Bitukang Pulo, ni Roberto T. Añonuevo

Bitúkang Pulô

Roberto T. Añonuevo

Mákikilála mo si Eduardo, ang amá ng pamilyáng tumanggáp sa iyó, at hábang tumatágay kayó ng sariwàng tubâ ay ituturò niyá na ang hinahánap mo ay walâ sa Pulô ng Atáy, bagkús sa karugtóng nitó, ang Bitúkang Pulô. Mulâ sa Pulô ng Atáy ay makásasakáy ka ng lundáy na yarì sa mga tingtíng. Tibáyan mo ang loób. Kapág nagsimulâng mágbantulót ka’y lulubóg ang lundáy mo at kakaínin ka ng mga álon, at iyán ang sinápit na kapaláran ng mga nangánauná sa iyo. Úpang makaíwas sa anumáng pangánib, ituón mo ang paningín sa diréksiyón na íbig maratíng at huwág kang lumingón ni lumingá-lingá hábang naglálayág. Kapág lumagós ka sa úlop ay makikíta mo ang Bitúkang Pulô. Ang Bitúkang Pulô ay sérye ng mga pulô at batuhan na kung hindî paikíd ay paikót, at doón mo matútuklásan na ang mga bágay ay nása yugtô ng patúloy na pagbabágo. Halímbawà, ang pumások na kanáway sa únang antás ng Bitúkang Pulô ay magigíng malmág, na kapág lumípat sa ikalawáng antás ay magigíng anuwáng, na kapág lumípat sa ikatlóng antás ay magíging nilaláng na may katawán ng táo ngúnit may mukhâ ng pawíkan, na patúloy ang pagbabágo hanggáng ang sukdúlang anyô ay umabót sa perpéktong walâ ngúnit naroón at umiíral. Kayâ kapág kinaúsap mo ang kanáway ay mauúnawàan mo lámang siyá sa wikà ng malmág. Kausápin mo ang malmág at magwíwikà siyá sa talínghagà ng anuwáng. At kapág kinaúsap mo ang táo na may mukhâ ng pawíkan ay kailángang maúnawàan mo na ang mga pahiwátig niyá ay karágatán na kuyóm ang táo o táo na kuyóm ang karágatán. Hindî siyá nagmulâ sa lahìng siréna o siyókoy. Ang táo na nása yugtô ng pagbabágo ay mauúnawàan mo lámang kung anó siyá sa anyông panlabás, at mulâ roón, kailángang sisírin mo ang kaniyáng kaloóban úpang maúnawàan ang líkaw-líkaw na pakikípagsápalarán, ang pakikípagsápalarán na maglulúwal ng barumbárong o kastílyo, na magsisílang ng iba pang mithî, gáya ng gamót, damít, sandáta, pabangó, eropláno, palayán, gusalì, at sangkatérbang hulagwáy na káyang isaísip. Sa Bitúkang Pulô, humandâ kang mamatáy. Humandâ kang mamatáy nang paúlit-úlit. Sa gayóng paraán, matutúto ka kung paáno umangkóp sa kaligíran, at mabábatíd na hindî ikáw ang séntro ng daigdíg.

Alimbúkad: Poetry metamorphosis making waves. Photo by Mohammad Jumaa on Pexels.com

Gabí ng Lagím, ni Roberto T. Añonuevo

Roberto T. Añonuevo

Pinipílit niyáng ibuká ang bibíg, ngúnit sa áraw na itó, warìng kumúnat ang kaniyáng mga pangá, umiklî ang dáting matálas na dilà at dumikít sa ngalángalá, at nahinóg na rambután ang kaniyáng mga tónsil na hálos bumará sa kaniyang lalamúnan. Ang mga salitâ niyá’y sumílip sa kaniyáng paningín, pagkaraán ay gumápang pababâ sa kaniyáng mga pisngí, nahúlog sa mga taingá, at mínsan pa’y nagkáhalò-halò túngo sa kaniyáng uták úpang pagdáka’y magrambúlan palabás ng kaniyáng ilóng. Íbig niyáng magtanóng, halimbawà, kung anó ang pétsa at óras, subálit káhit ang ganitóng kadalîng ehersísyo ay ipinagkaít ng paghábol sa hiningá. Bumúbulagâ sa kaniyáng dibdíb ang sandalî, gáya ng krimén na dápat ilíhim o iwásan ng sinumáng walâng pakíalám sa pag-íral. Umilíng-ilíng sa kaniyá ang mga mukhâng Johnnie Walker o John Puruntóng, o iyón ang kaniyáng naságap, sapagkát maaarîng hindî rin nilá alám ang sagót sa kaniyáng kalagáyan. At yámang hindî siyá makáusál ni isáng katagâ, ang mga nakápalígid sa kaniyá’y isá-isáng nagtanóng: Anó ang pangálan mo? Saán ka nakatirá? Nakaínom ka ba ng álak? May sakít ka ba? at sisíyasátin siyá ng mga titíg ngúnit hindî kailánman haplós ng pagdámay. Siyá na bumulagtâ sa bangkéta ay siyá ring nása istrétser at nakapíla sa gílid ng mórge ng ospitál. Hindî niyá matandâan kung síno siyá, at pakíramdám niyá’y isá siyáng bángaw na dumikít sa sagrádong langís ng mangkukúlam. Párang abándonádong lungsód ang kaniyáng loób, ngúnit sabík pa ring magtanóng—hanggáng marínig níya ang isáng tulâ sa dáko paroón, ang tulâ na gáya nitó’y nagkúkunwarîng mga sitsít at alulóng.

Alimbúkad: Poetry rumble in your face. Photo by Pixabay on Pexels.com

Mga Salitâ at Larángan: Isáng Pagninílay sa Tulâ, ni Cirilo F. Bautista (Yugto 8-14)

Salin ng Words and Battlefields: A Theoria on the Poem ni Cirilo F. Bautista

Salin sa pandaigdigang Filipino ni Roberto T. Añonuevo

8

Ang tulâ, kung gayón, ay hindî pagigíng totoó ng téksto bagkús paúlit-úlit na pagsásaáyos ng téksto; kaugnáy nitó, marápat sipátin na ang tulâ ay hindî pangwakás na tulâ, dáhil nása kalagáyan itó na pabágo-bágo. Ang tulâng binása ngayón ng sinúman ay maaarìng hamúnin siyá nitó sa isá pang anyô kinábukásan, at itó ang tandâ ng kasiníngan ng tulâ na káya itóng tanawín sa yugtô ng tránspormasyón. Gayundín, sa isá pang antás ng pagbabágo, maaarìng humintô ang tulâ bilang tulâ, dáhil kapág nasukól na itó sa pánsamántaláng bangín sa pagítan ng mga téksto, ang pakáhulugán nitó’y mawawalán ng pag-íral at kailángang hintayín ang magwawagì sa larángan nang masagíp iyón at mapasiglá. Hindî ba ipinapakò kung mínsan ng isáng táo ang kaniyáng ísip sa haráp ng tulâ at magninílay kung nagkamalî siyá’t ang nakúha’y ginupít na obítwaryo? Hindî ba nalílitó kung minsán ang táo kung ganáp na nawawalâ ang pagkatulâ sa isáng tulâ?

Alimbúkad: Poetry inhabiting the pages of subversion. Photo by Alvin Decena on Pexels.com

9

Kapuwá may mabúting láyon ang mga mambabása at kritikó, gáya ng makatà, ngúnit parého lámang siláng bulág. Nag-iisíp silá, gáya ng makatà, na kóntroládo nilá ang tulâ, o ang tulâ ay nabubúhay sa lílim ng kaniláng awtóridád. Itatanóng nilá kung saáng puntó nása labas ang tulâ sa pagiging tulâ úpang maitagnî nilá sa kaniláng káhulugán, at mapagíng-eternál itó bílang gayóng tulâ. Ngúnit ang tulâ ay hindî inmortál, káhit pa ang téksto nitó. Ibá na ang tulâ sa sandalîng matapos ng makatà ang pagkákasúlat nitó, o sa sandalîng humintô ang isáng táo sa págbabasá nitó, dáhil mágkaibá ang báwat sandalî kapág lumayô ang isá mulâ rito. Kailán itó maipapakò sa téksto, kumbagá, gáya ng pinatuyông paruparó sa pélus? “Pagputî ng Uwák.” Nangyayári itó dáhil ang kámalayán ng tulâ sa saríling pag-íral ay nagáganáp nang bukód sa kapángyaríhan ng makatà, o káhit sa labás ng bágo pa umiral na kapángyaríhan ng pangangailangang pangkásaysáyan. Nagigíng tulâ lámang itó sa pagsásalikóp ng pághahanáp-sa-saríli nitó at ng karanasán ng mámbabásang may sukdól na líbog sa estetíka. Matátagurîan itóng “matulâing pagmumunì,” ang multípolár na bukál ng mápanlahát na kaisipán, katiyákan, at pagtatálo, na nagagawâng únipormádo ang mga kahulugán ng téksto. Ang nakálílinláng at lumalábis ay pinoproseso sa loób ng téksto, káhit pa sa panahón ng pagsásalikóp, nang magíng magkaugnáy sa isáng pagiging téksto. Kung pinasláng si Magallanes sa pamámagítan ng pángkapulûang pagbása sa téksto, at gayundín si Rizal sa pamámagítan ng extrálegál na pagbása, si Aguinaldo ay tiyák na pinasláng ng subersiyóng tekstuwál sa natúrang pagsásalikóp, sa paggámit ng saríling mga rebéldeng taúhan at dayuháng tiktík sa sulsól ng mga mámbabása na naníniwalàng tánging térorísmo at tortiyúr—ang arméro, ang empúlgeras, ang paglilítis sa apóy, ang paglilítis sa nágbabágang tinggâ, ang paglublób sa kumukulông túbig—ang titimò sa isípang Maláy (GrE:101). Ang palusót na nararápat ang págtataksíl nang matamó ang kapayapàan ay pinalabò ang huwád na métodong ginámit pára maisagawâ iyon; totoó, ang palusót ang sumirâ sa téksto, at nagbalatkayô bílang téksto, at isinuót ang damít ng kahulugán. Sagána ang kásaysáyan sa mga halimbawa ng pag-ágaw sa téksto. Ang probléma ay kung paáno mababawì ang mga suwaíl na materyáles at kumbinsihin ang mga itó na mulîng magbágo ng anyô. Ang mapapátotohánang húbog ng tulâ, sa wakás, ang mág-uugnáy nang maáyos sa pisikál na estruktúra nitó sa píling ng penómena na humáhadláng o nagsusúlong ng angkíng lúnas; sa madalî’t salitâ, ang kásaysáyan ay nagigíng tulâ at ang tulâ ay naghuhúnos na kásaysáyan. O maráhil, taliwás ang magáganáp—mahírap paníwalâan ang ilusyón na magíng realidad.

