nagigíng tulâ lámang itó sa pagsásalikóp ng pághahanáp-sa-saríli nitó at ng karanasán ng mámbabásang may sukdól na líbog sa estetíka. Matátagurîan itóng “matulâing pagmumunì,” ang multípolár na bukál ng mápanlahát na kaisipán, katiyákan, at pagtatálo, na nagagawâng únipormádo ang mga kahulugán ng téksto. Ang nakálílinláng at lumalábis ay pinoproseso sa loób ng téksto, káhit pa sa panahón ng pagsásalikóp, nang magíng magkaugnáy sa isáng pagiging téksto. Kung pinasláng si Magallanes sa pamámagítan ng pángkapulûang pagbása sa téksto, at gayundín si Rizal sa pamámagítan ng extrálegál na pagbása, si Aguinaldo ay tiyák na pinasláng ng subersiyóng tekstuwál sa natúrang pagsásalikóp, sa paggámit ng saríling mga rebéldeng taúhan at dayuháng tiktík sa sulsól ng mga mámbabása na naníniwalàng tánging térorísmo at tortiyúr—ang arméro, ang empúlgeras, ang paglilítis sa apóy, ang paglilítis sa nágbabágang tinggâ, ang paglublób sa kumukulông túbig—ang titimò sa isípang Maláy (GrE:101). Ang palusót na nararápat ang págtataksíl nang matamó ang kapayapàan ay pinalabò ang huwád na métodong ginámit pára maisagawâ iyon; totoó, ang palusót ang sumirâ sa téksto, at nagbalatkayô bílang téksto, at isinuót ang damít ng kahulugán. Sagána ang kásaysáyan sa mga halimbawa ng pag-ágaw sa téksto. Ang probléma ay kung paáno mababawì ang mga suwaíl na materyáles at kumbinsihin ang mga itó na mulîng magbágo ng anyô. Ang mapapátotohánang húbog ng tulâ, sa wakás, ang mág-uugnáy nang maáyos sa pisikál na estruktúra nitó sa píling ng penómena na humáhadláng o nagsusúlong ng angkíng lúnas; sa madalî’t salitâ, ang kásaysáyan ay nagigíng tulâ at ang tulâ ay naghuhúnos na kásaysáyan. O maráhil, taliwás ang magáganáp—mahírap paníwalâan ang ilusyón na magíng realidad.

10

Sa gitnâ ng lahát ng taltálan at pambobómba, at dáhil digmâan ang búhay, ang di-mapapásubalìang písikálidád ng Gómang Tóre ang patúloy na humuhúbog sa tanáwin. Mga salitâ sa talahibán, dalisdís, bangín, biták, at trintséra ang nag-aábang sa pagtambáng sa díksiyónaryo, ang lohíkong avant garde[8] nitó, bágo salakayin ang Toré; ang Toré namán ay handâng-handâ at ármado pára sa págtatanggól, at maláy na maláy na ang pagkáinútil sa pag-arók sa mga salitâ ay hindî matútumbasán ng pagtákas palayô sa mga itó. Na ang panlabás na realidád ay isáng ilusyón na nagbúbukás ng maráming landás pára sa di-maíiwásang págtatagpô; ngúnit pinághihínalàan din nitó ang kalikásan ng págtatagpô. Dáhil sabík na mapígil ang álon ng búhay, na may tanáwing gumágaláw káhit nakápirmí, kapág iwinaksî ng Toré ang mismóng tunóg na kinátatayûan nitó, pinálalabò ng mga manánambáng ang wikà ng panulâan at nábibigô pagkaraán na gawíng lehítimo ang pag-angkín sa teritóryo. Nálilinláng silá ng kónteksto—na siyáng halímaw na dumadálaw sa laberínto ng tulâ—pára tanggapín ang ínteléktuwál na élitísmo na pumipígil sa salpúkan ng mga ídea, at kokóndenahín ang tulâ sa maágang págwawakás. Ang Gómang Tóre, na naghuhúnos kasabáy ng tanáwin, ay mágbubunyág ng mga sélyong kóntekstuwál na makapágpapálayà sa pag-iísip. Yámang ang mga kondisyón na pumápalígid sa tulâ ay mababágo gáya ng isáng tulâ, sa páraang epékto ang mga itó ng panlipúnang pag-unlád, at ang tulâ mismo ay isáng pormasyón, o répormasyón alinsúnod sa pangyayári sa isáng tiyák na panahón at poók, ang napakálakíng síntesis ng enerhíya ang mangangalagà sa alinmáng págtatagpông tekstuwál. Ang materyál na págpapabúti, kung isásaálang-álang ang paglilípat ng mga kahulugán, ang nakálilikhâ ng mapaghinúhang diwàin. Sa yugtông itó, ang tulâ ay higit na tulâ, sa paraáng ang lahát ng pósibílidád ay nalináng at káyang makamít. Kumbaga, makábuluhán ang pag-íral nitó káhit sa mismong saríli nitó; gayundín, kung nanaísin ng tulâ, mapalalayà nitó ang saríli sa kaniyáng saríli; sumásakláw ang awtónomíya nitó sa gayóng anyô imbés na sa pakáhulugán. At sa óras na maorganisá ng tulâ ang saríli, sa sandalîng tinanggáp nitó ang gustóng pag-íral sa nasábing sandalî, hindî na pagtátalúhan pa ang halagá ng kaakuhán nitó. Ang tulâng iyón at ang téksto nitó ay magkakároón mulî ng maipágsasalít-salít na identidad. Siyempre, kailángang mabihísan ng unipórme pára sa págtatanghál at seremónya ang ilang tulâ, na may masasálimuót na palamutî sa mga gílid ng papel nitó, nang hindî maipagkamalî [ang pagsagap] sa pagpápahayág ng mga itó, túlad ng sísne na umiíwas sa dalámpasígan nang maikublî ang nakaáasiwâ nitóng paglákad. Madalîng umísip ng pormál na kaprítso, túlad ng pagtúkoy sa kontrá-implúwensíya [na ginagamit] sa pagbuwág sa kataúhan ng makatà, pára hindî itó masalamín sa tulâ. Hindî maitátatwâng ang mga pag-uurì sa tulâ na bátid ngayón ay pináwawalâng-saysáy ng ganitóng penómenon; sápilitán ang págpapangkát na ginawâ ni Aristotle, sapagkát itinúring niyá sa hanáy nitó ang tulâ na nása yugtô ng pamumúkadkád imbés na tulâ na nása yugtô ng pagkátuyót. Kung kinákailángan man ang alinmáng pag-uurì, itó’y dápat nása tangláw ng kultúra, dáhil ang tulâ ay nágtatagláy ng mga enerhíyang nagbúbunyág ng pinagmulán nitóng kultúra at díreksiyón. Sámakatwíd, magkákaroón lámang ng mga tulâng Filipino, tulâng Chino, tulâng Tibetan, at ibá pa. At totoó itó káhit sa mga tulâ na may inter-kultúrang batayán—úpang maságap ang pangúnahíng ágos ng kultúra, dápat maitangi ang mga pangúnahíng pángkultúrang balangkás, nangánaúna, at paglilípat, at ang pánig ng mga di-gaánong máhalagá. Sa parehong paraán, masusúbok ang mga karaníwang paniníwalà hinggíl sa pagkákaíba ng prosa at ng tulâ.  Maipápamálas na ártipisyál ang mga pagkákaibá at hindî kinákailángan pára maarok ang kalikásan ng panitikán. Sa kabalígtarán, maaarìng mapakítid pa nitó ang pagtutuón ng pánsin sa pansamántaláng pághahalíli matápos ang pagsásalikóp, na magbubúnga ng higít na problematikong pagbása at répormasyón sa téksto. Makapágbibigáy ng áral itó sa negatíbong paraán, sa anyông naglálaán ng mga modélo pára sa malîng pagsusurî. Hindî maiháhayág nang payák ang másalimuót na ugnáyan ng tulâ at ng kalagáyang pangkultúra na pinágsulátan nitó.

11

Anó ngayón ang tulâng Filipino? O tulâng Chino? O tulâng Tibetan? Báwat isá’y may natatánging batayáng kultúra na walâng pasubalìng humuhúbog sa panloób at panlabás na kamalayán, anumán ang wikâng ginamit sa pagsúlat nitó, úpang ang mga aspéktong pangkultúra ay makatagós sa mga bahagì ng konstruksiyón. Sa katuúsan, ang tulâng Filipino, káhit paáno, ay magpápamálas ng mátitingkád na eleménto ng “pagká-Filipino.” Karaníwang hindî maláy ang makatà hinggíl díto, at mabúti rin namán, dáhil hindî síya tagalíkom ng buwís ng matatabâng ímperyo, o batâng utusán doon sa kalabóso ng Ingkisisyon. Ang trabáho ng paglilínaw sa nasábing mga elementong pangkultúra ay trabáho ng krítikong pampánitikán—ang sepulturéro sa libíngan ng gunitâ. Alinmáng tulâ, sa gayón, ay masisípat sa iláng tiyák na antás ng pagbása bilang pangkultúrang ídeográma na ang kábuluhán ay nása páglalantád ng mga pangkultúrang dimensiyón sa paantás na paraán, katulad sa apókalípsis, na ang pinakámataás na grádo nitó ay kásaysáyan na lumilípol sa lahát ng kásaysáyan. Itinatalâ ng kásaysáyan ng tulâ ang kapúwa teóriko at praktikál na pinagmulán, úpang mapánatilì nitó hindî lámang ang kanonígong gramatíka. Sa gayón, ang tulâ ay hindî na lámang pánseremónya, bagkús nagíging seremónya mísmo. Kumbagá, ang tulâ ay may saríling kásaysáyan. At kapág hinaráp nitó ang ibá pang tulâ sa isáng tekstuwal na pagtatágis, ang mismóng pangkultúrang héneálohíya nitó ang makapágliligtás sa saríli pára hindî mahulóg sa tekstuwál na bangín at sa bandáng hulí’y mailálahók itó sa tekstuwál na káligirán. Dáhil nakikipágpalítan itó ng putók sa ibá pang mga tulâ sa hangád na kupîin ang balúting pakáhulugán ng mga itó, nang maibunyag ang kaniláng pakáhulugán at piliting mapigâ ang taglay na katotohanan, ang ibáng pang mga tulâ ay makábuluhán lámang dáhil ang mga itó ay ibáng mga tulâ—mga kalábang tulâ—at kapág sumukò ang mga itó ay maípapások lahát sa tulâ—na sa totoó’y malulúsaw ang mga itó roón. Isáng kampányang tekstuwál ang pangkultúrang pananákop, at doon pinagbábanyúhay ng tulâ ang saríli nitóng kásaysáyan, hábang nagbábanyúhay itó mulâ sa kásaysáyan.

12

Ang matindíng pasánin na ipinapátaw ng lipúnan sa makatà ang lumikhâ sa pagsúlat ng tulâ na magíng óbligasyón imbés na bokasyón, ang makatà na nagíng mandirigmâ imbés na trobadór, at humahátak na mulîng pag-arálan ang éksaktong relasyón ng pánitikán at lipúnan (HaL:24-25). Koláterál ang Gómang Tóre kapág nabíhag ang makatà o, iyon ang kaniyáng medálya kapág nautás siyá hábang gumáganáp ng tungkúlin. Ang magíng tulâng Filipino, o tulâng Chino, o tulâng Tibetan ang makasásalungát lában sa magkakátanikalâng interés ng teolohíya, ideolohíya, at imahinasyón.  Hindî mabubúhay ang tulâ nang hindî bumabanggâ sa mga itó, o pinaguguhô o sinasákop ang mga itó; ang altérnatíbo na pumanig sa mga itó ay malayông mangyari, bagamán posible na umangkóp sa mga itó. Nahuhúbog ang kásaysáyan ng tulâ sa mga tunggalîan na nagsisilang sa tulâ, at itinítilápon itó sa gitnâ ng mobilísasyóng militár. Lumilikhâ itó ng mitólohíya at símbolo kung saan makáliligtás, at pagdáka’y mailálahók sa mga talâan ng tekstuwál na éksplorasyón. At anó namán ang tulâ sa likód ng tulâ? Ang tulâng Filipino ay maráhan ngúnit patúloy na ginigibâ ang míto ng dóble-kárang personalidad ng mga Filipino. Inimbento ng mga tékstong kolonyál, sakâ inrugâ at pinalusóg ng mga lokál na warlord, ang mítong itó ang nangibábaw sa mga dáloy ng pampánitikáng kaisipáng Filipino na nagkakahón sa kultúrang Filipino sa loób ng balangkas ng pangambá at pagkakáwaták-waták. Na ang diwàng Filipino ay eskisofréniko sa moralidád, relihiyón, at halagaháng panlipúnan ay malagánap na tinanggáp nang hindî nasusurì káhit ng mga Filipino at halos nagíng iyon lang ang “totoó.” Inúurírat itó ng tulâ, at iníhahayág ang natúrang kamalîang pinálaláwig ng mga sumasákop at sinákop na isipan úpang mapánatilî ang kaniláng natatangìng interés. Sa mahabàng panahón, nagíng pagtataksíl ang magsalitâ lában sa ganitóng “pagkatotoó,” na tíla ba ang sanaysáy hinggíl sa saríling karunúngan ay krimén o prerogatíbo lámang ng naghaharìng urì. Ang panatilíhing mangmáng ang tulâ sa túnay nitóng saríli ang pinakámalakíng obsesyón ng mga kolonisadór at warlord, dáhil sa ganitóng paraán napanánatilì nilá ang kapángyaríhan sa kontéksto at pretéksto. Persona non grata[9] ang tulâ sa saríli nitóng kultúra. Ginawâ itó pára paniwalàang may sakít, sikolohíkong halimáw ang tulâ na hindî makátatagpô ng kahulugán malíban kung pahihíntulútan nilá ang págpapátaw, at hangga’t hindî kinikilála ang posisyón ng tulâ sa kásaysáyan gáya sa ginawa niláng kásaysáyan. Ang palagáy na binútas ng mga tékstong kolonyál ang diwàng Filipino ang nagpaúso sa konsépto na pagdáka’y lumagông malabò at maguló. Hindî itó totoó. Ang mga tékstong kolonyál ay sinákop ang mga tékstong lokál, ngúnit ang pinakámasakláp nitóng epékto ay pagkaitán ng kaakuhán ang tulâng Filipino. Ang págkabiyák sa personalidad ng tulâng Filipino ay umiíral lámang sa isípan ng mga kolonisadór at doón itó lumagô bilang kabaliwán pára sa mga gutóm sa kapángyaríhan, kayâ kailángan niláng ipakita sa pamámagítan ng malilináw na anyô ng míto at politika: ang tulâng Español  ay ginámit ang Simbahan, ang tulâng Amerikano ay ginamit ang Eraryo. Nang sumíkat ang konsépto ng hatî o dóbleng personalidad, ang tulâng Filipino, na dápat tagláy itó, ay walâng kamálay-málay hinggíl dito. Gayunmán, ipinálunók ng mga mayhawák ng kapángyaríhan ang konsépto sa buông bansa hanggang walâ nang tékstong isinulat nang hindî iyon sinisipì, at ang tulâng Filipino ay kailángang umáyon, bagamán hinintáy nitó ang panahon pára pabulaanan itó. Ginámit ng kolonisadór ang bágong téksto úpang ipataw ang mga elemento ng kásaysáyan, habang nagdurúsa ang tulâ lában sa matitindíng balákid pára salungatín ang kásaysáyan. Hinúbog ng mga kolonisadór ang pakásaysáyang gunitâ ng tulâ at ang estetíkong imahínasyón nitó úpang umangkóp sa kaniláng konsépto ng literatúra. Sa gayón, maráming líteratúra ang naglahò sa balát ng lupa nang hindî sumapát ang pagsalungát ng mga itó pára matiyák ang saríling kaligtásan sa dalúyong ng mga distorsiyón, panlilinláng, at malabòng pahayág na isinúlong ng mga kalábang téksto. Nang lumáon, namundók ang tulâ, nakipágbakbákan sa kalában sa panaka-nakang pagsalakay, at pinagnilayan ang kinábukásan nitó. Ngúnit nanaig itó sa gayóng mga di-katiyakan káhit pa gutumin ng kalában, at mulîng pinahúsay ang saríli sa pamámagítan ng nakadádalísay na grasya ng karukhâan at sa paniniwalà na ang nakalípas ay káyang ipawalâng-saysáy. Inaágaw ng kalában ang kásaysáyan palayô sa tulâ habang sumúsumpâng ginagawâ itó sa ngalan ng tulâ. Malínaw na itó’y isáng káso ng balighông pagkandilì na ídinisényo úpang linlangín ang kolonisádong téksto, úpang sa wakás ay tanggapín nitó ang guníguníng dobléng kataúhan. Sa madalî’t salitâ, ang tulâ ay maráhang pinágbanyúhay túngo sa dokuméntong kolonyál. Ngayón, bílang sukdúlan ng pambibítag nitó sa nakalípas, ang tulâ ay násalálak sa kásaysáyan na ang mga patakarán, pagpipilìan, ideolohíya, at bisyón ay nakábalangkás áyon sa nais ng mga banyagang makapángyaríhan. Nakíkibáka ang tulâ úpang palayàin ang saríli mulâ sa mga bakás ng korupsiyóng pangkultúra at pantasyang konseptuwál. Natuklasán nitó ang saríli, at lumayà sa kabulaánan ang kamalayán mulâ sa mga kontaminádong impresyón. Pinupúrga nitó ang kolektíbong gunitâ palayô sa tiránya ng dokuméntasyón. Dáhil ang pampánitikáng budhî nitó’y nawíndang sa ganitóng manipulasyóng tekstuwál ng nakalípas, kinailángan ng tulâ na gumawâ ng págtutuwíd—na mapághihílom ang nakalípas lában sa pampólitíkang kúlam at mareréndahán nang makapágsilbí sa hináharáp. Ang tulâng Filipino, kabalíntunàan man, ay hindî dápat mahiyâ sa nakalípas nitó—dáhil hindî nitó nilikhâ ang nakaraán, at hindî nagapì nitó; ang kásaysáyan ay kahihiyán lámang sa pánig ng mga táo, na matapós matamó ang kapángyaríhan, ay kinontrol itó úpang gawíng eternál ang gayóng kapángyaríhan. Kinákailángan maráhil ang pampánitikáng pagkásuwaíl sa pagkukúmpuní ng makináryang pangkásaysáyan.

13

Dápat surìin ang tulâng Filipino sa kapúwa pangkaisipán at pángkultúrang mga pananáw, at ang kasálukúyan ang lunsáran, habang nágtutuón sa mga ugnáyan nitó sa nakalípas, at nililínaw ang mga tuláy na pagítan ng dalawáng pánig. Hangád itó nang ganáp ng Gómang Tóre; ang tulâ ay hindî nakabukód na lárang ng karunúngan ngúnit beteráno sa digmâan na napálilibútan ng ng mga rékwerdo ng larángan. Ang totoó’y hindî itó humíhintô na magíng búnga ng tunggalîan; isá itóng teknolohikong mísil na inilágak lában sa mga totoó o guníguníng krísis at malîng pagsagap na makáwawásak ng balánse ng kapángyaríhang tekstuwál. Ang “morir es descansar”[10] ni Rizal ay pináiimpís ang ego ng makatà, ngúnit hindî ang sílong ng tulâ na humahadlang sa pangángahás ng buláte. Sa gayóng pángyayári, iniháhayág lámang ni Rizal ang pag-úrong sa larángan, imbés na pagsukò sa superyór na puwérsa, úpang matáya ang natitiráng bála at maiwasang mabíhag ng kalában ang tulâ. Totoó itó nang madéstiyéro si Rizal, at nang humaráp siyá sa pulutóng na babaríl sa kaniyá. Sa mabábalásik na téksto ng Éwropa, na káhit ang niyébe ay lumalában sa mga bakás ng paa pára sa espasyo sa lupa, ang mga manuskrito ng Noli me tangere[11]ay estratehikong oposisyon sa sistematikong paglápastángan sa kultúrang Filipino; at ang “Mi ultimo adiós,” sa mapupútik na parìan ng Maynila, ang nakábalatkayông madrigal. Sa ganitóng paraán, ang “Mi ultimo adios” ay hindî pamámaálam ni Rizal sa báyang Filipino bagkús ang kaniyáng pangwakás na pahayág sa saríli. Hindî mahírap basáhin ang buông tulâ bilang bála sa kanyón na umáasintá sa kaniyáng mga berdúgo. Kinitíl niyá ang kaniyáng mga berdúgo ilang óras bágo siyá paslangín! Itó ba’y káso ng gantíhang pagpatáy? Hindî. Kung títitígan ang kalábang téksto, iyon ay nakátadhanàng pangyayári—ang pagpápatúnay sa lakás ng háwak nitó sa pampólitíka at pangkáisipáng ugát ng mga tulâ; at sa pánig namán ng tulâ, nasaksihán nitó ang tránspigurasyón ng makatà túngo sa buháy na áwtor noong sandalîng namatay si Rizal, ang téksto na pináririkít ang isip sa likód nitó—na isáng “tekstimonya.”[12] May pagkabiyák kung gayón sa diyalógo ng dalawáng téksto, at hindî pagburá sa komunikasyong namuô sa pagítan nilá. Bagamán pinahintô ng mga bála ang tibók ng pusò ni Rizal, pinanatilì namán ng kaniyáng tulâ ang mga notasyón at anotasyón ng kaniyáng talámbúhay. Manánatilì ang kaniyáng dugô, gayunmán, na nakasáboy sa mga pahína nitó at pápaloób sa sakláw ng téksto nitó. Patáy na si Rizal sa antás ng silbíng pampolitika, ngúnit ang kaniyáng tulâ ay nanánatilìng lumalában sa antás ng estetíkong pagbabantay. Ang “Mi ultimo adiós,” bilang téksto, ay palaging tumatawíd sa téksto ng kaniyáng talambúhay, at sa gayón ay nananatilîng potensiyal na bála ng kanyon. Iyon ang dahilan, na sa marupók na pagtatáya kung anó ang náglalándas sa kásaysáyan ng Filipinas, si Rizal, at hindî ang kaniyáng tulâ, ang nabubúhay mulî bilang íkono. Kumbaga, mulî siyáng isinatítik ng tulâ na kaniyáng isinúlat. Hindî itó masábi kina Bonifacio, Mabini, o Aguinaldo dáhil walâ siláng salitâ na labás sa kaniláng saríli, walâng téksto na makapágsasalbá sa kaniláng lamán lában sa Erinyes ng kásaysáyan[13]. Dumaloy silá sa kaniláng panahón na nagpahinà sa kaniláng sabwátan at kayâ nangaglahò roón. Sa gitnâ ng mga guhô sa larángan, kapág napáram ang pangwakás na hiblá ng elehíya sa kaniláng mga uták, hindî mapálulúbag ng káhit pambansâng talumpatì ang kaniláng mga butó. Walâ siláng iníwang téksto. At itó ang trahédya.

14

Nakatákas si Rizal sa nakalípas sa pamámagítan ng pag-íral sa kaniyáng tulâ na, sa kalaúnan, dáhil naunawàan nitó ang kamalayán ng kasalukuyan, at dáhil nilutás nitó ang kontrádiksiyón sa ibá pang tulâ, ay nagíng tulâng Filipino. “Morir es descansar”—nabigông matandàan ng mga abó sa libíngan ang romántisísmong tekstuwál, ang marudób na pagmámalabís, ang masísilakbóng kabigùan, ngúnit ang tulâ ay hindî lámang gumugunitâ bagkús gumugunitâ nang may paghíhigantí—“El sitio nada importa, cipres, laurel o lirio,/ cadalso o campo abierto, combate o cruel martirio”[14]—yámang tumanggáp itó, nang palihím, ng pangúnang kaaláman hinggíl sa tápang ng kalában, at handâng harapín iyón áyon sa kaniyáng paraán. Kung dáti’y inuúnawà ang tulâ sa pamámagítan ni Rizal, si Rizal namán ngayón ang inuúnawà sa pamámagítan ng tulâ— “at ang Lamán ay nagíng Salitâ.” Ang táo na nása loob ng tulâ ay walâng silbi sa tulâ, malíban bílang palusót lában sa panánalákay o pániniktík, gáya sa maaarìng maganáp sa larángan. Ang táo sa tulâ, gayundín, ay isinásadulâ mulî ang báwat salitâng inilahók niya roón, sinisíkap ilantád ang mga kahulugáng nakaligtâan niyá hábang ipinápakáhulugán yaón, sumusuót sa mga takíp at puwáng ng malamíg na dískurso pára sa mga natatangìng pahiwatíg na maaarìng makapágpabágo sa hátol ng kásaysáyan sa kaniyáng lamán. Sadyang dumadaló siyá sa saríling mulîng pagsílang sa metápisíkong antás at, sa táwag ng pangangáilángan, ay gumáganáp ng mga gawâin ng kapúwa doktór at pasyénte. Tinátanggáp ng tulâ ang isá pang di-maíiwásang bakbákan, bagamán sa ngayón, ang moratóryum sa pagbilí ng mga sandáta ang nagpapánatilì na mapahupà nang bahagyâ ang labanán. “Morir es descansar”—ang pansaríling rebolusyón ni Rizal, kumbagá, ang kaniyáng pámpanitíkang paghíhimagsík, at higít na matagumpáy káysa ginawâ ng Katipunan, bagamán hindî siyá namunò ng hukbó o nagtatág ng gobyérno. Kung sisipátin sa prinsípyo na ang dáloy ng pakásaysáyang pag-iísip ay pásalungát ang dáloy sa ágos ng panahon, ang kaniyáng rebolusyón ay ginawàng posíble ang ibá pang rebolusyón, at iníladlád ang nakalípas pára masúsing masurì ng kasálukúyan. Sapagkát ang kasálukúyan ang náglilínaw sa nakaraán, at hindî ang kabalígtarán. Ang “Mi ultimo adiós,” na pinág-arálan sa pauróng na pananaw, ay suplíng ng Rebolusyóng Filipino lában sa España, na pagkaraan, ay nagíng anák ng digmâang Filipino-Amerikano. Maláy ang tulâ sa kinálalagyán nitó sa kamalayán ng kásaysáyan; at dáhil maláy sa pakásaysáyang kamalayán ay nakamít ang ganáp na pag-íral. Itó ngayón ang dápat mangyári, at anumáng lampás díto’y máwawalán ng kabuluhán. (Itutuloy. . . .)

Mga Talâ


[8] Mulâ sa Frances, tumutukoy itó sa “abanseng grupo sa alinmang larang, gáya sa sining ng panitikan, na ang mga akda’y mapag-eksperimento at lumilihis sa ortodoksiya.”

[9] Mulâ sa Latin, tumutukoy itó sa “tao na hindî tinatanggap,” at sa panig namán ng diplomasya ay nangangahulugang “opisyal ng embahada o opisinang konsular na hindî katanggap-tanggap ang akredistasyon sa panig ng isáng bansang dápat magpahintulot nitó.”