10

Sa gitnâ ng lahát ng taltálan at pambobómba, at dáhil digmâan ang búhay, ang di-mapapásubalìang písikálidád ng Gómang Tóre ang patúloy na humuhúbog sa tanáwin. Mga salitâ sa talahibán, dalisdís, bangín, biták, at trintséra ang nag-aábang sa pagtambáng sa díksiyónaryo, ang lohíkong avant garde[8] nitó, bágo salakayin ang Toré; ang Toré namán ay handâng-handâ at ármado pára sa págtatanggól, at maláy na maláy na ang pagkáinútil sa pag-arók sa mga salitâ ay hindî matútumbasán ng pagtákas palayô sa mga itó. Na ang panlabás na realidád ay isáng ilusyón na nagbúbukás ng maráming landás pára sa di-maíiwásang págtatagpô; ngúnit pinághihínalàan din nitó ang kalikásan ng págtatagpô. Dáhil sabík na mapígil ang álon ng búhay, na may tanáwing gumágaláw káhit nakápirmí, kapág iwinaksî ng Toré ang mismóng tunóg na kinátatayûan nitó, pinálalabò ng mga manánambáng ang wikà ng panulâan at nábibigô pagkaraán na gawíng lehítimo ang pag-angkín sa teritóryo. Nálilinláng silá ng kónteksto—na siyáng halímaw na dumadálaw sa laberínto ng tulâ—pára tanggapín ang ínteléktuwál na élitísmo na pumipígil sa salpúkan ng mga ídea, at kokóndenahín ang tulâ sa maágang págwawakás. Ang Gómang Tóre, na naghuhúnos kasabáy ng tanáwin, ay mágbubunyág ng mga sélyong kóntekstuwál na makapágpapálayà sa pag-iísip. Yámang ang mga kondisyón na pumápalígid sa tulâ ay mababágo gáya ng isáng tulâ, sa páraang epékto ang mga itó ng panlipúnang pag-unlád, at ang tulâ mismo ay isáng pormasyón, o répormasyón alinsúnod sa pangyayári sa isáng tiyák na panahón at poók, ang napakálakíng síntesis ng enerhíya ang mangangalagà sa alinmáng págtatagpông tekstuwál. Ang materyál na págpapabúti, kung isásaálang-álang ang paglilípat ng mga kahulugán, ang nakálilikhâ ng mapaghinúhang diwàin. Sa yugtông itó, ang tulâ ay higit na tulâ, sa paraáng ang lahát ng pósibílidád ay nalináng at káyang makamít. Kumbaga, makábuluhán ang pag-íral nitó káhit sa mismong saríli nitó; gayundín, kung nanaísin ng tulâ, mapalalayà nitó ang saríli sa kaniyáng saríli; sumásakláw ang awtónomíya nitó sa gayóng anyô imbés na sa pakáhulugán. At sa óras na maorganisá ng tulâ ang saríli, sa sandalîng tinanggáp nitó ang gustóng pag-íral sa nasábing sandalî, hindî na pagtátalúhan pa ang halagá ng kaakuhán nitó. Ang tulâng iyón at ang téksto nitó ay magkakároón mulî ng maipágsasalít-salít na identidad. Siyempre, kailángang mabihísan ng unipórme pára sa págtatanghál at seremónya ang ilang tulâ, na may masasálimuót na palamutî sa mga gílid ng papel nitó, nang hindî maipagkamalî [ang pagsagap] sa pagpápahayág ng mga itó, túlad ng sísne na umiíwas sa dalámpasígan nang maikublî ang nakaáasiwâ nitóng paglákad. Madalîng umísip ng pormál na kaprítso, túlad ng pagtúkoy sa kontrá-implúwensíya [na ginagamit] sa pagbuwág sa kataúhan ng makatà, pára hindî itó masalamín sa tulâ. Hindî maitátatwâng ang mga pag-uurì sa tulâ na bátid ngayón ay pináwawalâng-saysáy ng ganitóng penómenon; sápilitán ang págpapangkát na ginawâ ni Aristotle, sapagkát itinúring niyá sa hanáy nitó ang tulâ na nása yugtô ng pamumúkadkád imbés na tulâ na nása yugtô ng pagkátuyót. Kung kinákailángan man ang alinmáng pag-uurì, itó’y dápat nása tangláw ng kultúra, dáhil ang tulâ ay nágtatagláy ng mga enerhíyang nagbúbunyág ng pinagmulán nitóng kultúra at díreksiyón. Sámakatwíd, magkákaroón lámang ng mga tulâng Filipino, tulâng Chino, tulâng Tibetan, at ibá pa. At totoó itó káhit sa mga tulâ na may inter-kultúrang batayán—úpang maságap ang pangúnahíng ágos ng kultúra, dápat maitangi ang mga pangúnahíng pángkultúrang balangkás, nangánaúna, at paglilípat, at ang pánig ng mga di-gaánong máhalagá. Sa parehong paraán, masusúbok ang mga karaníwang paniníwalà hinggíl sa pagkákaíba ng prosa at ng tulâ.  Maipápamálas na ártipisyál ang mga pagkákaibá at hindî kinákailángan pára maarok ang kalikásan ng panitikán. Sa kabalígtarán, maaarìng mapakítid pa nitó ang pagtutuón ng pánsin sa pansamántaláng pághahalíli matápos ang pagsásalikóp, na magbubúnga ng higít na problematikong pagbása at répormasyón sa téksto. Makapágbibigáy ng áral itó sa negatíbong paraán, sa anyông naglálaán ng mga modélo pára sa malîng pagsusurî. Hindî maiháhayág nang payák ang másalimuót na ugnáyan ng tulâ at ng kalagáyang pangkultúra na pinágsulátan nitó.

11

Anó ngayón ang tulâng Filipino? O tulâng Chino? O tulâng Tibetan? Báwat isá’y may natatánging batayáng kultúra na walâng pasubalìng humuhúbog sa panloób at panlabás na kamalayán, anumán ang wikâng ginamit sa pagsúlat nitó, úpang ang mga aspéktong pangkultúra ay makatagós sa mga bahagì ng konstruksiyón. Sa katuúsan, ang tulâng Filipino, káhit paáno, ay magpápamálas ng mátitingkád na eleménto ng “pagká-Filipino.” Karaníwang hindî maláy ang makatà hinggíl díto, at mabúti rin namán, dáhil hindî síya tagalíkom ng buwís ng matatabâng ímperyo, o batâng utusán doon sa kalabóso ng Ingkisisyon. Ang trabáho ng paglilínaw sa nasábing mga elementong pangkultúra ay trabáho ng krítikong pampánitikán—ang sepulturéro sa libíngan ng gunitâ. Alinmáng tulâ, sa gayón, ay masisípat sa iláng tiyák na antás ng pagbása bilang pangkultúrang ídeográma na ang kábuluhán ay nása páglalantád ng mga pangkultúrang dimensiyón sa paantás na paraán, katulad sa apókalípsis, na ang pinakámataás na grádo nitó ay kásaysáyan na lumilípol sa lahát ng kásaysáyan. Itinatalâ ng kásaysáyan ng tulâ ang kapúwa teóriko at praktikál na pinagmulán, úpang mapánatilì nitó hindî lámang ang kanonígong gramatíka. Sa gayón, ang tulâ ay hindî na lámang pánseremónya, bagkús nagíging seremónya mísmo. Kumbagá, ang tulâ ay may saríling kásaysáyan. At kapág hinaráp nitó ang ibá pang tulâ sa isáng tekstuwal na pagtatágis, ang mismóng pangkultúrang héneálohíya nitó ang makapágliligtás sa saríli pára hindî mahulóg sa tekstuwál na bangín at sa bandáng hulí’y mailálahók itó sa tekstuwál na káligirán. Dáhil nakikipágpalítan itó ng putók sa ibá pang mga tulâ sa hangád na kupîin ang balúting pakáhulugán ng mga itó, nang maibunyag ang kaniláng pakáhulugán at piliting mapigâ ang taglay na katotohanan, ang ibáng pang mga tulâ ay makábuluhán lámang dáhil ang mga itó ay ibáng mga tulâ—mga kalábang tulâ—at kapág sumukò ang mga itó ay maípapások lahát sa tulâ—na sa totoó’y malulúsaw ang mga itó roón. Isáng kampányang tekstuwál ang pangkultúrang pananákop, at doon pinagbábanyúhay ng tulâ ang saríli nitóng kásaysáyan, hábang nagbábanyúhay itó mulâ sa kásaysáyan.

12

Ang matindíng pasánin na ipinapátaw ng lipúnan sa makatà ang lumikhâ sa pagsúlat ng tulâ na magíng óbligasyón imbés na bokasyón, ang makatà na nagíng mandirigmâ imbés na trobadór, at humahátak na mulîng pag-arálan ang éksaktong relasyón ng pánitikán at lipúnan (HaL:24-25). Koláterál ang Gómang Tóre kapág nabíhag ang makatà o, iyon ang kaniyáng medálya kapág nautás siyá hábang gumáganáp ng tungkúlin. Ang magíng tulâng Filipino, o tulâng Chino, o tulâng Tibetan ang makasásalungát lában sa magkakátanikalâng interés ng teolohíya, ideolohíya, at imahinasyón.  Hindî mabubúhay ang tulâ nang hindî bumabanggâ sa mga itó, o pinaguguhô o sinasákop ang mga itó; ang altérnatíbo na pumanig sa mga itó ay malayông mangyari, bagamán posible na umangkóp sa mga itó. Nahuhúbog ang kásaysáyan ng tulâ sa mga tunggalîan na nagsisilang sa tulâ, at itinítilápon itó sa gitnâ ng mobilísasyóng militár. Lumilikhâ itó ng mitólohíya at símbolo kung saan makáliligtás, at pagdáka’y mailálahók sa mga talâan ng tekstuwál na éksplorasyón. At anó namán ang tulâ sa likód ng tulâ? Ang tulâng Filipino ay maráhan ngúnit patúloy na ginigibâ ang míto ng dóble-kárang personalidad ng mga Filipino. Inimbento ng mga tékstong kolonyál, sakâ inrugâ at pinalusóg ng mga lokál na warlord, ang mítong itó ang nangibábaw sa mga dáloy ng pampánitikáng kaisipáng Filipino na nagkakahón sa kultúrang Filipino sa loób ng balangkas ng pangambá at pagkakáwaták-waták. Na ang diwàng Filipino ay eskisofréniko sa moralidád, relihiyón, at halagaháng panlipúnan ay malagánap na tinanggáp nang hindî nasusurì káhit ng mga Filipino at halos nagíng iyon lang ang “totoó.” Inúurírat itó ng tulâ, at iníhahayág ang natúrang kamalîang pinálaláwig ng mga sumasákop at sinákop na isipan úpang mapánatilî ang kaniláng natatangìng interés. Sa mahabàng panahón, nagíng pagtataksíl ang magsalitâ lában sa ganitóng “pagkatotoó,” na tíla ba ang sanaysáy hinggíl sa saríling karunúngan ay krimén o prerogatíbo lámang ng naghaharìng urì. Ang panatilíhing mangmáng ang tulâ sa túnay nitóng saríli ang pinakámalakíng obsesyón ng mga kolonisadór at warlord, dáhil sa ganitóng paraán napanánatilì nilá ang kapángyaríhan sa kontéksto at pretéksto. Persona non grata[9] ang tulâ sa saríli nitóng kultúra. Ginawâ itó pára paniwalàang may sakít, sikolohíkong halimáw ang tulâ na hindî makátatagpô ng kahulugán malíban kung pahihíntulútan nilá ang págpapátaw, at hangga’t hindî kinikilála ang posisyón ng tulâ sa kásaysáyan gáya sa ginawa niláng kásaysáyan. Ang palagáy na binútas ng mga tékstong kolonyál ang diwàng Filipino ang nagpaúso sa konsépto na pagdáka’y lumagông malabò at maguló. Hindî itó totoó. Ang mga tékstong kolonyál ay sinákop ang mga tékstong lokál, ngúnit ang pinakámasakláp nitóng epékto ay pagkaitán ng kaakuhán ang tulâng Filipino. Ang págkabiyák sa personalidad ng tulâng Filipino ay umiíral lámang sa isípan ng mga kolonisadór at doón itó lumagô bilang kabaliwán pára sa mga gutóm sa kapángyaríhan, kayâ kailángan niláng ipakita sa pamámagítan ng malilináw na anyô ng míto at politika: ang tulâng Español  ay ginámit ang Simbahan, ang tulâng Amerikano ay ginamit ang Eraryo. Nang sumíkat ang konsépto ng hatî o dóbleng personalidad, ang tulâng Filipino, na dápat tagláy itó, ay walâng kamálay-málay hinggíl dito. Gayunmán, ipinálunók ng mga mayhawák ng kapángyaríhan ang konsépto sa buông bansa hanggang walâ nang tékstong isinulat nang hindî iyon sinisipì, at ang tulâng Filipino ay kailángang umáyon, bagamán hinintáy nitó ang panahon pára pabulaanan itó. Ginámit ng kolonisadór ang bágong téksto úpang ipataw ang mga elemento ng kásaysáyan, habang nagdurúsa ang tulâ lában sa matitindíng balákid pára salungatín ang kásaysáyan. Hinúbog ng mga kolonisadór ang pakásaysáyang gunitâ ng tulâ at ang estetíkong imahínasyón nitó úpang umangkóp sa kaniláng konsépto ng literatúra. Sa gayón, maráming líteratúra ang naglahò sa balát ng lupa nang hindî sumapát ang pagsalungát ng mga itó pára matiyák ang saríling kaligtásan sa dalúyong ng mga distorsiyón, panlilinláng, at malabòng pahayág na isinúlong ng mga kalábang téksto. Nang lumáon, namundók ang tulâ, nakipágbakbákan sa kalában sa panaka-nakang pagsalakay, at pinagnilayan ang kinábukásan nitó. Ngúnit nanaig itó sa gayóng mga di-katiyakan káhit pa gutumin ng kalában, at mulîng pinahúsay ang saríli sa pamámagítan ng nakadádalísay na grasya ng karukhâan at sa paniniwalà na ang nakalípas ay káyang ipawalâng-saysáy. Inaágaw ng kalában ang kásaysáyan palayô sa tulâ habang sumúsumpâng ginagawâ itó sa ngalan ng tulâ. Malínaw na itó’y isáng káso ng balighông pagkandilì na ídinisényo úpang linlangín ang kolonisádong téksto, úpang sa wakás ay tanggapín nitó ang guníguníng dobléng kataúhan. Sa madalî’t salitâ, ang tulâ ay maráhang pinágbanyúhay túngo sa dokuméntong kolonyál. Ngayón, bílang sukdúlan ng pambibítag nitó sa nakalípas, ang tulâ ay násalálak sa kásaysáyan na ang mga patakarán, pagpipilìan, ideolohíya, at bisyón ay nakábalangkás áyon sa nais ng mga banyagang makapángyaríhan. Nakíkibáka ang tulâ úpang palayàin ang saríli mulâ sa mga bakás ng korupsiyóng pangkultúra at pantasyang konseptuwál. Natuklasán nitó ang saríli, at lumayà sa kabulaánan ang kamalayán mulâ sa mga kontaminádong impresyón. Pinupúrga nitó ang kolektíbong gunitâ palayô sa tiránya ng dokuméntasyón. Dáhil ang pampánitikáng budhî nitó’y nawíndang sa ganitóng manipulasyóng tekstuwál ng nakalípas, kinailángan ng tulâ na gumawâ ng págtutuwíd—na mapághihílom ang nakalípas lában sa pampólitíkang kúlam at mareréndahán nang makapágsilbí sa hináharáp. Ang tulâng Filipino, kabalíntunàan man, ay hindî dápat mahiyâ sa nakalípas nitó—dáhil hindî nitó nilikhâ ang nakaraán, at hindî nagapì nitó; ang kásaysáyan ay kahihiyán lámang sa pánig ng mga táo, na matapós matamó ang kapángyaríhan, ay kinontrol itó úpang gawíng eternál ang gayóng kapángyaríhan. Kinákailángan maráhil ang pampánitikáng pagkásuwaíl sa pagkukúmpuní ng makináryang pangkásaysáyan.

13

Dápat surìin ang tulâng Filipino sa kapúwa pangkaisipán at pángkultúrang mga pananáw, at ang kasálukúyan ang lunsáran, habang nágtutuón sa mga ugnáyan nitó sa nakalípas, at nililínaw ang mga tuláy na pagítan ng dalawáng pánig. Hangád itó nang ganáp ng Gómang Tóre; ang tulâ ay hindî nakabukód na lárang ng karunúngan ngúnit beteráno sa digmâan na napálilibútan ng ng mga rékwerdo ng larángan. Ang totoó’y hindî itó humíhintô na magíng búnga ng tunggalîan; isá itóng teknolohikong mísil na inilágak lában sa mga totoó o guníguníng krísis at malîng pagsagap na makáwawásak ng balánse ng kapángyaríhang tekstuwál. Ang “morir es descansar”[10] ni Rizal ay pináiimpís ang ego ng makatà, ngúnit hindî ang sílong ng tulâ na humahadlang sa pangángahás ng buláte. Sa gayóng pángyayári, iniháhayág lámang ni Rizal ang pag-úrong sa larángan, imbés na pagsukò sa superyór na puwérsa, úpang matáya ang natitiráng bála at maiwasang mabíhag ng kalában ang tulâ. Totoó itó nang madéstiyéro si Rizal, at nang humaráp siyá sa pulutóng na babaríl sa kaniyá. Sa mabábalásik na téksto ng Éwropa, na káhit ang niyébe ay lumalában sa mga bakás ng paa pára sa espasyo sa lupa, ang mga manuskrito ng Noli me tangere[11]ay estratehikong oposisyon sa sistematikong paglápastángan sa kultúrang Filipino; at ang “Mi ultimo adiós,” sa mapupútik na parìan ng Maynila, ang nakábalatkayông madrigal. Sa ganitóng paraán, ang “Mi ultimo adios” ay hindî pamámaálam ni Rizal sa báyang Filipino bagkús ang kaniyáng pangwakás na pahayág sa saríli. Hindî mahírap basáhin ang buông tulâ bilang bála sa kanyón na umáasintá sa kaniyáng mga berdúgo. Kinitíl niyá ang kaniyáng mga berdúgo ilang óras bágo siyá paslangín! Itó ba’y káso ng gantíhang pagpatáy? Hindî. Kung títitígan ang kalábang téksto, iyon ay nakátadhanàng pangyayári—ang pagpápatúnay sa lakás ng háwak nitó sa pampólitíka at pangkáisipáng ugát ng mga tulâ; at sa pánig namán ng tulâ, nasaksihán nitó ang tránspigurasyón ng makatà túngo sa buháy na áwtor noong sandalîng namatay si Rizal, ang téksto na pináririkít ang isip sa likód nitó—na isáng “tekstimonya.”[12] May pagkabiyák kung gayón sa diyalógo ng dalawáng téksto, at hindî pagburá sa komunikasyong namuô sa pagítan nilá. Bagamán pinahintô ng mga bála ang tibók ng pusò ni Rizal, pinanatilì namán ng kaniyáng tulâ ang mga notasyón at anotasyón ng kaniyáng talámbúhay. Manánatilì ang kaniyáng dugô, gayunmán, na nakasáboy sa mga pahína nitó at pápaloób sa sakláw ng téksto nitó. Patáy na si Rizal sa antás ng silbíng pampolitika, ngúnit ang kaniyáng tulâ ay nanánatilìng lumalában sa antás ng estetíkong pagbabantay. Ang “Mi ultimo adiós,” bilang téksto, ay palaging tumatawíd sa téksto ng kaniyáng talambúhay, at sa gayón ay nananatilîng potensiyal na bála ng kanyon. Iyon ang dahilan, na sa marupók na pagtatáya kung anó ang náglalándas sa kásaysáyan ng Filipinas, si Rizal, at hindî ang kaniyáng tulâ, ang nabubúhay mulî bilang íkono. Kumbaga, mulî siyáng isinatítik ng tulâ na kaniyáng isinúlat. Hindî itó masábi kina Bonifacio, Mabini, o Aguinaldo dáhil walâ siláng salitâ na labás sa kaniláng saríli, walâng téksto na makapágsasalbá sa kaniláng lamán lában sa Erinyes ng kásaysáyan[13]. Dumaloy silá sa kaniláng panahón na nagpahinà sa kaniláng sabwátan at kayâ nangaglahò roón. Sa gitnâ ng mga guhô sa larángan, kapág napáram ang pangwakás na hiblá ng elehíya sa kaniláng mga uták, hindî mapálulúbag ng káhit pambansâng talumpatì ang kaniláng mga butó. Walâ siláng iníwang téksto. At itó ang trahédya.