[10] Ang “morir es descansar,” na matatagpuan sa huling taludtod ng “Mi ultimo adiós” ni José Rizal, ay literal na maitutumbas sa “Ang mamatáy ay mamahinga,” ngúnit isinalin namán itó ni Andres Bonifacio na “mamatáy ay siyáng pagkakagupiling.”

[11] Mulâ sa Latin, na may literal na katumbas na “tao o bagay na hindî dápat salingin o pakialaman,” at ginamit na pamagat ni Rizal sa kaniyáng nobela.

[12] Dito makikita ang paglalaro ni Bautista sa bágong saltang salitâng “textimony” na tinumbasan ng “tekstimonya” sa Filipino. Ang “textimony,” áyon sa Urban Dictionary, ay isáng uri ng pagpapadala ng mahabang mensahe, sa pamámagítan ng texting, gáya sa selfon o sulatroniko. Kung pagbabatayan namán ang mga tékstong nalalathala sa Internet, ang salitâ ay kombinasyon ng téksto at testimonya, isáng uri ng pagpapatotoó sa pamámagítan ng pasulat na paraán, at maiuugnay sa gáya ng siping kasabihan.

[13] Mapabubulaanan itó, kung isasaalang-alang ang klasikong tulâ ni Andrés Bonifacio na pinamagatang “Pag-ibig sa Tinubuang Bayan.” Pambihira ang kodigo at diskurso nitó na nagtatampok sa diskurso ng Tagalog at sa bisyóng Katagalugan bilang isáng bansa,” na taliwas sa bisyóng “nasyon” ni Rizal.

[14] Itó ang ikawalo at ikasiyám na taludtod ng “Mi ultimo adiós” ni Rizal, na matutumbasan sa literal na paraán ng: “Hindî mahalaga ang pook: sipres, lawrel, liryo,/sa bibitayan o párang o kinamartiran.” Isinalin itó ni Bonafacio na: “Saan man mautas ay di kailañgan,/cípres ó laurel, lirio ma’y patuñgan/ pakikipaghamok, at ang bibitayan,/ yaon ay gayón din kung hiling ñg Bayan.”// Na ang paraán ng pagsasalin ay mahahalatang ipinangangalandakan ng teoryang Skopos na nagpapahalaga sa magiging resulta sa tunguhang wika, imbes na sa mulâang wika.

Mga Salitâ at Larángan: Isáng Pagninílay sa Tulâ, ni Cirilo F. Bautista (Yugto 1-7)

Salin ng Words and Battlefields: A Theoria on the Poem ni Cirilo F. Bautista

Salin sa pandaigdigang Filipino ni Roberto T. Añonuevo

Itong diskurso sa tulâ ay teorya na sadyang isinabalatkayô 
sa parabula na isinabalatkayô sa kasaysayan 
na isinabalatkayô sa sosyolohiya 
na isinabalatkayô sa tulâ. 
Dapat mag-ingat ang sinuman sa mga pagsasábalatkayô.

1

Titígan ang Gómang Tóre—hindî itó nagháhasík ni umaáni, ngunit nanánatilìng óbligasyón ng ísip na sagápin itó bilang tánging realidad. Naglahò ang kasibúlan nitó sa mga talâan ng sinápupúnan na ang bawat panahón ay takipsílim, pantay takipsílim, na ang mga laruan at galáng[1] ay ibinabaligyâ[2] ang pangwakás na pag-íral nang matiyák ang mga papel nitó sa talatàng itó, at maupós. Hindî pa man natutuyô ang tínta habang sumusúlat ang panulát, bumabángon mulì ang mga itó úpang manalákay pagkasílang. Ang tóre ba ang diwà ng kabatàan habang niyúyugyóg ng hángin ang málalambót na bintî? O itó ba ang suklám ng kondenadong kalulúwa na ipinatápon sa iláng at iníwang mamúhay nang mag-isa? May lihim ba itóng bungô? Itó ba’y may pusò?

Alimbúkad: Poetry revolution disguised as translation. Photo by Levent Simsek on Pexels.com

2

Namumuô ang Gómang Tóre sa kalángitán ng kamálayán ng táo, at itinutúlak ng mga galamáy nitó ang mga basúra ng kaniyáng búhay. Binábaligtád nitó ang mismong wikà ng pag-íral, dahil walâ itóng sariling wikà, ngunit kailángang manupákturahín itó mulà sa mga nakábalátkayông súgat at kinakaláwang na signo. Isang segunda manong wikà, kung gayon, o primera klaseng bulóng ng mga mundong gumuguhô úpang pigílin, kahit pánsamántalá, ang ganáp na pagkagúnaw. Sa daigdíg ng mga págkulimbát at pagburá, ng kabáliwán at katinùan na umóokúpa sa parehong súlat-pabatíd, ng ála-tsámbang nakápostúra bílang pangangáilángan, tagláy nitó ang putól-na-landás, espoléta, balutì, kabulástugán. Lahát ng sandáta ng himagsík sa pinakámasakláp na yugtô’y nanánawágan ng panimulâng réoryéntasyón ng vocal cords[3]; sa pinakámabúti’y para sa múling eksáminásyon ng mga pérspektíbang glandular. Nabibítag ang lohíko sa sarili niyáng silohismo, ang babaeng walang mangingíbig, ang makínang hindî umáandár—lahát ay pare-parehong bíktima ng walang hanggáhang pagsasalitâ, tulad ng Tóre na bíktima ng walâng hanggáhang katáhimíkan. Ang lehitimong kumpígurasyón ng mga salitâ habang pasayáw-sayáw sa hángin, o habang umaáhon ang mga itó sa  basúrahán ng memórya, ay minamápa at isinásatalâguhitán úpang ituwíd ang pagkaligáw ng glandula.  Sámakatwíd, umiíral ang mga salitâ bago pa man maimbénto at maímbentáryo ang mga itó túngo sa talâan ng tao, sa parehong paraán na batíd natin na sasápit ang takipsílim kahit hindî nátin itó minamasdán sanhi ng bagyó. May daigdíg ng mga salitâ na umiíkot-íkot sa kung saang gálaksi, sa gitnâ ng bagyó, itinátaták sa kalawákan ng mga talatà at saknóng para sa kasiyáhang kósmiko. O marahil hindî talagá umiíral ang daigdíg, na sa gayong pangyayári’y hindî sadyâng umiíral ang mga salitâ, at maituturing na sabwatang pabigkás. O marahil isa itóng káso ng lumàng lagarì—ilusyón lában sa realidad, ang bombang nuklear laban sa bombang síkiko. Maisusúlat itó sa ganitóng paraan: “Pro et contra[4]/ kimera o lamán./ Ang babáeng hindî mukhâng babáe./ Wala siyáng téksto/ ngunit ang wakás ng téksto/ ang téksto ng lahát ng tékstong lampás sa mga téksto/ na isinusúlat ang saríli/ sa bawat gawâin/ na íbig niyáng huwág sulátin/ at nágsusulát ng anumáng hindî maísusúlat./ Ang naíwan niyá’y/ ang lágom/ ng mga hinangò sa síning, búhay, kamatáyan/ o kamatáyan lámang/ dahil ang lahát ng itó/ ay pag-íbig, kumbaga’y/ ang pagyáo ng kamatáyan, hábang umiínog ang mundó, o/ hábang nakápirmí itó.” Maisusúlat iyan bilang prosa, sa limáng talatà, o bílang berso, sa limang saknóng. Hindî máhalagá yaón; anumáng anyô ang isuot nitó’y anyô sa isipan ng mámbabása habang binabása itó, o hábang hindî pa binabása, ngunit naróon at itinatakdâ niyá ang mga taktíka nang maíparatíng sa kaniyáng isípan. Kaugnáy nitó, at taliwás sa malagánap na paniníwalà, ikinálugód ni Sisyphus ang pagtúlak sa bató paakyát ng bundók, dahil ang nasábing págsasánay ay nágbibígay sa kaniyá ng panahón úpang isaáyos ang mga iniísip—ang umísip hinggíl sa pagsásaáyos ng kaniyáng mga diwàin—ang magsaáyos ng mga diwàing kaniyáng pagníniláyan—ngunit naríyan ang óras, at ang bató’y humihilíng ng eksáminasyón. Totoóng madalîng isáhinágap ang matálik na ugnáyang nabuô sa pánig niyá at ng bató, na nakásalálay sa tadhanà, at págkaraán, mabábatíd nila ang hílig-pángkaisipán ng báwat isá. Paáno iíwas sa pag-unawà sa bató na itinutúlak niyá nang kung ilang líbong taón? Ang sústansíya ng kaniláng usápan—kabilang na ang mga intérpolasyón at pakikípagtálo—ay makapág-aambág nang malakí sa síning ng kásaysáyang pabigkás, ngunit naglahò na itó sa domínyo ng kalabùan, at masasagíp lámang sa domínyo ng posíble. Ang sangkatérbang kuwadérnong pinagbúbuhúsan ng panahón ng táo—dahil ang táo, sa pinakaúbod, ay isang umáandár na díksiyonáryo—ay makapágtatagláy ng mga notasyón hinggil sa pinágmulán ng bató, ng mga paglálaráwan sa rabáw nitó’t mga saráy, ng pagsusurì sa mga diwàin nitó at iba pa. Gayundin, maitatalâ nitó ang mga tsismís at bulóng-bulúngan  hinggil kay Sisyphus, tatayáhin ng náyon ang katatagán ng kaniyáng kalamnán, ang pagtatagpô ng mga planeta sa óras ng kaniyáng pagsílang, ang mga pangálan ng kaniyáng alagàng háyop, ang kaniyáng únang pangangahás sa silíd ng dalágang sinísintá, at iba pa. “Isúlat mo sa túbig,” “pagputî ng uwak,” at “lantáy na gintô” ang mga pamamáraáng tekstuwál sa landás ng kaugalìan, ngunit ang sálinlahì, gáya ng mga magúlang ni Sisyphus, ay pinámanáhan ang mga itó ng patína ng pagiging makátotohánan. Ang pagsúlat sa túbig ay paúlit-úlit na pagtúlak sa bató, ngunit kapuwá balídong ebídensíya ng pórmulasyóng pabigkás. Úpang maísaáyos ang ágos ng túbig, kailángan lámang magsalitâ ng isang tao; úpang matiyák na nakáangát sa eyre ang bató, kailangáng magsulát. Maiiwásan ang mga sabláy sa tunóg, bagaman maaarìng muling lumitáw ang mga hulagway[5], gáya ng di-inaasahang multó. Iyon ang búngang-ísip ni Samuel Johnson na umiínom ng labíng-ánim na tása ng tsaá kada araw, ayon kay Sir Joshua Reynold (BeF:100), ngunit dápat sagápin itó na kaugnáy ng kaniyáng fisonomíya. Nakálalaklák si Nick Joaquin ng sampûng bote ng serbesa sa isang upùan lámang, at hindî siyá matabâ. Ang hindî maípahayág ang pinakámadalîng ipahayág, kung isasántabí ng isang táo ang kaniyáng erudisyón.

3

Ang trahédya ng malígoy na pag-iísip ay nasa pagiging walang latóy ng mga pangárap nitó. Pinangingíbabáwan nitó ang mga perspektiba. Kumbagá, itó ang kasawìan kung palagîng mag-iisíp sa anyông prosa. Hahagupitin ng Gomang Tore ang pag-iísip, gáya ng masikháy na ahénte ni Torquemada o Ximenes, kung aakyatín ng sinumán itó habang pasán-pasán ang kaniyáng mga grado akademiko. Ang Ingkisisyon ng mga Salitâ! At papások ang isang táo sa silíd ng pagpápahírap nang lastág ang kaniyáng linggúwistíkong kalansáy úpang pangátwiránan ang bawat inusál na inilahók sa Aklát. “Malungkót ang lahát ng mánunulát,” súlat ni Virginia Woolf. “Malungkót ang walang salitâ” (BeF:26). Ang pagpápahírap ay ekstensiyon lámang ng kirót, gáya ng nakauslî’t maipipíhit na salamín sa bintanà ng Gómang Tóre; ang malungkót ay malímit masokista. Ang panátiko, na ang gawain ay lumikhâ ng krísis ng mga dilà úpang pagningásin ang kalungkútan, ay lubós pa ring mawáwalan ng lugár sa kámara, dahil sa yugtông itó, napalayà na ang makatà sa bárang ng kaniyáng mga malîng hinágap, at hindî dahil sa kalabisán ng daigdíg. Kalabisán ni Nietzsche na magmaktól kung sobra mang mágsinungalíng ang mga makatà. Nalitó siyá sa pagkamatulâin ng mga bágay, imbes na sa mga bágay ng tulâ. Bagamán ang mga makatà’y mapámaraán sa kaniláng urì ng págkamatáy—si Aeschylus ay iniúlat na nasawî nang bumagsák sa kaniyáng makínis na bumbúnan ang págong na nabitáwan ng agilang lumílipád—mahiwagà sila sa paraán ng pagkathâ, na mahírap taguriang panlolóko. Ang totoó’y isang urì ng pagbabalatkayô itóng kahiwagàang pabigkás, úpang harángin ang anumáng pangúnang panlíligálig ng mga ahénte ng Ingkisisyon bago mailuklók ang Salitâ sa rúrok ng pagsambá. Tiyák na daráting ang mga kaáway, na armádo ng mga panà at sibát at palakól at tabák úpang sistemátikong wasákin ang Gómang Tóre; ngúnit sa ngayón ay íkukublí múna itó ng hángin, bagamán maháhalatâ ng mga matá. Ang hángin na nagpapákilapsáw ng túbig ay sumusúlat ng obítwaryo ng úod, ng lahát ng pantíg sa bató na bumíhag sa poót at kawalâng-saysáy ng kaniyáng talambúhay, habang kumakatál ang maárteng panyô, na tila nagdadálamhatì. Tánging mga salitâ ang káyang kumáyod sa Salitâ na lumalagò gáya ng kabuté sa libíngan. Ang bumása ng mga salitâ gáya ng pagbása ng mga itó sa Salitâ, sa isang banda, ang pinakásentrong proseso sa pagkapâ sa hiwagà ng Gomang Tore. Anuman ang kinakáin ng buláte, o ang estado ng akawnt sa bángko, o ang dokumento sa pamúmuwisán, o ang diyós na sinásambá—lahát ay sadyâng may importansiyang tekstuwál at bisà na makabubútas sa pundasyón ng Tóre, at sa bandang huli’y makapágpapábagsák díto. Ngunit sa sandalîng itó, ang pilosopiya na kasangkápan nitó úpang mabúhay, at ang bisyón na nagpápaálab sa uták nitó ay nágmumulâ sa nakápirmí at nahuhútok na mga realidad na Oryental. “Isúlat mo sa túbig” ang lagom ng estetika nitó; ang “lantáy sa gintô” ang sumásalamín sa págsang-áyon sa pagdádalísay; at ang “pagputî ng uwák” ay náglalaán ng mga mekánismo úpang pukulín ng halakhák ang mukhâ ng Kapaláran.

4

Ang “Isúlat mo sa túbig!” ay nágtatagláy ng remedyo at gipuspós sa mga kawikàan. Inimbento itó ng matáyog na diwà úpang palígayáhin ang mga diyós at pahupàin ang táo. Tagláy nitó ang kásaysáyan ng ipinágpalíbang pakikípagtuós sa óbligasyón at hindî maháhadlangáng pagsukò.  Tawágin nátin ang diwàng itó na “Filipino.” Isá siyáng kakatwâng entidád, itóng “Filipino.” Bátay sa lahát ng ebidensiya’y dápat naglahò na siyá; ang apatnaraang taon ng kolonyal na paglúpig ay dápat sapát nang burahín siyá sa balát ng lupà, at ang walumpû’t ápat na taon ng edukasyon ay dápat napágbanyúhay siyáng modernong ignoramus, kung ipagpápalagáy na pantáy ang lahát ng sálik. Ngunit hindî pantáy ang lahát, kayâ nabúhay siyá, at pínalakás ng anumáng makásasakít sa ibá, at nasaktán ng anumáng makapágpapálakás sa ibá. Siyá ang kinákailángang narcísista at isang teórikong pagpapátiwakál. Ang pagsukò niyá sa kamatáyan ang nágsisilbíng títis úpang mabúhay siyá. Isa rin siyáng makatà. Ang kásaysáyan ng kaniyáng diwà ay kásaysáyan ng panulâan. Sinagíp ng mapághinalàng ísip mulâ sa mga peligro ng mga primitibong mágsasaká, siyá’y nagpamálas ng kontroladong sublimasyón ng enerhiyang nagpapáhiwátig ng kapángyaríhan sa kawalâng-ingat. Inurírat niyá ang mga antígong paniníwalà, at tinálikdán ang ilán sa mga itó, úpang saklutín ang kaniyáng kamángmangán, para lámang matamó ang karunungang makálilikhâ ng kaniyáng mga kawikàan. Sa sandaling mahinà siyá, siyá’y hindî na mahinà—ang kamángmangán niyá’y biníyayàan siyá ng lakás na magpatúnay nang tagláy ang pilosopíya sa direksiyóng íbig niyáng tahakín. Ang panulâan niyá’y deklasipikasyon ng kaniyáng kamangmangán, na manipestasyón ng lakás na itó. Nagdúlot yáon ng lakás sa mga sámot na táktikang pangkáligtásan at sa mga tiyák na húgis ng pag-unawà. Ibig niyáng lipúlin ang síning, úpang buháyin mulî ang mga anarkikong instinto, nang mapánumbálik ang kaáyusán ng kaniyáng búhay, at hindî ang kaáyusán ng uniberso, dahil makásarilí ang makatà, at ang síning ay napákaláwak na lárang.  Natutúhan niyáng ang nakabubúhay na prinsipyo ng panulâan ay ang simbuyó ng tao na pumatáy. Kayâ isinulat niyá sa túbig ang aklát ng túbig, sa págtatangkâng wasákin ang kaniyáng mga salitâ bago pa man itó umíral nang maging eternal ang mga itó. Ho! Ho! At anó ang kaniyáng isinulat? Ang kaniyáng mga radikál na útang, ang talâan ng mga bágay na hindî niyá kinágilíwan, ang kalungkútan at kaligayáhan ng kaniyáng báyan, ang kaniyáng mga ritwál na pangárap at mapángarapíng ritwál. Nauwì ang lahát sa tubig, nagpaíkot-íkot sa alímpuyó at sumalpók sa batuhán, umigkás-igkás at bumulâ-bulâ hanggang maglahò palikô. Ngunit anumáng nawalâ sa likido ay nápunta sa kaniyáng utak, úpang matandàan niyá. Ang matúbig na literatura ay umaágos na antolohíya ng mga pagdurúsa at dramátikong paghíhimagsík, ng mga epiko sa kabundúkan at kuwentong-báyan ng kapatágan, ng mga katutúbong henyo at mistikong patúnay. Sa gayóng paraán, natuklasán niyá ang Diyós. Ex oriente lux[6]. Itinalâng pinatáy niyá ang Diyos na itó habang nagkukunwarîng sinasámba yaon dahil, sa pagiging heograpikong anomalya, hindî niyá mapalayà ang báyan mulâ sa mga demonyo ng páng-aalípin. Naging palamutî sa libíngan, kumbagá, ang Diyós. Kailangang imbentuhin ang isa pang diyós, káhit na itó’y panakíp-bútas, úpang malutás ang krisis at mapanatilì ang armonya ng kaniyáng káluluwá. Nágsaliksík siyá ng mantra. Ang ugát na salitâng man, na “mag-isíp,” na “menos” naman sa Griyego at “mens” sa Latin, na itinambál sa elementong “tra,” ay lumikhâ ng kaniyáng “kasangkápan sa pag-iisíp,” gáya sa bálak niyáng hulíhin ang esensiya ng kaniyáng kásaysáyan. Sa gayon, ang anumáng isinúlat niyá sa túbig ay mga laráwan sa isípan na naging mga pahina sa kaniyáng talambúhay, ang púsod ng kaniyáng pagsílang. Habang lumalakí siyá, lalo siyáng nagiging primitibo, at pinasunód ng mga puwersang nakápalígid sa kaniyá nang maging maselan sa mga salitâng gagamítin. Sa kabilâ ng lahát, siyá ngayón ang Makatà. Ex mantra lux. Bawat salitâ ang pókus ng enerhiya, at ang wikà mismo ang naging pinakádakilàng tagumpáy ng síning. Liwánag mulâ sa mga salitâ, liwánag mulâ sa túbig. Ang matúbig na liwánag ang nagíng monumento niyá sa kaniyáng nakaraán at ang mga rúnikong bahagì ng kaniyáng hinaharáp, at, sa pagdadalisay nitóng fluwidong semyotikong katangìan, siyá’y nakapagdulot sa kaniyáng lahi ng lohístika sa pag-imbento ng mga halagaháng lingguwistiko. Nagsulát siyá ng mga tulâ na walâng pamagát na lumilíbot sa téksto ng heograpiya, kumakawáy sa mga ligáw na magdaragát at humihíging na kanáway, malimit nangangárap lumúsob sa kaniláng walâng talibàng gunitâ at sakúpin ang kaniláng mga líhim na himpílan. Paglilípat, pagsisípat, paghíhimagsík, at pagkábagábag ang sumunód sa báwat hágod ng kaniyáng panulát, at naíwan sa matutúbig na libíngan ang mga kababáyan at intelektuwal nang ni walang lapidá; ngunit mulîng ipinákahulugán ng mga itó ang kaniyáng kaakuhán, at sinagíp siyá sa kaniyáng retorika. Ang mga itó ang bumúhay sa kaniyá.

5

Ang “lantáy na gintô” ang nanánatilìng materyál na manipéstasyón ng kaniyáng estétika. Mga salitâ itóng nagbanyúhay túngo sa katótohánang pámpamáyanán, úpang kung ang mántra noón ay nágsisilbíng palusót para sa kasalánang pambansâ, itó ngayón ang símulákro ng kung ano dápat ang magíng anyô ng daigdíg. Hábang sinisilabán ang mga bányo at panáderyá sa Alexandria na ginawâng pamparikít ang mga manuskrito mulâ sa dakilàng aklátan, nágliliyáb namán ang Maynilà sa natatanging siglá mulâ sa mga katutubong hímig. Ang isa’y pagkawásak, ang ikalawa’y págtatatág. Sa pagtatágis ng kaniyáng diwà at ng tekstuwál na paliwánag nitó, lumantád ang saráy ng kaniyáng nakalípas úpang masurì. Ang téksto ng kaniyáng káluluwá’y inurírat ang téksto ng kaniyáng nasyón hinggil sa mga detalye ng mga motibo at epekto, úpang ang mga resultang diyalogo ay humílig pa-eksehesis. Ang mga eroiká at eksagrama ay naging batayáng pangangáilángan sa diskurso, na sinurì ang mga puwáng para sa mga kahúlugán na hindî naman kahúlugán, na laán sa mga bigông panukatán na pumúnit sa mga pambansâng manuskrito. Ang winikâ ba niyá’y tagláy ang kaniyáng iniisip? Kung ano ba ang inísip niyá’y iyon din ang kaniyáng winikà? Dáhil tánging sa malagánap na págkakahón lámang makáaagápay ang pambansâng armonya sa pambansâng pagpapáhayág, na mághahátid sa posibleng produktibong eksehesis. Gayundin, ang tekstuwál na testura sa pagítan ng mga salitâ—ang solidong walâ—ay kailángang hangùin at ilugár labán sa inúusál ng pambansâng kamalayán úpang matuklás ang mga hanggáhan ng mga karanasáng nanánatilìng hindî pa nasúsurì. Ang mga walâng latóy na pahína ng kaniyáng kuwardérno at ang mga walâng latóy na pahína ng kaniyáng ísip, hindî man niyá alam, ay maaarìng mga rúrok ng komunikasyon; karápat-dápat yáong surìin. Totoó, dápat yáong basáhin, bagamán tumátanggí ang mga itóng magpáintindí, túlad lámang na dápat basáhin ang mga kargadór, elektrísyan, kaminéro, musikéro, peryánte, manggagáway, sanggáno, at iba pa, nang maarók ang mga téksto. Ang kawalán ng téksto, sámakatwíd, ang bumubuô ng kalansáy at damít ng mga salitâ na kung walâ ang mga itó’y mababásag ang panánalitâ túngo sa márurumíng tunóg at ang mga salitâ túngo sa mga kinopyang salitâ. Dapat maging maláy sa kawalán.