14

Nakatákas si Rizal sa nakalípas sa pamámagítan ng pag-íral sa kaniyáng tulâ na, sa kalaúnan, dáhil naunawàan nitó ang kamalayán ng kasalukuyan, at dáhil nilutás nitó ang kontrádiksiyón sa ibá pang tulâ, ay nagíng tulâng Filipino. “Morir es descansar”—nabigông matandàan ng mga abó sa libíngan ang romántisísmong tekstuwál, ang marudób na pagmámalabís, ang masísilakbóng kabigùan, ngúnit ang tulâ ay hindî lámang gumugunitâ bagkús gumugunitâ nang may paghíhigantí—“El sitio nada importa, cipres, laurel o lirio,/ cadalso o campo abierto, combate o cruel martirio”[14]—yámang tumanggáp itó, nang palihím, ng pangúnang kaaláman hinggíl sa tápang ng kalában, at handâng harapín iyón áyon sa kaniyáng paraán. Kung dáti’y inuúnawà ang tulâ sa pamámagítan ni Rizal, si Rizal namán ngayón ang inuúnawà sa pamámagítan ng tulâ— “at ang Lamán ay nagíng Salitâ.” Ang táo na nása loob ng tulâ ay walâng silbi sa tulâ, malíban bílang palusót lában sa panánalákay o pániniktík, gáya sa maaarìng maganáp sa larángan. Ang táo sa tulâ, gayundín, ay isinásadulâ mulî ang báwat salitâng inilahók niya roón, sinisíkap ilantád ang mga kahulugáng nakaligtâan niyá hábang ipinápakáhulugán yaón, sumusuót sa mga takíp at puwáng ng malamíg na dískurso pára sa mga natatangìng pahiwatíg na maaarìng makapágpabágo sa hátol ng kásaysáyan sa kaniyáng lamán. Sadyang dumadaló siyá sa saríling mulîng pagsílang sa metápisíkong antás at, sa táwag ng pangangáilángan, ay gumáganáp ng mga gawâin ng kapúwa doktór at pasyénte. Tinátanggáp ng tulâ ang isá pang di-maíiwásang bakbákan, bagamán sa ngayón, ang moratóryum sa pagbilí ng mga sandáta ang nagpapánatilì na mapahupà nang bahagyâ ang labanán. “Morir es descansar”—ang pansaríling rebolusyón ni Rizal, kumbagá, ang kaniyáng pámpanitíkang paghíhimagsík, at higít na matagumpáy káysa ginawâ ng Katipunan, bagamán hindî siyá namunò ng hukbó o nagtatág ng gobyérno. Kung sisipátin sa prinsípyo na ang dáloy ng pakásaysáyang pag-iísip ay pásalungát ang dáloy sa ágos ng panahon, ang kaniyáng rebolusyón ay ginawàng posíble ang ibá pang rebolusyón, at iníladlád ang nakalípas pára masúsing masurì ng kasálukúyan. Sapagkát ang kasálukúyan ang náglilínaw sa nakaraán, at hindî ang kabalígtarán. Ang “Mi ultimo adiós,” na pinág-arálan sa pauróng na pananaw, ay suplíng ng Rebolusyóng Filipino lában sa España, na pagkaraan, ay nagíng anák ng digmâang Filipino-Amerikano. Maláy ang tulâ sa kinálalagyán nitó sa kamalayán ng kásaysáyan; at dáhil maláy sa pakásaysáyang kamalayán ay nakamít ang ganáp na pag-íral. Itó ngayón ang dápat mangyári, at anumáng lampás díto’y máwawalán ng kabuluhán. (Itutuloy. . . .)

Mga Talâ


[8] Mulâ sa Frances, tumutukoy itó sa “abanseng grupo sa alinmang larang, gáya sa sining ng panitikan, na ang mga akda’y mapag-eksperimento at lumilihis sa ortodoksiya.”

[9] Mulâ sa Latin, tumutukoy itó sa “tao na hindî tinatanggap,” at sa panig namán ng diplomasya ay nangangahulugang “opisyal ng embahada o opisinang konsular na hindî katanggap-tanggap ang akredistasyon sa panig ng isáng bansang dápat magpahintulot nitó.”

[10] Ang “morir es descansar,” na matatagpuan sa huling taludtod ng “Mi ultimo adiós” ni José Rizal, ay literal na maitutumbas sa “Ang mamatáy ay mamahinga,” ngúnit isinalin namán itó ni Andres Bonifacio na “mamatáy ay siyáng pagkakagupiling.”

[11] Mulâ sa Latin, na may literal na katumbas na “tao o bagay na hindî dápat salingin o pakialaman,” at ginamit na pamagat ni Rizal sa kaniyáng nobela.

[12] Dito makikita ang paglalaro ni Bautista sa bágong saltang salitâng “textimony” na tinumbasan ng “tekstimonya” sa Filipino. Ang “textimony,” áyon sa Urban Dictionary, ay isáng uri ng pagpapadala ng mahabang mensahe, sa pamámagítan ng texting, gáya sa selfon o sulatroniko. Kung pagbabatayan namán ang mga tékstong nalalathala sa Internet, ang salitâ ay kombinasyon ng téksto at testimonya, isáng uri ng pagpapatotoó sa pamámagítan ng pasulat na paraán, at maiuugnay sa gáya ng siping kasabihan.

[13] Mapabubulaanan itó, kung isasaalang-alang ang klasikong tulâ ni Andrés Bonifacio na pinamagatang “Pag-ibig sa Tinubuang Bayan.” Pambihira ang kodigo at diskurso nitó na nagtatampok sa diskurso ng Tagalog at sa bisyóng Katagalugan bilang isáng bansa,” na taliwas sa bisyóng “nasyon” ni Rizal.

[14] Itó ang ikawalo at ikasiyám na taludtod ng “Mi ultimo adiós” ni Rizal, na matutumbasan sa literal na paraán ng: “Hindî mahalaga ang pook: sipres, lawrel, liryo,/sa bibitayan o párang o kinamartiran.” Isinalin itó ni Bonafacio na: “Saan man mautas ay di kailañgan,/cípres ó laurel, lirio ma’y patuñgan/ pakikipaghamok, at ang bibitayan,/ yaon ay gayón din kung hiling ñg Bayan.”// Na ang paraán ng pagsasalin ay mahahalatang ipinangangalandakan ng teoryang Skopos na nagpapahalaga sa magiging resulta sa tunguhang wika, imbes na sa mulâang wika.

Ang Pagsasalin bilang Pagtulâ: Isang Pagninilay sa Words and Battlefields ni Cirilo F. Bautista

ni Roberto T. Añonuevo

[Mulang 28 Marso hanggang 2 Abril 2021 ay matutuhanghayan dito sa Alimbúkad ang buong salin sa Filipino ni Roberto T. Añonuevo ng Words and Battlefields ni Pambansang Alagad ng Sining Cirilo F. Bautista, bilang pagpupugay sa ika-80 anibersaryo ng dakilang makata at teoriko.]

Isinásaád sa sinaúnang kawikàang Tagalog ang talinghagà ng págsasálin: “May taingá ang lupà,/ may pakpák ang balità.[i]” Taliwas sa nakamihasnang pagbása, ang nasabing kawikàan ay hindi lámang maílalaán sa pahiwátig ng tsismis o paniniktík, o sa bilís ng paglagánap ng impormasyon, bagkus sa pagságap ng tunóg at signo, na maghahatíd ng mensahe, at magpapasangá ng mga kahulugán at pahiwátig, upang sa bandang huli’y magluwál ng sariwàng interpretasyon sa pinagmulán ng teksto. Mahalaga sa pagsasálin ang paraán ng pagságap sa tunóg at teksto, sapagkat hindi iisang tábas ang mga wikà, at ang mga wikàng ito ay nahuhúbog ng iba’t ibang lipúnan at gahúm na gumagamit nito para sa kapakanán ng mga tao sa isang tiyak na poók at panahón.