6

Ang “lantáy na gintô,” káalinsábay pa, ay sinaságap sa simbolikong anyô ang masélang suplíng ng diwàng Filipino hábang nákakalás itó túngo sa mga salitâ. Sa pamámagítan nitó, matutúklasán ang mga kublí at lantád na urì ng kásaysáyan at ang mga piguratibong sistema sa pamámalákad ng gobyerno. Ang tradisyón ng pamumunòng Filipino at láwas politika ay masisípat kung gayón sa kontéksto ng magkákatumbás na tunóg na sumisílang gáya sa mga átas pandigmâ at nágwawakás bilang mga pambansang sagisag. Malimit umaáwit ang mga Filipino hábang patúngo sa sementeryo, at nagigíng pistá ng mga salitâ ang kamatayan. Itóng pamánang Grecoromano, na inarugà at pinasiglá ng yumáo, ay mulî’t mulîng isinásadulâ ang mga lunggatî ng nabubúhay. Inaakò ng láwas politika ang mga katangìan ng lingguwistikong pagpapásikláb, at pinaguguhô ang isípan sa pamamagitan ng pagpapáhiwátig ng mga kálang na naghihiwálay díto at sa realidad. Anong kálang? Anong subersiyon? Ang mga kálang ng mga pámpanitíkang istipulasyon na nághihintáy malítis; ang subersiyon ng maláy na mekanismo ng lehitimong pananalitâ. Ang nasabing mga kálang ay di-nakikitang gahúm na nagbúbunsód sa mga gawâin ng tao. Kung saan itinatág nang may patína ng pagsaságawâ, nagigíng makátotohánan ang mga itó at naglulúwal ng ibá’t ibáng anák na may mga pangálang gáya ng “demókrasya,” “katarúngan,” “sensura,” moralidád,” at iba pa. Halimbawà, ang ritwál na pagpatáy (na itinaás sa antás ng síning sa pánig ng isínangkálang táo) ay puwedeng tanawín bílang karahasán sa wikà imbes na karahasán sa táo. Ang isinakripisyong biktima ang pambawì sa mga naípong dumí ng nasyon, at sa gayon nalilinis ang wikà at naíhahandâ para sa susunód na salinlahì. Nakapágsasalitâ ang bíktima sa pamámagítan ng kaniyáng pagdurúsa, at ang kalungkútan ang mabisàng pangangáilángan sa pámpamayánang koréspondénsiya; binubútas ng kaniyáng dugô sa mga tumpák na lugár ang taúnang úlat ng burukrasya. Nahihímok ang mga diyós ng retórika. Ang sumpâng itó, yámang ang bíktima sa sandalîng iyón ay kasumpâ-sumpâ rin, ay napanúnumbálik ang matulâing bukál-ng-gahúm at pinalúlusót ang mga umabúso ríto. Kapág tinuligsâ—ang kamatáyan niyá’y isinasadulâ lámang ang mabisàng pangangáilángan at sámakatwíd ay antíklimatiko—ang pámpamayánang téksto’y napálilitáw mulî para sa pormal na sariwàng pagsasábalangkás alinsúnod sa padrón ng pagsagáp ng báyan. Ang mga urì ng símbolo at mga ugnáyan nitó, ang mga panúto ng batás at ang mga panúto ng hinuhà, ang mga abstraksiyón at penómena, at ang kasálimuótan ng karaníwang dískurso ang bumábaligtád sa ágos ng kásaysáyan at pinagbábanyúhay ang dugô tungo sa tékstuwálidád. Ang paradóha ng binigkís na wikà ay walâ itóng interpreter, at ang kiníkilálang tagapágligtás nitó ay hindî nakáhihigít sa neologong paláboy. Sa gayóng pangyayári, ang trabáho ng págkakalás ng salitâ-bíktima mulâ sa salitâng-mithi ay tíla nakásisindák, bagamán kasiyá-siyá. Sa ganitóng ugnáyan masisiláyan ang mga káso ng sakripísyo ni Magallanes sa pagpápatúloy ng pánanakóp ng Español (bandang 1520) at ni José Rizal sa págwawakás nitó (bandang 1890). Ang kamatáyan ng dalawáng itó—ang una’y sa kamáy ng mga katutubò at ang ikalawa’y sa kamáy ng mga kolonisador—ang nagpaáhon sa bakbákan ng diskursibong ugnáyan na siyáng wumásak sa istorikong ugnáyan sa simulâ’t sapúl. Sumírit ang dugô at pagdurusa bilang panandâng bató sa pundasyón nitó. Nang patayín ng mga katutubò si Magallanes, nilagót nila ang inter-tekstuwál na pagsang-áyon sa Ewro-Asyanong pagpápahayág at inilahók ang di-pampanitíkang pakikídigmâ. Sa dalawáng káso ay may tunggalîang tekstuwál. Ang kawalán ng kakayahán ng mga táo na ipaliwánag ang kawalán ng téksto sa pagítan ng dalawáng téksto—ang mga pakáhulugáng hindî naman pakáhulugán—ang nagtúlak sa kanilá na mamúhay nang mahigít tatlóng síglo ng pagdurúsa. Ang tekstuwál na kawalán, ang téksto na walâ roon, at ang di-tékstong interpretasyon nitó búhat sa magkátunggalîng mámbabása, ang nagpásalímuót sa hidwâan na madalî sánang nalutás ng debateng pangwikà. Ang istorikong aksidente, na mga pahina ng tékstong ipináraramdám sa iba pang aklát, ay lumagô túngo sa pampánitikáng pagkabigô na nagpasikláb namán sa himagsíkan ng mga manunulát. Ang mga salitâ ng isípan ay nakipagtágis sa mga salitâ ng aklát, o sabihin nang mga salitâ na binibígkas, at umápaw sa mga plasa at piítan ang mga iniluwâng ídea at mabubutóng argumento. Walang salitâ ang makapágpapáhayág ng mga salitâ, kumbagá, na nahúlog sa bangín sa pagítan ng mga salitâ; walâ silang salitâng mga salitâ na ang pangunáhing lakás ay naghahanáp ng mga tulâ. Isinadlák ang mga itó sa nasabing kalagáyan ng magkásalungát na puwersa, na hindî magkasundô sa mga panúto ng bakbákan.

7

Isinásaád ng “pagputî ng uwák” ang napakálakíng kakayahán ng Filipino na ilinsád ang mga realidad sa pamámagítan ng pagpapákawalâ sa mga salitâng pinatíd sa kinapúpusúran nitó. Pagkaraán, hihintô ang mga bágay na mágpakahúsay sa mga salitâ, at ang mga salitâ’y magmamartsa sa palibot ng pahina o lulutang sa hangin, gáya ng mga pinalayàng bilanggô. Bakit dápat maging tulâ lámang ang tulâ? May mga tulâ sa tulâ, na sumusúso ng parehong sustánsiya bílang tulâ, at dáhil panginoón din ang mga itó ay makáiíkot sa tulâ, at makabúbulábog pa sa tulâ, at lumalantád kung minsán na kamukhâ pa nitó, o nang-aágaw sa pangunáhing pag-íral nitó. Totoó, ang báwat salitâ sa tulâ ay isang tulâ, sa sandalîng kalagín itó mulâ sa mga kadéna ng tulâ. Kumbagá, kapág dinestrungká ang tulâ at mabuô mulî bilang mámbabása, gáya ng awtónomiya sa labás ng saríli. Pagdáka’y matataúhan itó sa kapángyaríhang ipinágtatanggól nang mahigpít ang mga angkíng batayáng elemento, at babagúhin yáon pagsápit sa larángan[7]. Lahát ng aparáto ng kolonisádong kamalayán—mulâng mga imperyalistang simulasyon ng mga gawî at pananamít hanggang dóble-kárang pananálig—ay nagwáwakás sa págsusurì ng tulâ, nang matáya ang túnay nitóng halagá; o kayâ’y  maaarîng pilîin ng mga itóng makipágtagísan, nang salitâ-sa-salitâ, nang mapangálagàan ang sariling awtónomiya. Anumán ang mangyári, walâng makáhahadláng sa tulâ na ipakálat ang mga sandáta at lohístika nang magwagî sa digmâng kagagawán din nitó. Mulâ sa isang súlok ng larángan túngo sa ibá pa, ang mga sugòng imperyal ay maaarîng magbálak makipágkasundô at makipágsabwátan, úpang ang kaniláng mga salitâ, lantád man o pailalím, ay hindî mailaráwan ang kaniláng aksiyón; at ang mga pinunò nilá ay aarukín ang mga kodígo sa mga mensáhe ng mga itó doón sa mga himpílan, paghahalô-halûin ang mga alfa at beta ng mga kaisipan nang makamít ang malakíng bentáha. Huhugútin ng mga espiyang may kakatwâng erádika ang mga kumpisál mulâ sa mga nasamsám na líham ng mga baklîng palaugnáyan, mapánlinláng na sagísag, at walâng hábas na pagbíhag. Mágpapalítan ng mga bilanggô, isasáhimpápawíd ang balitâ tungo sa maláwak na mundó, habang patúloy ang mga palihím na maníobra úpang tugisín ang kaáway. Gáya lámang nang magpasugò ng mga parì si Napoleon sa buông mundó para matyagán “ang santidád ng kaniláng pananamít . . . hindî lámang para mapangálagàan silá bagkús magíng kasangkápan nilá sa págkukublí ng kaniláng mga pámpolitíka at pángkalakálang pagsísiyásat” (GrE: 109), ang mga tulâng nakikípaglában ay gumagámit ng mga líhim na táktika sa isang sistematikong network ng pagdakíp, terorismo, at paninindak úpang makápanaíg. Ang parehong mga salitâ ay nagkákaroón ng mga sámot na pakáhulugán habang palípat-lípat sa iba’t ibang kámpo, na puwedeng magwakás sa pagbalibág ng isang partido sa téksto hanggang mawalán itó ng ulirát, at siyáng maálab na binubúhay naman ng iba pang partido. Ang paglípol at pangúnang-lúnas na gamót ay magigíng lubós na magastós habang lumaláon, at ang digmâan ay bantulót na mátatápos. Iháhayág ng mga tulâ ang tígil-putúkan, makalípas ang iláng áraw na kumperensiya at konsultasyon, hinggil sa láyon ng lahát ng itó—ang mágkaroón ng bágong téksto. Bawat partido ay uuwî sa kaní-kaníyang báyan habang iniísip kung nakúha ba nitó ang higít na mabúting téksto, nang hindî na mulîng mapalayà ang gáyong ídea hanggáng sa yugtông maghayág mulî ang téksto ng mithîng lumayà, at sumikláb mulî ang digmàan. Ang “pagputî ng uwák” ay nagpapátotoó na anumáng alítan ay alítan sa téksto. (Itutuloy. . . .)

Mga Talâ


[1] Katumbas ito ng “pulseras” sa Español, at mulâ sa Ilokano at Tagalog na nangangahulugang “hiyas na isinusuot sa pulsuhan.” Tingnan ang UP Diksiyonaryong Filipino (2010).

[2] Mulâ sa salitâng “baligyâ” ng Hiligaynon at Tagalog, nangangahulugang “pakikipagpalitan ng produkto o serbisyo na may katumbas na halaga ng produkto o serbisyo nang walang ginagamit na salapi, ayon sa UP Diksiyonaryong Filipino (2010). Ginagamit pa rin ang salitâ hangga ngayon, halimbawa sa Romblon at ilang bahagi ng Mindanao.

[3] May tipograpikong mali sa téksto sa Ingles ni Bautista, at nakalagay doon ang “vocal chord” imbes na “vocal cords.” Hiniram nang buo ang “vocal cords” nang mapanatili ang tiyak nitong gamit, at may kaugnáyan sa pisyolohiya.

[4] Mulâ sa Latin, at katumbas ng “kakampi o kalaban.”

[5] Mulâ sa Sebwano, at katumbas ng “image” sa Ingles, at ginagamit na termino sa mga kritikang pampanitikan sa Filipino, gáya ng lathalaing Hulagwáy, na itinaguyod noong dekada 1990 ng Orágon Poets Circle na orihinal na ipinundar nina Roberto T. Añonuevo, Romulo P. Baquiran Jr., Niles Jordan Breis, at Gil O. Mendoza.

[6] Mulâ sa Latin, at may literal na katumbas na “liwanag mulâ sa silangan,” ngunit nagpapahiwatig din ng “mga kulturang nagmumulâ sa Silangan,” alinsunod sa punto de bista ng Ewropeo.

[7] Esklusibong itinumbas ang salitâng “larángan” sa “battlefield,” alinsunod sa pakahulugan ng UP Diksiyonaryong Filipino, at itinangi sa “lárang” na itinumbas naman sa higit na malawak na kahulugan ng “field” sa Ingles, gaya ng “larang ng edukasyon” at “larang ng medisina.” Samantala, itinumbas sa salitâng “theoria” ang “pagninilay” imbes na simpleng “teorya” na hinango sa Español na “teoría,” kung isasaalang-alang ang kauna-unahang pagkakagamit nito ni Christopher Marlowe sa Ingles noong siglo 1600, at hango sa Latin na dumukal naman sa sinaunang Griyego na nangangahulugang “pagtanaw” o “pagninilay sa kalikasan ng mga bagay.” Sa teksto ni Cirilo F. Bautista, masasálat ang kapuwa pahiwatig ng pagtanaw at pagninilay, kung ipapalagay na pinag-isipan at may ikinargang intensiyon sa nasabing gawi, na lumalampas sa pisikalidad ng mata, talukap, pilik, at kilay. Ang “pagninilay” ay isa ring anyô ng pagtanaw, bagaman higit na malalim ang pahiwatig kung ibabatay sa diskurso ng sinaunangTagalog, sapagkat nabubuo sa guniguni ang mga hulagway, na kung hindi nakapirmi’y gumagalaw, na pagkaraan ay ipinoproseso ng isip nang malapatan ng kahulugan o pahiwatig na sa wakas ay magbubunga ng sukdulang kaliwanagan.

Ang Pagsasalin bilang Pagtulâ: Isang Pagninilay sa Words and Battlefields ni Cirilo F. Bautista

ni Roberto T. Añonuevo

[Mulang 28 Marso hanggang 2 Abril 2021 ay matutuhanghayan dito sa Alimbúkad ang buong salin sa Filipino ni Roberto T. Añonuevo ng Words and Battlefields ni Pambansang Alagad ng Sining Cirilo F. Bautista, bilang pagpupugay sa ika-80 anibersaryo ng dakilang makata at teoriko.]

Isinásaád sa sinaúnang kawikàang Tagalog ang talinghagà ng págsasálin: “May taingá ang lupà,/ may pakpák ang balità.[i]” Taliwas sa nakamihasnang pagbása, ang nasabing kawikàan ay hindi lámang maílalaán sa pahiwátig ng tsismis o paniniktík, o sa bilís ng paglagánap ng impormasyon, bagkus sa pagságap ng tunóg at signo, na maghahatíd ng mensahe, at magpapasangá ng mga kahulugán at pahiwátig, upang sa bandang huli’y magluwál ng sariwàng interpretasyon sa pinagmulán ng teksto. Mahalaga sa pagsasálin ang paraán ng pagságap sa tunóg at teksto, sapagkat hindi iisang tábas ang mga wikà, at ang mga wikàng ito ay nahuhúbog ng iba’t ibang lipúnan at gahúm na gumagamit nito para sa kapakanán ng mga tao sa isang tiyak na poók at panahón.

Kung paniníwalàan si Friedrich Schleiermacher[ii], ang pagsasálin ay may dalawang ágos: maaaring ilapít ang awtor túngo sa mámbabása, o lumápit ang mámbabása túngo sa awtor. Sapagkát ang mámbabása, o sabihin nang tagasálin, ay may sariling paraán ng pagságap sa wikà, ang pagsasálin ay maaaring makábulábog sa nakámihasnán niyang pagbása, at sa gayon ay maibá ang kaniyang pagdulóg sa teksto upang maunawàan ito nang lubós. May taingá ang lupà, ngunit dapat tandaan na may iba’t ibang lupàin, at sa mga lupàing ito ay may iba’t ibang tradisyon at kasaysayan ng paglagô ng wikà at diskurso ng mga tao. Ang lupàing sumaságap ng mga salitâ o teksto mulang ibayong dágat ang sentral sa págsasálin, kung isásaálang-álang ang diskurso ng sinaúnang Tagálog; at kung tititigan ang nasabing kawikàan—na nasa anyô ng sopistikadong tulâ—ay kailángang maging matálas ang pandiníg upang magíng malínaw ang pagságap at maunawàan nang lubós ang lahat ng íbig sabíhin ng teksto at tunóg.

Isang urì ng komunikasyon ang pagsasálin, wika ng mga teoriko[iii], at kung paniniwalàan si Lawrence Venuti[iv], ang ermenyutikang konsepto ng wika ay makiling sa interpretasyon na nagtataglay ng mga kaisipan at kahulugan, at ang mga káhulugán ang humuhúbog sa realidad na sasagápin ng mámbabása. Ang taingá ng lupà ay lampás sa pisikalidad ng pandiníg at pag-uliníg, o sa pisika ng alúnigníg o alíngawngáw. Ang taingá ang kasangkapan ng lupà para sagápin ang anumang mensaheng nagmulâ sa kung saang lupálop, ngunit ang anumang masagap ay nagiging matalinghagâng balità na makararating sa mga tao na nakauunàwa ng wikà at diskurso nito. Ang may pakpák ang balità ay resulta ng pagságap ng lupà; at sa sariling interpretasyon nito’y maaaring isílang ang mensahe na bukód sa lingguwistikong aspektong tagláy nito ay makapág-aangkát o makapágluluwás ng reaksiyon sa mámbabása o konsumidor ng kahulugan at páhiwátig. Samantála, ang malímit hindi napápansín ay ang balità na kung mágmumulâ sa ibang bayan at mágmumulâ sa ibang dilà ay tiyák na may kakayaháng magpalípat-lípat ng puwesto dahil sa katangìan nitong uyamín ang gravedad. Ang balita na iniluwás túngo sa ibang báyan ay iíwan ang orihinal nitong silbí na tagláy nito at ginagámit sa lupàng pinágmulán; at sa proseso ng paglipád nito ay maaarìng makaságap ito sa eyre ng iba pang sálik upang pagsápit sa patutungúhan ay iba na ang maging anyô kaysa dáti.

Ibig sabíhin, ang lupà, gaya ng balità , ay hindi estatiko sapagkát patúloy ang vibrasyon sa káligirán. Hindi rin kaílanmán magiging newtral ang ihahayág nitong mensahe kung isásaálang-álang ang kapakanán ng mga tao na saságap ng balità at ang láyon ng pinágmulan ng balità; at kung ituturing na ang Filipinas ay sinakop at pinagsamantalahan nang napakátagál ng mga banyagà at pinahinóg gaya sa sukà o lambanóg ng mga kasabwát nilang naghaharìng urì na isinilang at lumaki sa Filipinas. Maaaring may likás na pinsalà noong una pa man ang taingá; o kayâ’y mapinsalà ito nang di-ináasáhan, lalo na kung ang sasagápin nitong mga salità ay nakásusúgat kung hindi man sugatán, sa anyô man ng interlingguwistikong manióbra o intersemyotikong móro-móro. Ang balità ay may likás na ebolusyon tangkâin mang sagkâan o busalán ninuman, kapag isinálin o habang isinasálin ito sa iba’t ibang diwà at dilà.

Sapagkat ang wikà, sa paglipas ng panahón, ay palagìang lunán ng tunggalîan, gaya sa teorya ni Theodor Adorno[v]; at ang kakabít nitong diskurso na humuhúgis ng bagong realidad ang dapat maunawàan at subáybayán. Natútunugán ang pagkakáhawíg at pagkakáibá sa mga wikà kung titímbangín ang epekto ng mensahe túngo sa mámbabása sa isang pánig; at sa awtor, kung mábaluktót o mápungúsan ang kaniyang mensahe, sa kabilang panig. Kung paniníwalàan ang Ewropeong gahúm, ang páglapastángan sa mulàang wikà sa yugtô ng págsasálin ay kasalánang mortal, na idinadambanà ng Italyanong kawikaang “Traduttore, traditore” [Tagasalin, taksil]; at kung paniníwalàan naman ang káwikàang Tagalog, ang kapángyaríhan, henyo, at hiwagà ng tungúhang wikà ang dapat manaíg sa diskurso ng págsasálin—alinsúnod sa konsepto ng “pagságap” at “paglipád” mula sa dalúmatang Tagálog—at hindi malalayô sa konsepto ng anuvad sa India, na sa literal na pakahulugan ay “muling pagsasabi o pag-uulit ng sinabi,” o sa konsepto ng págsasálin ng dugô, gaya sa pagtanáw ni Haraldo de Campos, na ináasáhang makapágpapásiglá sa tagasálin at wikà ng pagsasálin[vi].

Kung itutúring na asimetriko ang ugnáyan sa pánig ng mga kultura sa iba’t ibang lupàin, hindi lámang dapat páhalágahán ang pinagmulàng wikà, bagkus dápat mágkaroón ng katumbás o higit na pagpapáhalagá sa tungúhang wikà. Sapagkát nasusugátan din ang tungúhang wikà, kung ipagpápalagáy na nagmulâ ito sa mahihírap at kolonisadong bansâ, na minálas  masalínan ng kontaminadong dugô o láson mula sa mapanákop na bansâ. Samantála, lumiliít o lumalakí o nabibílog ang ulo ng mga tao na tumátanggáp ng matálinghagàng balità bilang teksto, kapalit ang labis na pagdambanà sa mulâang teksto at banyágang wikà. Ang politika ng signo ay hindi lingid sa mga Filipino: matútunghayán ito mulang dasál at palakásan hanggang kilometrikong talumpatì at balagtásan; mulang anúnsiyóng komersiyal hanggang kampanyang pánghalálan, at iba pa. Sa kawikàang Tagálog, ang balità ay mahihinuhang paúlit-úlit na nálilikhâ at kinákasangkápan mulâ sa isang báyan na natatangì ang wikà at diskurso túngo sa ibang báyan na may sariling wikà at diskurso. Ang maganda rito’y naipámamálas ang pambihirang katangìan at káakuhán ng lupà na magproseso ng anumang dápat íparatíng sa dapat kumonsumo ng mga kahulugán, pahiwátig, o alunigníg.

Ang aklat na ito ni Cirilo F. Bautista ay isinalin sa Filipino ni Roberto T. Añonuevo para sa kapakinabangan ng mga guro at estudyante sa Filipino. Ang buong salin, na pinamagatang Mga Salita at Larangan: Isang Pagninilay sa Tula, ay mababasa rito sa Alimbúkad.

Sa pagsusurì ng mga tekstong sáling pampánitikán, karaniwang nangíngibábaw ang pagtítig sa estilo at poetika sa pagsasálin. Ngunit ang pagsasálin sa Filipino ng Words and Battlefields: A Theoria on the Poem (1998) ni Cirilo F. Bautista ay lumálampás sa pagtimbáng sa estilo at poetika, o kaya’y sa dinamikong tumbásan ng mga salitâ at diwà, sapagkat ang pagsasálin ay maituturing din na pagkathâ ng panibagong tulâ—ang tulâ na hindi maíkakahón at hindi rin maipápakáhulugán sa ilang salitâ, gaya sa pagninílay ni Bautista. Nagbabágo-bágo ang tulâ sa paglipas ng panahon, nakátatawíd sa hímpapawíd at nakáraratíng sa diyasporang Filipino, nagsusúot ng damít na kung mínsan ay alangáning prosa at alanganing lirikong de-tugmâ’t súkat, bukód sa nagtítiniklíng sa gramatika at palaugnayan, sapagkat ang pag-iral nito ay warìng nakápaloób sa Gomang Tore, na ipinágtatanggól sa isang pánig ngunit sinásalákay din ng kalában sa kabilang pánig; sapagkat ang tulâ ay hindi estatiko bagkus patuloy na umaandár anuman ang panahón at pagkakátaón. Ang Gomang Tore, sa bisyon at telebisyon ni Bautista, ang talinghagà rin na gagamítin sa pagsasálin sa Filipino, ang ultimong tarugò na nakatírik upang suhayan ang luwalhatì ng kámalayán.

Matútunghayán ang anomalya sa akda ni Bautista sa páalála sa mga mámbabása:

This discourse on the poem is actually a theory disguised as a parable disguised as history disguised as sociology disguised as a poem. One should be wary of disguises.

[Itong diskurso sa tulâ ay teorya na sadyang isinabalatkayô sa parabula na isinabalatkayô sa kasaysayan na isinabalatkayô sa sosyolohiya na isinabalatkayô sa tulâ. Dapat mag-ingat ang sinuman sa mga pagsasábalatkayô.] 

Na maaaring sagápin na ang pagtalákay sa tulâ at lente ng pagbása nito ay nasa anyô ng di-pangkaraniwang paglalahad at interkonektadong disenyo, kumbaga, ang diskurso na ginamitan ng taktika sa pagtulâ; at ang paggamit ng ligoy ay mahíhiwatígang hindi basta paglulustay ng mga salita, bagkus pagsasadula ng ostranenie [depamilyarisasyon] ayon sa pakahulugan ni Viktor Shklovsky. Matátagurìan sa Filipino na isang paraán ng disiplinadong pagninílay ang “theoria” ni Bautista: ang pinapaksâ ay hindi lámang búnga ng diyalohikong salpukan ng mga diwain at kahulugan, bagkus aktibong bahagi ng nasabing diyalohikong ugnayan sa iba’t ibang antas ng kamalayan—na kagila-gilalas na lumalabás na tulâ.

Sa nasabing pangyayari, ang pagsasálin ay nangangáilángan din ng higít na mabisàng “teknolohikong paghahandâ” kung hihiramín ang dilà ni Bautista.

Masisípat ang teksto ni Bautista na isa nang anyô ng sálin, na bagamán orihinal na isinúlat sa Ingles (na sa kasamaang-palad ay hindi pa rin maituturing na katutubong wikà sa Filipinas, bagaman inangkin na umanó ng mga Filipinong manunulat na nagpakabihasâ sa Ingles, gaya ni Bautista) ay nágmumulâ ang kaisipan sa Filipino na nágkataóng nasa Filipinas at lumakí at dumaán sa katutubong kultura habang nag-iíwi ng kasaysáyan at mahabàng bakbákan mulang pabigkás hanggang pasulát na tradisyon sa panitikan[vii]. At kung isinálin nga ni Bautista ang sarili sa teksto na kaniyang nilikha, ang sálin sa Filipino ay hindi dapat sálin lámang ng isa pang sálin, bagkús dápat magíng isang paraán ng kalkuladong pagbagtás sa kamálayáng Filipino (na masasabing nagkalámat dahil sa mga banyagàng wikàng ipinasúso ng mga banyagà). Ito ang siníkap gawin sa pagsasálin sa Filipino. Nágtatangkâ ang teksto sa Filipino na kusàng mágkapakpák sa malikhàing paraán, at magbanyúhay, na magiging testamento sa patuloy na paglagô ng wikà at panitikang Filipinas. Heto ang halimbawang sálin:

Titígan ang Gomang Tore—hindi itó nághahasík ni umaáni, ngunit nanánatilìng obligasyon ng ísip na sagápin ito bilang tánging realidad. Naglahò ang kasibúlan nito sa mga talâan ng sinapupunan na ang bawat panahón ay takipsílim, pantáy takipsílim, na ang mga laruan at galáng ay ibinabaligyâ ang pangwakás na pag-íral nang matiyák ang mga papél nito sa talatàng itó, at maupós. Hindi pa man natutuyô ang tínta habang sumusulat ang panulat, bumabángon mulî ang mga itó upang manalákay pagkasílang. Ang tore ba ang diwà ng kabatàan habang niyúyugyóg ng hángin ang málalambót na bintî? O ito ba ang suklám ng kondenadong káluluwá na ipinatápon sa iláng at iníwang mamúhay nang mag-isá? May líhim ba itong bungô? Ito ba’y may pusò?

Ito ang tunóg, rítmo, at datíng na Bautista sa Filipino—na sumasálok sa dalúmatang Filipinas—at kung itatapát sa Ingles ay nakatitiyak na mahirap salatín kung alin ang naunang isinulat. Mapapansin ang dulás sa mga salita, at mahirap uyaming himig “balagtasista” o “armagedonista” o “abanggardista” o “modernista.”[viii] Lampas sa gayong tatak si Bautista basáhin man ang katumbás sa Filipino, at ito ang dapat tuklasín. Ang gayong pagsasálin ang matataguriang paglipád, imbes na pánggagagád lámang sa tekstong Ingles.

Sa unang tingin, ang tábas ng wikà at pagsasakatagâ sa Ingles ni Bautista ay malápot at mahirap arukín, sapagkat maituturing na isang lumalárgang wika na humihigít sa Ingles ngunit lumalagós sa Filipinong kamalayán upang makipágdiskurso sa pihíkang mámbabása, at itó ang nagiging pangúnahing dahilán kung bakit iniingúsan siyang basahin. Ngunit humihirap lámang ang pagbása dahil nakalululà ang bokabularyo at erudisyon, at kung hindi pamilyar ang mámbabása sa gayong testura ng teksto. Kapag nalusután ang naturang balákid sa págbabasá ay mabábatíd na madalî at payák ang lahat. Ang wika at pagsasakatagâ ni Bautista ang isang anyô ng pagsasálin ng kaisipan tungo sa papel (at nagpapagunita sa talinghagà ni C.P. Cavafy), ang pagkapâ sa katahimikan o bantulot usalín (bagaman hindi paikid ala-Jorge Luís Borges), o ang pagdukál kung hindi man pagkalantarì sa puwáng ng guníguní at pambansang kámalayán (na tila pakikipag-arnís kay José Rizal)—na higit na magiging makapángyaríhan sa oras na magkápakpák ang balità sa sariling wikà ng nakáraráming Filipino na dápat makinábang nitó.