Kung paniníwalàan si Friedrich Schleiermacher[ii], ang pagsasálin ay may dalawang ágos: maaaring ilapít ang awtor túngo sa mámbabása, o lumápit ang mámbabása túngo sa awtor. Sapagkát ang mámbabása, o sabihin nang tagasálin, ay may sariling paraán ng pagságap sa wikà, ang pagsasálin ay maaaring makábulábog sa nakámihasnán niyang pagbása, at sa gayon ay maibá ang kaniyang pagdulóg sa teksto upang maunawàan ito nang lubós. May taingá ang lupà, ngunit dapat tandaan na may iba’t ibang lupàin, at sa mga lupàing ito ay may iba’t ibang tradisyon at kasaysayan ng paglagô ng wikà at diskurso ng mga tao. Ang lupàing sumaságap ng mga salitâ o teksto mulang ibayong dágat ang sentral sa págsasálin, kung isásaálang-álang ang diskurso ng sinaúnang Tagálog; at kung tititigan ang nasabing kawikàan—na nasa anyô ng sopistikadong tulâ—ay kailángang maging matálas ang pandiníg upang magíng malínaw ang pagságap at maunawàan nang lubós ang lahat ng íbig sabíhin ng teksto at tunóg.

Isang urì ng komunikasyon ang pagsasálin, wika ng mga teoriko[iii], at kung paniniwalàan si Lawrence Venuti[iv], ang ermenyutikang konsepto ng wika ay makiling sa interpretasyon na nagtataglay ng mga kaisipan at kahulugan, at ang mga káhulugán ang humuhúbog sa realidad na sasagápin ng mámbabása. Ang taingá ng lupà ay lampás sa pisikalidad ng pandiníg at pag-uliníg, o sa pisika ng alúnigníg o alíngawngáw. Ang taingá ang kasangkapan ng lupà para sagápin ang anumang mensaheng nagmulâ sa kung saang lupálop, ngunit ang anumang masagap ay nagiging matalinghagâng balità na makararating sa mga tao na nakauunàwa ng wikà at diskurso nito. Ang may pakpák ang balità ay resulta ng pagságap ng lupà; at sa sariling interpretasyon nito’y maaaring isílang ang mensahe na bukód sa lingguwistikong aspektong tagláy nito ay makapág-aangkát o makapágluluwás ng reaksiyon sa mámbabása o konsumidor ng kahulugan at páhiwátig. Samantála, ang malímit hindi napápansín ay ang balità na kung mágmumulâ sa ibang bayan at mágmumulâ sa ibang dilà ay tiyák na may kakayaháng magpalípat-lípat ng puwesto dahil sa katangìan nitong uyamín ang gravedad. Ang balita na iniluwás túngo sa ibang báyan ay iíwan ang orihinal nitong silbí na tagláy nito at ginagámit sa lupàng pinágmulán; at sa proseso ng paglipád nito ay maaarìng makaságap ito sa eyre ng iba pang sálik upang pagsápit sa patutungúhan ay iba na ang maging anyô kaysa dáti.

Ibig sabíhin, ang lupà, gaya ng balità , ay hindi estatiko sapagkát patúloy ang vibrasyon sa káligirán. Hindi rin kaílanmán magiging newtral ang ihahayág nitong mensahe kung isásaálang-álang ang kapakanán ng mga tao na saságap ng balità at ang láyon ng pinágmulan ng balità; at kung ituturing na ang Filipinas ay sinakop at pinagsamantalahan nang napakátagál ng mga banyagà at pinahinóg gaya sa sukà o lambanóg ng mga kasabwát nilang naghaharìng urì na isinilang at lumaki sa Filipinas. Maaaring may likás na pinsalà noong una pa man ang taingá; o kayâ’y mapinsalà ito nang di-ináasáhan, lalo na kung ang sasagápin nitong mga salità ay nakásusúgat kung hindi man sugatán, sa anyô man ng interlingguwistikong manióbra o intersemyotikong móro-móro. Ang balità ay may likás na ebolusyon tangkâin mang sagkâan o busalán ninuman, kapag isinálin o habang isinasálin ito sa iba’t ibang diwà at dilà.

Sapagkat ang wikà, sa paglipas ng panahón, ay palagìang lunán ng tunggalîan, gaya sa teorya ni Theodor Adorno[v]; at ang kakabít nitong diskurso na humuhúgis ng bagong realidad ang dapat maunawàan at subáybayán. Natútunugán ang pagkakáhawíg at pagkakáibá sa mga wikà kung titímbangín ang epekto ng mensahe túngo sa mámbabása sa isang pánig; at sa awtor, kung mábaluktót o mápungúsan ang kaniyang mensahe, sa kabilang panig. Kung paniníwalàan ang Ewropeong gahúm, ang páglapastángan sa mulàang wikà sa yugtô ng págsasálin ay kasalánang mortal, na idinadambanà ng Italyanong kawikaang “Traduttore, traditore” [Tagasalin, taksil]; at kung paniníwalàan naman ang káwikàang Tagalog, ang kapángyaríhan, henyo, at hiwagà ng tungúhang wikà ang dapat manaíg sa diskurso ng págsasálin—alinsúnod sa konsepto ng “pagságap” at “paglipád” mula sa dalúmatang Tagálog—at hindi malalayô sa konsepto ng anuvad sa India, na sa literal na pakahulugan ay “muling pagsasabi o pag-uulit ng sinabi,” o sa konsepto ng págsasálin ng dugô, gaya sa pagtanáw ni Haraldo de Campos, na ináasáhang makapágpapásiglá sa tagasálin at wikà ng pagsasálin[vi].

Kung itutúring na asimetriko ang ugnáyan sa pánig ng mga kultura sa iba’t ibang lupàin, hindi lámang dapat páhalágahán ang pinagmulàng wikà, bagkus dápat mágkaroón ng katumbás o higit na pagpapáhalagá sa tungúhang wikà. Sapagkát nasusugátan din ang tungúhang wikà, kung ipagpápalagáy na nagmulâ ito sa mahihírap at kolonisadong bansâ, na minálas  masalínan ng kontaminadong dugô o láson mula sa mapanákop na bansâ. Samantála, lumiliít o lumalakí o nabibílog ang ulo ng mga tao na tumátanggáp ng matálinghagàng balità bilang teksto, kapalit ang labis na pagdambanà sa mulâang teksto at banyágang wikà. Ang politika ng signo ay hindi lingid sa mga Filipino: matútunghayán ito mulang dasál at palakásan hanggang kilometrikong talumpatì at balagtásan; mulang anúnsiyóng komersiyal hanggang kampanyang pánghalálan, at iba pa. Sa kawikàang Tagálog, ang balità ay mahihinuhang paúlit-úlit na nálilikhâ at kinákasangkápan mulâ sa isang báyan na natatangì ang wikà at diskurso túngo sa ibang báyan na may sariling wikà at diskurso. Ang maganda rito’y naipámamálas ang pambihirang katangìan at káakuhán ng lupà na magproseso ng anumang dápat íparatíng sa dapat kumonsumo ng mga kahulugán, pahiwátig, o alunigníg.

Ang aklat na ito ni Cirilo F. Bautista ay isinalin sa Filipino ni Roberto T. Añonuevo para sa kapakinabangan ng mga guro at estudyante sa Filipino. Ang buong salin, na pinamagatang Mga Salita at Larangan: Isang Pagninilay sa Tula, ay mababasa rito sa Alimbúkad.

Sa pagsusurì ng mga tekstong sáling pampánitikán, karaniwang nangíngibábaw ang pagtítig sa estilo at poetika sa pagsasálin. Ngunit ang pagsasálin sa Filipino ng Words and Battlefields: A Theoria on the Poem (1998) ni Cirilo F. Bautista ay lumálampás sa pagtimbáng sa estilo at poetika, o kaya’y sa dinamikong tumbásan ng mga salitâ at diwà, sapagkat ang pagsasálin ay maituturing din na pagkathâ ng panibagong tulâ—ang tulâ na hindi maíkakahón at hindi rin maipápakáhulugán sa ilang salitâ, gaya sa pagninílay ni Bautista. Nagbabágo-bágo ang tulâ sa paglipas ng panahon, nakátatawíd sa hímpapawíd at nakáraratíng sa diyasporang Filipino, nagsusúot ng damít na kung mínsan ay alangáning prosa at alanganing lirikong de-tugmâ’t súkat, bukód sa nagtítiniklíng sa gramatika at palaugnayan, sapagkat ang pag-iral nito ay warìng nakápaloób sa Gomang Tore, na ipinágtatanggól sa isang pánig ngunit sinásalákay din ng kalában sa kabilang pánig; sapagkat ang tulâ ay hindi estatiko bagkus patuloy na umaandár anuman ang panahón at pagkakátaón. Ang Gomang Tore, sa bisyon at telebisyon ni Bautista, ang talinghagà rin na gagamítin sa pagsasálin sa Filipino, ang ultimong tarugò na nakatírik upang suhayan ang luwalhatì ng kámalayán.

Matútunghayán ang anomalya sa akda ni Bautista sa páalála sa mga mámbabása:

This discourse on the poem is actually a theory disguised as a parable disguised as history disguised as sociology disguised as a poem. One should be wary of disguises.

[Itong diskurso sa tulâ ay teorya na sadyang isinabalatkayô sa parabula na isinabalatkayô sa kasaysayan na isinabalatkayô sa sosyolohiya na isinabalatkayô sa tulâ. Dapat mag-ingat ang sinuman sa mga pagsasábalatkayô.] 

Na maaaring sagápin na ang pagtalákay sa tulâ at lente ng pagbása nito ay nasa anyô ng di-pangkaraniwang paglalahad at interkonektadong disenyo, kumbaga, ang diskurso na ginamitan ng taktika sa pagtulâ; at ang paggamit ng ligoy ay mahíhiwatígang hindi basta paglulustay ng mga salita, bagkus pagsasadula ng ostranenie [depamilyarisasyon] ayon sa pakahulugan ni Viktor Shklovsky. Matátagurìan sa Filipino na isang paraán ng disiplinadong pagninílay ang “theoria” ni Bautista: ang pinapaksâ ay hindi lámang búnga ng diyalohikong salpukan ng mga diwain at kahulugan, bagkus aktibong bahagi ng nasabing diyalohikong ugnayan sa iba’t ibang antas ng kamalayan—na kagila-gilalas na lumalabás na tulâ.