Ang lígoy, na makapángyaríhang kasangkápan sa pananalinghagà at katangian ng panulaang Tagalog, ang gagamitin ni Bautista sa pinakámaringál na paraán. Ang lígoy, sa kamáy sa tersera klaseng manunulat, ay sumpâ at kaluguran para sa masokistang mámbabása. Ngunit ang lígoy, sa kamáy ni Bautista, ang pamána sa mapálad, masigásig na mámbabása upang patúloy na maging aktibo ito sa pagtuklás sa paláisipán ng espinghe o laberinto ng lingám kung hindi man heometriya ng bilyar, na pawang magbubúnga ng eternidad at pambihirang matá at kámalayán sa bagong realidad. Ang sálin sa Filipino ay nagtatangkàng itanghál ang pambihirang lígoy ni Bautista ngunit sa paraáng matálik sa dilà at uliníg ng mga Filipino. Sa ganitong pangyayari, ináasáhan kahit ang págbabágo sa tunóg at datíng ng teksto sa Ingles tungo sa Filipino[ix].

Ngunit maitatanong: Ano nga ba talaga ang háyop na kathâ ni Bautista? Bakit kailangan pa itong isálin sa Filipino?

Binúbuksán ng Words and Battlefields ang diskurso kung paano magpáhalagá o tumuklás ng tulâ, at kung paano sumúlat o magpakínis ng tulâ, at kung paanong ang tulâ ay nagiging sentro at eternidad dahil sa nalilikhang realidad sa tatsulok na balangkas na Awtor-Tula-Mambabása na nakalugar sa isang kultura at kasaysayan, at magpapagunita sa parádimá ni M.H. Abrams[x]. Para kay Bautista, ang tulâ ay hindi malamíg na bagay, bagkus isang pumipintíg na realidad na may kakáyaháng hubugin kahit ang ísip at paraán ng pág-iisíp ng mga tao. Ang tulâ, na nagiging matipunò sa bisà ng haráya, ay nagiging poók ng tunggalian sapagkat binubuô ito ng mga salita, at madedestrungka lámang sa pamámagítan din ng mga salita. Bukod dito, ang tulâ ay hindi makáiíwas makipágbakbákan sa iba pang tulâ , at manánaíg sa bandang hulí ang pinakámalakás. Kargado ng mga pakahulugan, signo, pagkiling, at ideolohiya ang mga salitâ, bukod sa may angking mahika at kapángyaríhan, na kapag naging tulâ sa kamáy ng isang manúnulát ay maaaring makapagdúlot ng kabántugán at makasákop sa ibang dominyo, o kaya’y makapagpaguhô sa matalínghagàng paraán sa poder ng tirano. Ang tulâ ay may sariling panahón ngunit kung minsan ay lumálampás sa panahón nito at nabibihisan ng bagong mito at pakáhulugán sa iba’t ibang panahón alinsunod sa pagtanáw ng mámbabása, habang maparíkalàng binubúhay ang makatà para sa panibagong mito ng pagkathâ at pagdakilà. At ang tulâ ay may sariling pinág-ugatán, ang kulturang magsasaad kung bakit naging tulâng Filipino o tulâng putomaya ang isang teksto. Ang patuloy na pagbábanyúhay kahit sa konsepto o hulagway ng tulâ ay makikita kahit sa anyô o padron nito, na kung minsan ay walang sinasabi, ngunit dapat pa ring pagnilayan ang katahimikan, o kung ano nga ba ang ibig sabihin nito kahit pa wala.

Ang lahat ng ito ay ipápaloób ni Bautista sa talinghagà at pananalinghagà na nasa anyông tulâng tuluyan (na malayong-malayo na sa tíkas ng gaya kina Aloysius Bertrand, Charles Baudelaire, Arthur Rimbaud, at iba pang makatang Frances) na nakikipágdiskúrso at nákikipágsabáyan sa iba pang panulàan at teorya mula sa iba’t ibang súlok at lilignán ng daigdig, habang humuhúgot ng mga alusyon sa mga kasaysáyan at lipunan upang maítanghál ang kabatíran sa sariwàng pagtanáw. Tatlumpu’t anim na yugtô sa tulâng tuluyan—na iba’t iba ang habà at taktiká—ang nakálahók sa buong koleksiyon; at bawat piyesa’y maítutúring na makapágsasaríli, ngunit may matálik na kaugnáyan sa iba pa para makabuô sa mala-epikong proporsiyon ng isang anyô ng tulâng tuluyan[xi]. Ang unang piyesa, na tumatayông pambúngad, ay nágsisilbíng kapílas na takúpis ng pangwakás na piyesa na bumíbigkís at nagpapáalúnigníg sa siklo ng diskurso. Ang nakápagítan sa natúrang dalawáng piyesa ang pángunáhing láwas. Ang kakatwâ’y hindi ipagsísigáwan ni Bautista na ang sinulat niya’y tulâng tuluyan; at mahihiwatigan lámang ang pagkatulâ ng kaniyang akda kung isásaálang-álang ang paraán ng pagságap, pagtanáw, at pagsasáharáya sa mga bágay-bágay at pangyayari ng personang kumákaúsap warì sa isang ídeal na mámbabása, at kung bábalikán ang malikhàing pagninílay at pagdulóg ni Bautista sa nagpápabágo-bágong anyô ng tulâ sa paglípas ng panahón.[xii]  

Samantála, ang pagsasálin sa Filipino ng akdâ ni Bautista ay masasábing muling pagkathâ sa malikhàing paraán sa teorya o pagninílay ni Bautista hinggil sa tulâ, at pagpápaláwig sa mito niya bilang makatà ng kaniyang panahon. Ngunit higit pa rito’y inilálantád ng sálin ang salát, lálim, láwak, at tunóg ni Bautista, alinsunod sa diskurso, parametro, at termino ng mga Filipino—isang pagdulóg at praktika sa lárang ng pagsasalin na isinalig din sa sípat at ugát ng Filipino—na hindi maikákailàng maláy sa larô at salamángka ng namámayáning gahúm na patuloy na nagpapábansót sa haráya ng Filipino. Hindi hakbáng pauróng, at lalong hindi pag-uulít o imitasyon, bagkus lipád pasulóng ang ginawang pagsasalin sa Filipino, kung gagawing patnubay ang kawikaang Tagalog. Ang sálin sa Filipino ang salákay na talinghagà sa Gomang Tore ni Cirilo F. Bautista—na karápat-dápat pahálagahán ang integridad at bisyón bilang Pambansang Alagád ng Sining, ngayón at sa daráting na panahón. 

Sanggunian

Abrams, M.H. The Mirror and the Lamp: Romantic Theory and the Critical Tradition. London/Oxford/New York: Oxford University Press, 1953.

Adorno, Theodor W. Aesthetic Theory. Gretel Adorno at Rolf Tiedemann, mga editor. Muling isinalin, inedit, at may introduksiyon ni Robert Hullot-Kentor. Minnesota: Minnesota University Press, 1997.

Adorno, Theodor W. at Max Horkheimer. Dialectic of Enlightenment. John Cumming, tagasalin. London at New York: Verso, 1979.

Almario, Virgilio S. Balagtasismo versus Modernismo: Panulaang Tagalog sa Ika-20 Siglo. Maynila: Komisyon sa Wikang Filipino, 2016.

Almario, Virgilio S., editor. Introduksiyon sa Pagsasalin: Mga Panimulang Babasahin Hinggil sa Teorya at Praktika ng Pagsasalin. Maynila: Komisyon sa Wikang Filipino, 2015.

Almario, Virgilio S. Ang Pag-ibig sa Bayan ni Andres Bonifacio. Manila: University of Santo Tomas Publishing House, 2012.

Almario, Virgilio S. Memo Mulang Gimokudan: Aklat ng Tulang Tuluyan. Quezon City: University of the Philippines Press, 2005.

Almario, Virgilio S. Ang Makata sa Panahon ng Makina. Lungsod Quezon: University of the Philippines Press, 1972.

Añonuevo, Roberto T., editor at tagasalin. Kontra Prosa: Mga Salin sa Eleganteng Filipino. Pasig City: MBMR Publishing, 2018.

Añonuevo, Roberto T., editor. Hulagwáy ng Filipino, sa Pandiwa Taon 4, Bilang 2. Maynila: Komisyon sa Wikang Filipino, 2016.

Añonuevo, Roberto T. Alimpuyo sa Takipsilim. Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 2012.

Añonuevo, Roberto T. “Ang Dalumat ng Trahedya sa Pangwakas na Hudhud ni Rio Alma,” sa Ang Hudhud ni Rio Alma: Panunuring Pampanitikan, Romulo P. Baquiran, Jr., editor. Manila: National Commission for Culture and the Arts, 2009.

Añonuevo, Roberto T., Romulo P. Baquiran Jr., at Mesandel Virtuosio Arguelles, mga editor. Hulagwáy, Tomo 4, Bilang 1. Maynila: 2004.

Bassnet, Susan at Harish Trivedi, mga editor. Post-colonial Translation: Theory and Practice. London at New York: 1999.

Baytan, Ronald. “Intensities of Signs: An Interview with the Visionary Cirilo F. Bautista,” sa Likhaan 6: The Journal of Contemporary Philippine Literature, ni Gémino H. Abad, editor. Quezon City: UP Institute of Creative Writing, 2012.

Benedikt, Michael. The Prose Poem: An International Anthology. New York: Dell Publishing, 1976.

Berlina, Alexandra, editor at tagasalin. Viktor Shklovsky: A Reader. New York/London/ Oxford/New Delhi: Bloomsbury Academic, 2017.

Bautista, Cirilo F. Trilogy of St. Lazarus. Manila: De La Salle University Press, 2001.

Bautista, Cirilo F. Words and Battlefields: A Theoria on the Poem. Manila: De La Salle University Press, 1998.

Bigornia, Mike L. Prosang Itim. Pasig City: Anvil Publishing, 1996.

Dickins, James. Sándor Hervey at Ian Higgins. Thinking Arabic Translation: A course in translation method: Arabic to English, Ikalawang edisyon. London at New York: Routledge, 2017.

Eugenio, Damiana L., editor. The Proverbs. Quezon City. University of the Philippines Press, 2002.

Fawcett, Peter D. Translation and Language: Linguistic Theories Explained. Manchester, UK & Northampton, MA: St. Jerome Publishing, 1997.

Leitch, Vincent B., pangkalahatang editor. The Norton Anthology of Theory and Criticism, New York: W.W. Norton & Company, Inc., 2001.

Maggay, Melba Padilla. Pahiwatig: Kagawiang Pangkomunikasyon ng mga Filipino. Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 2002.

Martin, Gregorio at Mariano Martinez Cuadrado. Colección de refranes, frases y modismos Tagalos. Guadalupe: Pequeña Imprenta del Asilo de Huerfanos,1890.

Munday, Jeremy, editor. The Routledge Companion to Translation Studies. London at New York: Routledge, 2009.

Palanca Hall of Famers. The Palanca Hall of Fame Anthology, Limited Edition. Quezon City: Libro Amigo Publishers, 2010.

Rubel, Paula G.  at Abraham Rosman. Translating Cultures: Perspectives on Translation and Anthropology. Oxford & New York: Berg, 2003.

Schleiermacher, Friedrich. “On The Different Methods Of Translating,” Susan Bernofsky, tagasalin. Sa The Translation Studies Reader, Tomo 3. London at New York: Routledge, 2004.

Venuti, Lawrence, editor. The Translation Studies Reader. London at New York: Routledge, 2000.

Venuti, Laurence. The Translator’s Invisibility: A History of Translation, Ikalawang edisyon. London at New York: Routledge, 1995.

Mga Talâ


[i] Hango ang tulâng ito na higit na nakilala bilang kawikaang Tagalog sa Colección de refranes, frases y modismos Tagalos (1890) nina Gregorio Martin at Mariano Martinez Cuadrado. Naiiba sa wari ko ang ginawang sariwang pagbasa rito na tumatangging magpataták, gaya sa poskolonyal o posturang pagbasa, ngunit hindi rin marahil kalabisan kung sabihing panimulang panukalang disiplinadong pagninilay sa pagsasalin sa Filipino.

[ii] Basahin ang “On the different methods of translating” (1813) sa The Translation Studies Reader (2012), edit ni Lawrence Venuti. Isinalin ito sa Filipino ni Roberto T. Añonuevo, at nasa Introduksiyon sa Pagsasalin: Mga Panimulang Babasahin Hinggil sa Teorya at Praktika ng Pagsasalin (2015), edit ni Virgilio S. Almario.

[iii] Maibibilang dito sina Peter Newmark, Basil Hasem, at David Katan. Basahin ang Routledge Companion to Translations Studies (2009), edit ni Jeremy Munday.

[iv] Magandang pagsimulan ang The Translator’s Invisibility: A History of Translation (1995) ni Lawrence Venuti. Gayunman, mapagdududahan ang kaniyang kiling sa konsepto ng “foreignization” laban sa “domestication” kung gaya sa Filipinas ay malalagay sa alanganin ang Filipino na kailangan ang patuloy na paglinang sa wika at pagdukal sa dalumatang-bayan. Makabubuti ang “foreignization” kung ganap na malaganap at nalinang nang ganap ang wika, gaya ng Ingles, ngunit mapanganib sa gaya ng Filipino kung nasa yugto pa rin ito ng paglilinang at pagpapalaganap. Marahil kailangang timbangin kung alin at kailan dapat gawing dominante ang bawat konsepto sa pagsasalin sa Filipino.

[v] Basahin ang Dialectic of Enlightenment [Dialektik der Aufklarung, 1944], nina Theodor W. Adorno at Max M. Horkheimer; at Aesthetic Theory [Ästhetische Theorie, 1970]  ni Max Adorno. Ang elaborasyon nito ay matutunghayan sa ika-22 at 23 tulâng tuluyan ni Bautista.