Sa nasabing pangyayari, ang pagsasálin ay nangangáilángan din ng higít na mabisàng “teknolohikong paghahandâ” kung hihiramín ang dilà ni Bautista.

Masisípat ang teksto ni Bautista na isa nang anyô ng sálin, na bagamán orihinal na isinúlat sa Ingles (na sa kasamaang-palad ay hindi pa rin maituturing na katutubong wikà sa Filipinas, bagaman inangkin na umanó ng mga Filipinong manunulat na nagpakabihasâ sa Ingles, gaya ni Bautista) ay nágmumulâ ang kaisipan sa Filipino na nágkataóng nasa Filipinas at lumakí at dumaán sa katutubong kultura habang nag-iíwi ng kasaysáyan at mahabàng bakbákan mulang pabigkás hanggang pasulát na tradisyon sa panitikan[vii]. At kung isinálin nga ni Bautista ang sarili sa teksto na kaniyang nilikha, ang sálin sa Filipino ay hindi dapat sálin lámang ng isa pang sálin, bagkús dápat magíng isang paraán ng kalkuladong pagbagtás sa kamálayáng Filipino (na masasabing nagkalámat dahil sa mga banyagàng wikàng ipinasúso ng mga banyagà). Ito ang siníkap gawin sa pagsasálin sa Filipino. Nágtatangkâ ang teksto sa Filipino na kusàng mágkapakpák sa malikhàing paraán, at magbanyúhay, na magiging testamento sa patuloy na paglagô ng wikà at panitikang Filipinas. Heto ang halimbawang sálin:

Titígan ang Gomang Tore—hindi itó nághahasík ni umaáni, ngunit nanánatilìng obligasyon ng ísip na sagápin ito bilang tánging realidad. Naglahò ang kasibúlan nito sa mga talâan ng sinapupunan na ang bawat panahón ay takipsílim, pantáy takipsílim, na ang mga laruan at galáng ay ibinabaligyâ ang pangwakás na pag-íral nang matiyák ang mga papél nito sa talatàng itó, at maupós. Hindi pa man natutuyô ang tínta habang sumusulat ang panulat, bumabángon mulî ang mga itó upang manalákay pagkasílang. Ang tore ba ang diwà ng kabatàan habang niyúyugyóg ng hángin ang málalambót na bintî? O ito ba ang suklám ng kondenadong káluluwá na ipinatápon sa iláng at iníwang mamúhay nang mag-isá? May líhim ba itong bungô? Ito ba’y may pusò?

Ito ang tunóg, rítmo, at datíng na Bautista sa Filipino—na sumasálok sa dalúmatang Filipinas—at kung itatapát sa Ingles ay nakatitiyak na mahirap salatín kung alin ang naunang isinulat. Mapapansin ang dulás sa mga salita, at mahirap uyaming himig “balagtasista” o “armagedonista” o “abanggardista” o “modernista.”[viii] Lampas sa gayong tatak si Bautista basáhin man ang katumbás sa Filipino, at ito ang dapat tuklasín. Ang gayong pagsasálin ang matataguriang paglipád, imbes na pánggagagád lámang sa tekstong Ingles.

Sa unang tingin, ang tábas ng wikà at pagsasakatagâ sa Ingles ni Bautista ay malápot at mahirap arukín, sapagkat maituturing na isang lumalárgang wika na humihigít sa Ingles ngunit lumalagós sa Filipinong kamalayán upang makipágdiskurso sa pihíkang mámbabása, at itó ang nagiging pangúnahing dahilán kung bakit iniingúsan siyang basahin. Ngunit humihirap lámang ang pagbása dahil nakalululà ang bokabularyo at erudisyon, at kung hindi pamilyar ang mámbabása sa gayong testura ng teksto. Kapag nalusután ang naturang balákid sa págbabasá ay mabábatíd na madalî at payák ang lahat. Ang wika at pagsasakatagâ ni Bautista ang isang anyô ng pagsasálin ng kaisipan tungo sa papel (at nagpapagunita sa talinghagà ni C.P. Cavafy), ang pagkapâ sa katahimikan o bantulot usalín (bagaman hindi paikid ala-Jorge Luís Borges), o ang pagdukál kung hindi man pagkalantarì sa puwáng ng guníguní at pambansang kámalayán (na tila pakikipag-arnís kay José Rizal)—na higit na magiging makapángyaríhan sa oras na magkápakpák ang balità sa sariling wikà ng nakáraráming Filipino na dápat makinábang nitó.

Ang lígoy, na makapángyaríhang kasangkápan sa pananalinghagà at katangian ng panulaang Tagalog, ang gagamitin ni Bautista sa pinakámaringál na paraán. Ang lígoy, sa kamáy sa tersera klaseng manunulat, ay sumpâ at kaluguran para sa masokistang mámbabása. Ngunit ang lígoy, sa kamáy ni Bautista, ang pamána sa mapálad, masigásig na mámbabása upang patúloy na maging aktibo ito sa pagtuklás sa paláisipán ng espinghe o laberinto ng lingám kung hindi man heometriya ng bilyar, na pawang magbubúnga ng eternidad at pambihirang matá at kámalayán sa bagong realidad. Ang sálin sa Filipino ay nagtatangkàng itanghál ang pambihirang lígoy ni Bautista ngunit sa paraáng matálik sa dilà at uliníg ng mga Filipino. Sa ganitong pangyayari, ináasáhan kahit ang págbabágo sa tunóg at datíng ng teksto sa Ingles tungo sa Filipino[ix].

Ngunit maitatanong: Ano nga ba talaga ang háyop na kathâ ni Bautista? Bakit kailangan pa itong isálin sa Filipino?

Binúbuksán ng Words and Battlefields ang diskurso kung paano magpáhalagá o tumuklás ng tulâ, at kung paano sumúlat o magpakínis ng tulâ, at kung paanong ang tulâ ay nagiging sentro at eternidad dahil sa nalilikhang realidad sa tatsulok na balangkas na Awtor-Tula-Mambabása na nakalugar sa isang kultura at kasaysayan, at magpapagunita sa parádimá ni M.H. Abrams[x]. Para kay Bautista, ang tulâ ay hindi malamíg na bagay, bagkus isang pumipintíg na realidad na may kakáyaháng hubugin kahit ang ísip at paraán ng pág-iisíp ng mga tao. Ang tulâ, na nagiging matipunò sa bisà ng haráya, ay nagiging poók ng tunggalian sapagkat binubuô ito ng mga salita, at madedestrungka lámang sa pamámagítan din ng mga salita. Bukod dito, ang tulâ ay hindi makáiíwas makipágbakbákan sa iba pang tulâ , at manánaíg sa bandang hulí ang pinakámalakás. Kargado ng mga pakahulugan, signo, pagkiling, at ideolohiya ang mga salitâ, bukod sa may angking mahika at kapángyaríhan, na kapag naging tulâ sa kamáy ng isang manúnulát ay maaaring makapagdúlot ng kabántugán at makasákop sa ibang dominyo, o kaya’y makapagpaguhô sa matalínghagàng paraán sa poder ng tirano. Ang tulâ ay may sariling panahón ngunit kung minsan ay lumálampás sa panahón nito at nabibihisan ng bagong mito at pakáhulugán sa iba’t ibang panahón alinsunod sa pagtanáw ng mámbabása, habang maparíkalàng binubúhay ang makatà para sa panibagong mito ng pagkathâ at pagdakilà. At ang tulâ ay may sariling pinág-ugatán, ang kulturang magsasaad kung bakit naging tulâng Filipino o tulâng putomaya ang isang teksto. Ang patuloy na pagbábanyúhay kahit sa konsepto o hulagway ng tulâ ay makikita kahit sa anyô o padron nito, na kung minsan ay walang sinasabi, ngunit dapat pa ring pagnilayan ang katahimikan, o kung ano nga ba ang ibig sabihin nito kahit pa wala.

Ang lahat ng ito ay ipápaloób ni Bautista sa talinghagà at pananalinghagà na nasa anyông tulâng tuluyan (na malayong-malayo na sa tíkas ng gaya kina Aloysius Bertrand, Charles Baudelaire, Arthur Rimbaud, at iba pang makatang Frances) na nakikipágdiskúrso at nákikipágsabáyan sa iba pang panulàan at teorya mula sa iba’t ibang súlok at lilignán ng daigdig, habang humuhúgot ng mga alusyon sa mga kasaysáyan at lipunan upang maítanghál ang kabatíran sa sariwàng pagtanáw. Tatlumpu’t anim na yugtô sa tulâng tuluyan—na iba’t iba ang habà at taktiká—ang nakálahók sa buong koleksiyon; at bawat piyesa’y maítutúring na makapágsasaríli, ngunit may matálik na kaugnáyan sa iba pa para makabuô sa mala-epikong proporsiyon ng isang anyô ng tulâng tuluyan[xi]. Ang unang piyesa, na tumatayông pambúngad, ay nágsisilbíng kapílas na takúpis ng pangwakás na piyesa na bumíbigkís at nagpapáalúnigníg sa siklo ng diskurso. Ang nakápagítan sa natúrang dalawáng piyesa ang pángunáhing láwas. Ang kakatwâ’y hindi ipagsísigáwan ni Bautista na ang sinulat niya’y tulâng tuluyan; at mahihiwatigan lámang ang pagkatulâ ng kaniyang akda kung isásaálang-álang ang paraán ng pagságap, pagtanáw, at pagsasáharáya sa mga bágay-bágay at pangyayari ng personang kumákaúsap warì sa isang ídeal na mámbabása, at kung bábalikán ang malikhàing pagninílay at pagdulóg ni Bautista sa nagpápabágo-bágong anyô ng tulâ sa paglípas ng panahón.[xii]  

Samantála, ang pagsasálin sa Filipino ng akdâ ni Bautista ay masasábing muling pagkathâ sa malikhàing paraán sa teorya o pagninílay ni Bautista hinggil sa tulâ, at pagpápaláwig sa mito niya bilang makatà ng kaniyang panahon. Ngunit higit pa rito’y inilálantád ng sálin ang salát, lálim, láwak, at tunóg ni Bautista, alinsunod sa diskurso, parametro, at termino ng mga Filipino—isang pagdulóg at praktika sa lárang ng pagsasalin na isinalig din sa sípat at ugát ng Filipino—na hindi maikákailàng maláy sa larô at salamángka ng namámayáning gahúm na patuloy na nagpapábansót sa haráya ng Filipino. Hindi hakbáng pauróng, at lalong hindi pag-uulít o imitasyon, bagkus lipád pasulóng ang ginawang pagsasalin sa Filipino, kung gagawing patnubay ang kawikaang Tagalog. Ang sálin sa Filipino ang salákay na talinghagà sa Gomang Tore ni Cirilo F. Bautista—na karápat-dápat pahálagahán ang integridad at bisyón bilang Pambansang Alagád ng Sining, ngayón at sa daráting na panahón. 

Sanggunian

Abrams, M.H. The Mirror and the Lamp: Romantic Theory and the Critical Tradition. London/Oxford/New York: Oxford University Press, 1953.

Adorno, Theodor W. Aesthetic Theory. Gretel Adorno at Rolf Tiedemann, mga editor. Muling isinalin, inedit, at may introduksiyon ni Robert Hullot-Kentor. Minnesota: Minnesota University Press, 1997.

Adorno, Theodor W. at Max Horkheimer. Dialectic of Enlightenment. John Cumming, tagasalin. London at New York: Verso, 1979.

Almario, Virgilio S. Balagtasismo versus Modernismo: Panulaang Tagalog sa Ika-20 Siglo. Maynila: Komisyon sa Wikang Filipino, 2016.

Almario, Virgilio S., editor. Introduksiyon sa Pagsasalin: Mga Panimulang Babasahin Hinggil sa Teorya at Praktika ng Pagsasalin. Maynila: Komisyon sa Wikang Filipino, 2015.

Almario, Virgilio S. Ang Pag-ibig sa Bayan ni Andres Bonifacio. Manila: University of Santo Tomas Publishing House, 2012.

Almario, Virgilio S. Memo Mulang Gimokudan: Aklat ng Tulang Tuluyan. Quezon City: University of the Philippines Press, 2005.

Almario, Virgilio S. Ang Makata sa Panahon ng Makina. Lungsod Quezon: University of the Philippines Press, 1972.

Añonuevo, Roberto T., editor at tagasalin. Kontra Prosa: Mga Salin sa Eleganteng Filipino. Pasig City: MBMR Publishing, 2018.

Añonuevo, Roberto T., editor. Hulagwáy ng Filipino, sa Pandiwa Taon 4, Bilang 2. Maynila: Komisyon sa Wikang Filipino, 2016.

Añonuevo, Roberto T. Alimpuyo sa Takipsilim. Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 2012.

Añonuevo, Roberto T. “Ang Dalumat ng Trahedya sa Pangwakas na Hudhud ni Rio Alma,” sa Ang Hudhud ni Rio Alma: Panunuring Pampanitikan, Romulo P. Baquiran, Jr., editor. Manila: National Commission for Culture and the Arts, 2009.

Añonuevo, Roberto T., Romulo P. Baquiran Jr., at Mesandel Virtuosio Arguelles, mga editor. Hulagwáy, Tomo 4, Bilang 1. Maynila: 2004.

Bassnet, Susan at Harish Trivedi, mga editor. Post-colonial Translation: Theory and Practice. London at New York: 1999.

Baytan, Ronald. “Intensities of Signs: An Interview with the Visionary Cirilo F. Bautista,” sa Likhaan 6: The Journal of Contemporary Philippine Literature, ni Gémino H. Abad, editor. Quezon City: UP Institute of Creative Writing, 2012.

Benedikt, Michael. The Prose Poem: An International Anthology. New York: Dell Publishing, 1976.

Berlina, Alexandra, editor at tagasalin. Viktor Shklovsky: A Reader. New York/London/ Oxford/New Delhi: Bloomsbury Academic, 2017.

Bautista, Cirilo F. Trilogy of St. Lazarus. Manila: De La Salle University Press, 2001.

Bautista, Cirilo F. Words and Battlefields: A Theoria on the Poem. Manila: De La Salle University Press, 1998.

Bigornia, Mike L. Prosang Itim. Pasig City: Anvil Publishing, 1996.

Dickins, James. Sándor Hervey at Ian Higgins. Thinking Arabic Translation: A course in translation method: Arabic to English, Ikalawang edisyon. London at New York: Routledge, 2017.

Eugenio, Damiana L., editor. The Proverbs. Quezon City. University of the Philippines Press, 2002.

Fawcett, Peter D. Translation and Language: Linguistic Theories Explained. Manchester, UK & Northampton, MA: St. Jerome Publishing, 1997.

Leitch, Vincent B., pangkalahatang editor. The Norton Anthology of Theory and Criticism, New York: W.W. Norton & Company, Inc., 2001.

Maggay, Melba Padilla. Pahiwatig: Kagawiang Pangkomunikasyon ng mga Filipino. Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 2002.

Martin, Gregorio at Mariano Martinez Cuadrado. Colección de refranes, frases y modismos Tagalos. Guadalupe: Pequeña Imprenta del Asilo de Huerfanos,1890.

Munday, Jeremy, editor. The Routledge Companion to Translation Studies. London at New York: Routledge, 2009.

Palanca Hall of Famers. The Palanca Hall of Fame Anthology, Limited Edition. Quezon City: Libro Amigo Publishers, 2010.

Rubel, Paula G.  at Abraham Rosman. Translating Cultures: Perspectives on Translation and Anthropology. Oxford & New York: Berg, 2003.

Schleiermacher, Friedrich. “On The Different Methods Of Translating,” Susan Bernofsky, tagasalin. Sa The Translation Studies Reader, Tomo 3. London at New York: Routledge, 2004.

Venuti, Lawrence, editor. The Translation Studies Reader. London at New York: Routledge, 2000.

Venuti, Laurence. The Translator’s Invisibility: A History of Translation, Ikalawang edisyon. London at New York: Routledge, 1995.

Mga Talâ


[i] Hango ang tulâng ito na higit na nakilala bilang kawikaang Tagalog sa Colección de refranes, frases y modismos Tagalos (1890) nina Gregorio Martin at Mariano Martinez Cuadrado. Naiiba sa wari ko ang ginawang sariwang pagbasa rito na tumatangging magpataták, gaya sa poskolonyal o posturang pagbasa, ngunit hindi rin marahil kalabisan kung sabihing panimulang panukalang disiplinadong pagninilay sa pagsasalin sa Filipino.

[ii] Basahin ang “On the different methods of translating” (1813) sa The Translation Studies Reader (2012), edit ni Lawrence Venuti. Isinalin ito sa Filipino ni Roberto T. Añonuevo, at nasa Introduksiyon sa Pagsasalin: Mga Panimulang Babasahin Hinggil sa Teorya at Praktika ng Pagsasalin (2015), edit ni Virgilio S. Almario.

[iii] Maibibilang dito sina Peter Newmark, Basil Hasem, at David Katan. Basahin ang Routledge Companion to Translations Studies (2009), edit ni Jeremy Munday.

[iv] Magandang pagsimulan ang The Translator’s Invisibility: A History of Translation (1995) ni Lawrence Venuti. Gayunman, mapagdududahan ang kaniyang kiling sa konsepto ng “foreignization” laban sa “domestication” kung gaya sa Filipinas ay malalagay sa alanganin ang Filipino na kailangan ang patuloy na paglinang sa wika at pagdukal sa dalumatang-bayan. Makabubuti ang “foreignization” kung ganap na malaganap at nalinang nang ganap ang wika, gaya ng Ingles, ngunit mapanganib sa gaya ng Filipino kung nasa yugto pa rin ito ng paglilinang at pagpapalaganap. Marahil kailangang timbangin kung alin at kailan dapat gawing dominante ang bawat konsepto sa pagsasalin sa Filipino.

[v] Basahin ang Dialectic of Enlightenment [Dialektik der Aufklarung, 1944], nina Theodor W. Adorno at Max M. Horkheimer; at Aesthetic Theory [Ästhetische Theorie, 1970]  ni Max Adorno. Ang elaborasyon nito ay matutunghayan sa ika-22 at 23 tulâng tuluyan ni Bautista.

[vi] Basahin ang Post-colonial Translation: Theory and Practice na inedit nina Susan Bassnet at Harish Trivedi. London at New York: 1999. Malaki ang maitutulong nito sa pagbubuo ng bagong teorya at praktika sa pagsasalin sa Filipino.

[vii] Kung ídeal na mambabasa ang target ng akda ni Bautista, mahihinuhang higit na nakapaling ito tungo sa diyaspora at sa mga nasa labas ng Filipinas. Sapagkat hindi maaarok ng karaniwang Filipino na nasa loob ng Filipinas ang kaniyang wika, at sa gayon ay matatanaw na isang pribilehiyadong wika ang Ingles, na ang paradoha’y nasa saklaw ng mga Ingleserong manunulat ang pag-angkin, ngunit waring nakapagpapatiwalag sa diwa ng karaniwang Filipino. Nagmula na rin kay Bautista na may kultura at kasaysayan ang mga wika; ngunit ang tulâng Filipino, sa pinakamasaklaw nitong pakahulugan, ang “gigiba sa doble-karang personalidad ng mga Filipino” (tingnan ang ikalabindalawang piyesa ni Bautista). Makatutulong kung gayon ang salin sa Filipino na maburá ang pagkatiwalag o alyenasyon, at ang sinasabing ídeal na mambabasa ay mapaghuhunos na tunay na mambabasa.