[vi] Basahin ang Post-colonial Translation: Theory and Practice na inedit nina Susan Bassnet at Harish Trivedi. London at New York: 1999. Malaki ang maitutulong nito sa pagbubuo ng bagong teorya at praktika sa pagsasalin sa Filipino.

[vii] Kung ídeal na mambabasa ang target ng akda ni Bautista, mahihinuhang higit na nakapaling ito tungo sa diyaspora at sa mga nasa labas ng Filipinas. Sapagkat hindi maaarok ng karaniwang Filipino na nasa loob ng Filipinas ang kaniyang wika, at sa gayon ay matatanaw na isang pribilehiyadong wika ang Ingles, na ang paradoha’y nasa saklaw ng mga Ingleserong manunulat ang pag-angkin, ngunit waring nakapagpapatiwalag sa diwa ng karaniwang Filipino. Nagmula na rin kay Bautista na may kultura at kasaysayan ang mga wika; ngunit ang tulâng Filipino, sa pinakamasaklaw nitong pakahulugan, ang “gigiba sa doble-karang personalidad ng mga Filipino” (tingnan ang ikalabindalawang piyesa ni Bautista). Makatutulong kung gayon ang salin sa Filipino na maburá ang pagkatiwalag o alyenasyon, at ang sinasabing ídeal na mambabasa ay mapaghuhunos na tunay na mambabasa.

[viii] Mga termino ito na pinalaganap ni P.A.S. Virgilio S. Almario sa kaniyang mga aklat hinggil sa panunuring pampanitikan at kasaysayang pampanitikan, gaya sa Mutyang Dilim (1991), Balagtasismo vs. Modernismo (1984), at Ang Makata sa Panahon ng Makina (1972).

[ix] Magkaiba ang polong pinagmumulan ng Ingles (tahás) at ng Filipino (maligoy), ayon sa pag-aaral ni Dr. Melba Padilla Maggay, at may kaugnayan dito ang pinagmulang kultura at kasaysayan ng mga ito. Basahin ang Pahiwatig: Kagawiang Pangkomunikasyon ng mga Filipino (2002).

[x] Basahin ang The Mirror and the Lamp: Romantic Theory and the Critical Tradition ni M.H. Abrams (1953) na nagsasaad na may apat na elemento sa kritika ng sining: artist, akda, madla, at uniberso. Ngunit kay Bautista ay maaaring sipatin na Makata-Tulâ-Mambabasa-Kultura/Kasaysayan. Ang tulâ ang sentro, ang ultimong signo, sapagkat hindi ito pasibo bagkus aktibong tagahubog sa maaaring maging kapalaran ng makatà, ng tulâ mismo, at ng mámbabása sa iba’t ibang panahon. Nagagawa iyon ng tulâ sa tulong ng haráya. May kasaysayan ang tulâ, ngunit makagagawa rin ito ng kasaysayan, lalo kung isasaalang-alang ang kultura o mga kulturang salalayan nito. Sa ganitong pangyayari, hindi makaiiwas ang tulâ sa tunggalian, lalo’t nangingibabaw na sa ngayon ang palimbag na teksto sa pabigkas na paraan ng paglikha at pagtatanghal ng tula.

[xi] Halatang ayaw ni Bautista sa tagurîng “prose poem” [tulâng tuluyan] na mula sa Kanluran, sapagkat nakapágpapakítid ito sa tula, at naniniwala lámang sa tagurîng “tulâ” (lalo’t may kaugnayan sa panitikang Filipinas), at isang beses lang binanggit iyon sa kaniyang akda at tumutukoy pa sa nobela ni Francoise Sagan.  Gayunman, kahit nasa anyông prosa ang isang akda ay maaari pa rin iyong tawaging “tulâ,” gaya sa kaniyang akdang Mga Salita at Larangan. Samantala, magandang pagnilayan ang mga eksperimento nina Mike L. Bigornia, Rio Alma, at Roberto T. Añonuevo sa mga tulâ na nasa anyông prosa na isinulat sa Filipino, at doon matatagpuan ang sari-saring pagsagap, pagtanaw, at pagsasaharaya na binihisan ng masinop na paraan ng pagsasakataga at pananalinghaga sa Filipino. Magtútunggalîan nang palihím ang kanilang mga tulâ, gaya sa teorya ni Bautista, ngunit sa dulo’y magkakasundô na ang mga tulâ pa rin ang dapat manaig—imbes na ang mga makata. “Sa panulaan,” wika nga ni Bautista, “tanging ang malakas ang makapag-aangkin sa pag-iral” (Yugto 26, Mga Salita at Larangan).

[xii] Maimumungkahing basahin ang “Intensities of Signs: An Interview with the Visionary Cirilo F. Bautista,” ni Ronald Baytan, sa Likhaan 6, na inilathala ng UP Creative Writing Center noong 2012. Magalíng pumukól ng tanóng si Baytan, at sa mga sagót ni Bautista ay mahuhúgot ang kaniyang poetika at pananaw hinggil sa tulâ. Na kung pagbúbuláyan nang maígi ay magbubunyag kung sino-sinong makata o kritiko ang nanggagaya o humihiram ng kaniyang ídea sa malikhaing paraan.

Pagbuo ng mga Paa at Kamay

Salin ng “Faire des Pieds et des Mains,” ni Benjamin Péret ng France
Salin sa pandaigdigang Filipino ni Roberto T. Añonuevo

Pagbuo ng mga Paa at Kamay

Matang nakatayo matang nakahiga matang nakaupo

Bakit maglalandas sa mga bakurang yari sa mga balustre
habang ang hagdan ay lumalambot
gaya ng mga bagong silang na sanggol
gaya ng mga zouave na nawalan ng bayan dahil sa sapatos
Bakit itataas ang kamay tungo sa langit
gayong ang langit ay nalunod nang mag-isa
nang walang dahilan
upang palampasin ang oras at pahabain ang balbas nito
Bakit umuupo ang mata ko bago matulog
dahil ang mga síya ay nagpapahirap sa mga buriko
at nababali ang mga lapis sa di-inaasahang paraan
sa buong panahon
maliban sa mga araw na maunos
kapag nabasag sila sa pagiging mga zigzag
at maniyebeng mga araw
kapag pinagpunit-punit nila ang kanilang mga suweter
Ngunit ang mga espektakulo ang mga kupasing espektakulo’y
umaawit ng mga awit habang nagdadamo para sa mga pusa
Sumusunod sa prusisyon ang mga pusa
dala-dala ang mga watawat
mga watawat at bandila
Tumatawid ang buntot ng isda sa tumitibok na puso
lumalaguklok ang lalamunang ginagaya ang taog ng dagat
at umiikot-ikot ang isda doon sa bentilador
Mayroon ding mga kamay
mahahaba puting kamay na may mga kuko ng sariwang taniman
at mga bukó ng hamog
sumasayaw na mga pilik na naghahanap ng mga paruparo
nalulungkot dahil ang araw ay nagkamali sa mga hagdan
Mayroon ding mga kasariang sariwa gaya ng umaagos na tubig
na lumulundag at bumabagsak sa lambak
dahil napukaw sila ng araw
Wala silang balbas ngunit taglay ang malilinaw na mata
at hinahabol nila ang mga tutubi
nang walang pakialam sa sasabihin ng mga tao

Alimbúkad: Pure poetry imagination for humanity. Photo Shannon Pitter @ unsplash.com

Masamang panahon sa pagtula, ni Bertolt Brecht

Salin ng “Schlechte Zeit fiir Lyrik,” ni Bertolt Brecht ng Germany
Salin sa pandaigdigang Filipino ni Roberto T. Añonuevo

Masamang Panahon sa Pagtula

Oo, alam ko: tanging ang masayang tao
ang naiibigan. Ang kaniyang tinig
ay masarap pakinggan. Mukha niya’y guwapo.

Ang nalumpong punongkahoy sa bakuran
ay nagpapakitang tigang ang lupa, ngunit
inaabuso ito ng mga nagdaraan dahil lumpo,
at nararapat lamang.

Lingid sa paningin ang mga lungting bangka
at sayaw ng layag na pumapagaspas.
Tanging nakikita ko roon ang mga punit
na lambat ng mga mangingisda.
Bakit itinatala ko lámang
na ang nayon ng babaeng edad apatnapu
ay hukot na naglalakad?
Ang mga súso ng mga dalaginding
ay maligamgam pa rin gaya noon.

Sa aking pagtula, ang isang tugma
ay waring halos nakaiinsulto sa akin.

Nagtatagisan sa kalooban ko
ang galak sa punong mansanas na lumalago
at ang suklam sa mga talumpati ng pintor.
Ngunit tanging ang ikalawa
ang humahatak sa aking nupo sa eskritoryo.

Alimbúkad: Boundless poetry imagination for humanity. Photo by Dariusz Sankowski @ unsplash.com

Ang Lungsod, ni Jaime Saenz

Salin ng “La ciudad,” ni Jaime Saenz ng Bolivia
Salin sa pandaigdigang Filipino ni Roberto T. Añonuevo

Ang Lungsod

Para kina Blanca Wiethüchter at Ramiro Molina

Sa usok at sa apoy, maraming tao ang naumid at natahimik
sa kalye, sa kanto,
sa mataas na lungsod, nagninilay sa kinabukasan sa paghahanap ng nakalipas
—maliligoy na bituka, kidlat ng gabi,
sa matang mapagsiyasat, ang mga meditasyon ay nauuwi sa pagdurusa.

Sa ibang panahon, may silbi ang pag-asa at ligaya—di-nakikita ang agos
. . . . . .ng panahon,
at ang karimlan, na di-nakikitang bagay,
ay mabubunyag lámang sa mga infinitong matatandang nangangapa para damhin
. . . . . .kung hindi ka kabilang sa kanila,
habang kinakapâ ang ilang batang iniisip nilang ramdam nila, kahit ang mga paslit
. . . . . .na ito’y dama sila at nalilito sa piling nila, dinadama ka,
gaya sa pag-iisa na mararamdaman ang balabal ng dilim na nilalá sa di-maarok
. . . . . .na pighati ng ilang naninirahan,
namatay at nawala sa transparenteng karimlan na lungsod na aking pinaninirahan,
pinanirahan na lungsod sa ubod ng aking kaluluwa na tinitirahan ng isang naninirahan,
—at gaya ng lungsod na hitik sa mga siklab, hitik sa mga bituin, hitik sa mga apoy
. . . . . .sa kanto ng mga kalye,
punong-puno ng mga karbon at alipato sa hangin,
gaya ng lungsod na maraming nilalang, mag-isa at malayo sa akin, kumikilos
. . . . . .at bumubulong
na may kapalarang lingid sa kalangitan,
na may mga mata, may mga idolo, at may mga batang dinurog ng gayong kalangitan,
na wala nang búhay na higit sa búhay na ito, na wala nang panahon na higit
. . . . . .sa panahong ito,
na naipit sa matataas na pader ng apoy at paglipol, nagduruyan sa pagsuko,
impit na impit na hinihikbian ang papalubog na lungsod na ito.

At walang anghel o demonyo sa ganitong balón ng katahimikan.
Tanging mga apoy na nakahanay sa mahahabang kalye.
Tanging malalamig na hubog ng mga anino, at pagkabato ng araw na umurong.
Ang hininga ng liwayway na sisilay sa huling sandali, ang mga umiingit na pinto
. . . . . .sa hangin,
ang mga hanggahang nabibiyak at kumakalat at mga anyong nakikisanib sa apoy,
ang mga signo at awit,
na may ilahas na panggigipuspos, sa lupa at lampas sa lupa,
at sa hininga ng mga patay, ang walang humpay na ulan,
ang pagtanggap na lásang tinapay, sa bahay na sinusundan ako tuwing nananaginip,
ang mga patyo at baitang, ang mga laláng at bato, at ang mga bulwagang walang wakas,
ang mga bintanang nagbubukas sa kahungkagan at pumipinid sa pagkagitla,
ang mga silid na kinababaliwan ko at ang mga sulok na aking pinagtataguan
—ang maiitim na dingding at basang lumot, ang mga himpilang hinahanap ko
. . . . . .ang kung anong bagay,
ang pinagkukublihan ng sarili mula sa alingasaw ng bantot ng nakaugalian.

Walang tinig, walang liwanag, walang testimonya ng aking dáting buhay.
Tanging mga apoy,
walang kamatayan bagaman habang-panahong kumukutitap, at tanging mga apoy.
Ang malamlam na pangitain ng multo na minsang tinaguriang kabataan
—sa aking lungsod, sa aking tahanan.

Alimbukad: World Poetry Marathon for Humanity. Photo by Geziel Esteban, titled “La Paz, Bolivia.”  Unsplash.com

Pinagbawalan ako, ni Jacques Dupin

Salin ng “Il m’est interdit,” ni Jacques Dupin ng France
Salin sa pandaigdigang Filipino ni Roberto T. Añonuevo

Pinagbawalan ako

Pinagbawalan akong humintô nang makakita. Na tila pinarusahan akong makakita habang naglalakad. Habang nagsasalita. Na masilayan ang aking winiwika, at sadyang magsalita dahil hindi ako nakakikita. Samakatwid para maipamalas kung ano ang hindi ko nakikita, at ang ipinagbabawal sa aking makita. Ang wikang umaalimbúkad ang tumatamà at tumutuklás. Katumbas ng pananagutan ang pagkabulag upang baligtarin ang kalagayan, at itakda ang paglalakad at salita sa harap ng paningin. Upang makalakad sa gabi, upang makapagsalita sa gitna ng ingay at pagkalito, upang ang sinag ng liwayway ay sumanib at tumugon sa aking hakbang, tukuyin ang sanga, at pitasin ang bunga.