[viii] Mga termino ito na pinalaganap ni P.A.S. Virgilio S. Almario sa kaniyang mga aklat hinggil sa panunuring pampanitikan at kasaysayang pampanitikan, gaya sa Mutyang Dilim (1991), Balagtasismo vs. Modernismo (1984), at Ang Makata sa Panahon ng Makina (1972).

[ix] Magkaiba ang polong pinagmumulan ng Ingles (tahás) at ng Filipino (maligoy), ayon sa pag-aaral ni Dr. Melba Padilla Maggay, at may kaugnayan dito ang pinagmulang kultura at kasaysayan ng mga ito. Basahin ang Pahiwatig: Kagawiang Pangkomunikasyon ng mga Filipino (2002).

[x] Basahin ang The Mirror and the Lamp: Romantic Theory and the Critical Tradition ni M.H. Abrams (1953) na nagsasaad na may apat na elemento sa kritika ng sining: artist, akda, madla, at uniberso. Ngunit kay Bautista ay maaaring sipatin na Makata-Tulâ-Mambabasa-Kultura/Kasaysayan. Ang tulâ ang sentro, ang ultimong signo, sapagkat hindi ito pasibo bagkus aktibong tagahubog sa maaaring maging kapalaran ng makatà, ng tulâ mismo, at ng mámbabása sa iba’t ibang panahon. Nagagawa iyon ng tulâ sa tulong ng haráya. May kasaysayan ang tulâ, ngunit makagagawa rin ito ng kasaysayan, lalo kung isasaalang-alang ang kultura o mga kulturang salalayan nito. Sa ganitong pangyayari, hindi makaiiwas ang tulâ sa tunggalian, lalo’t nangingibabaw na sa ngayon ang palimbag na teksto sa pabigkas na paraan ng paglikha at pagtatanghal ng tula.

[xi] Halatang ayaw ni Bautista sa tagurîng “prose poem” [tulâng tuluyan] na mula sa Kanluran, sapagkat nakapágpapakítid ito sa tula, at naniniwala lámang sa tagurîng “tulâ” (lalo’t may kaugnayan sa panitikang Filipinas), at isang beses lang binanggit iyon sa kaniyang akda at tumutukoy pa sa nobela ni Francoise Sagan.  Gayunman, kahit nasa anyông prosa ang isang akda ay maaari pa rin iyong tawaging “tulâ,” gaya sa kaniyang akdang Mga Salita at Larangan. Samantala, magandang pagnilayan ang mga eksperimento nina Mike L. Bigornia, Rio Alma, at Roberto T. Añonuevo sa mga tulâ na nasa anyông prosa na isinulat sa Filipino, at doon matatagpuan ang sari-saring pagsagap, pagtanaw, at pagsasaharaya na binihisan ng masinop na paraan ng pagsasakataga at pananalinghaga sa Filipino. Magtútunggalîan nang palihím ang kanilang mga tulâ, gaya sa teorya ni Bautista, ngunit sa dulo’y magkakasundô na ang mga tulâ pa rin ang dapat manaig—imbes na ang mga makata. “Sa panulaan,” wika nga ni Bautista, “tanging ang malakas ang makapag-aangkin sa pag-iral” (Yugto 26, Mga Salita at Larangan).

[xii] Maimumungkahing basahin ang “Intensities of Signs: An Interview with the Visionary Cirilo F. Bautista,” ni Ronald Baytan, sa Likhaan 6, na inilathala ng UP Creative Writing Center noong 2012. Magalíng pumukól ng tanóng si Baytan, at sa mga sagót ni Bautista ay mahuhúgot ang kaniyang poetika at pananaw hinggil sa tulâ. Na kung pagbúbuláyan nang maígi ay magbubunyag kung sino-sinong makata o kritiko ang nanggagaya o humihiram ng kaniyang ídea sa malikhaing paraan.

Bárbara, ni Roberto T. Añonuevo

Bárbara

Roberto T. Añonuevo

“Upang makilala,” pahayag minsan ni Bárbara, “ay dapat isaisip at isapuso ang kasarian.” Ang kaniyang mga akda (na mala-ube ang pabalát ngunit waring nagkukubli ng kimikong pormulasyon ng búrak) ay nagsimulang lumunsad sa daigdig ng panitikan na naglalabo-labo ang mga brusko, babaero, at lasenggo na magtatawanan pa matapos magsapákan o magbasagán ng bayag. Babae ang mga akda niya, babae kung pumili mula sa Villa Mare, o ito ang panlilinlang sa kaniya ng angking guniguni, sapagkat ang mga tauhan niya ay babae o pambabae, na kung hindi mapagpatawá ay galít sa mundo, at kung magkaroon man ng ásal o baít o hágod ng lalaki ay ituturing niyang binabae, ngunit hindi kailanman báyot na iniiyót nang patalikod, ni bato na newtral at nakapirmi para sa kaluguran ng malikot na eskultor. Kailangang ipagtanggol niya sa kaniyang mga sanaysay ang pangwakas na moog ng kalooban, ang pagka-feminista na waring kambal na katauhan ng maalamat na Purita at Fefita, naggigiit ng espasyo at gahúm at karapatan, marahil upang libakin ang mga lalaking kung sumulat ay tulisan o bilyonaryo mag-isip na walang pakialam sa kasarian bagkus sa hahamiging ari-arian; at siya, na nahirati at lumaki sa mga sayaw at awit at telenobela, ay nakákukutób na panahon nang baligtarin ang daigdig bago pa siya maiwan sa pansitan. Ang kaniyang mga akda, na naging babae dahil babae ang awtor, kung paniniwalaan ang mga seksiyon sa aklatan, ay nagiging babae rin sa pagtanaw ng kaniyang mga muslak na mambabasa, na kung hindi rin babae ay ibig maging babae, subalit ipagkakanulo siya ng anumang bahid na mula sa lalaki. Parang bahaghari, paniwala ni Bárbara, ang dakila niyang mga salita, mga salitang kapag pinagsama-sama’y nagiging antolohiyang sumusurot sa patriyarka at mapandahas nitong kalibugan, lihis man ang lohika o linsad ang gramatika o hokus pokus ang kasaysayan, basta matatag ang pagsasaharáya, at kulang na lámang timplahin bilang kalkuladong matriyarkado at marxista, kumakapâ sa mga ugat at diyalektika habang nakatitig sa pabrika ng mga diksiyonaryo at puhunan ng naghaharing uri, o higit na tumpak, ng nagrereynang uri, upang isigaw na ang ekonomikong produksiyon sa limbagan ang magdidikta ng bisyon at sining na dapat lasapin ng sambayanan. Natuto rin siya habang tumatagal sa salimuot ng burukrasya para lumikha ng sariwang kultura at batas na pabor sa kaniyang simulain, nakikipagbungguang-balikat sa gaya ng mga trápo, kúpal, o tibák kung kinakailangan, at ang pagtatatág niya ng kapisanan ng mga babae ay para banggain ang gahum ng mga lalaki o babaeng tumiwalag sa simulain ng kababaihan, na kung tatanungin naman ang mga sinasabing lalaki ay tutugunin siya ng bato-bato sa langit, sapagkat kailan pa naisip ang bakbakan o poder, anila, kung wala sa hinagap nila ang pumatol sa kaniyang mga akda? Nakásasawà rin ang korona, biro ng mga lalaki niyang kakosa kuno, at maluwag na ibinigay ang trono para sa kasiyahan ng sanlibo’t isang Bárbara na isisilang. Pinalalakad ni Bárbara ang kaniyang mga akda na magandang silipin, o kaya’y umasintá, sa bintana habang eksperto sa kusina o magpalaki ng mga bata—alisto sa anumang pasaring at palipad-hangin—pinagbabanyuhay ang sinaunang kawikaan, at ipinángangálandákan na ito ang bagong kawikaan, lalo sa panahon na dapat magmartsa tungo sa Palasyo ng Malabanan sapagkat malaganap ang kabuktutan at hindi masupil ang pandemya ng medyokridad.  Ipaglaban ang karapatan ng mga babae! Ipaglaban! Ito ang paulit-ulit isinisigaw ng mga akda ni Bárbara, na nakaririndi rin kahit sa tainga ng mga tindera o tumitiktok na dalagita. Kailangang pangatawanan ni Bárbara ang iisang polo, ang iisang tindig, ang iisang tinig, buskahin mang nakasasakál o nakasusuká ang linya, gayong sikát na nakatanghal, at parang set ng kosmetiko, sa kaniyang tokador. Ngayon, nag-iisip ang kaniyang bagong ahente at editor kung paano papalitan ang sagisag panulat niya—para umangkop sa eyre niyang sopistikada.

Alimbúkad: Battle-scarred poetry in search of humanity. Photo by Ece AK on Pexels.com

Kapalaran, ni Roberto T. Añonuevo

Kapalaran

Roberto T. Añonuevo

Ang bagong kalendaryo sa dingding
ay bulateng marahang gumagapang
at nagiging disyerto na kasinlawak 
ng langit sa isang iglap.
Ito rin kaya ang nasasagap ng iba?
Mamangha ay hindi biro; ang riles
sa tigang na lupain ay parang walang
katapusan, ngunit paulit-ulit pa rin
na binabaybay ng mga pasahero
ng tren. Bawat bagón ay may kargamento
ng pangarap, marahil para makakita
ng gusgusing lungsod o asul na dagat,
upang iduwal pagkaraan ang mga tao
na magsásadulâ ng ingay sa palengke
o sigaw ng iníp na kaláwangíng barko
o senyas sa puslit o paslit na biyahero.
Ang Lunes ay kasimbagal ng Biyernes.
Pumikit at maririnig ang tumitilaok
na bituka, o umiingit na mga bakal.
Ngunit walang espasyo ang gutom o uhaw
at aangkop ang lawas sa ibig ng isip. 
Ay, higit na maginhawa pang tumingin 
sa mga bituin sa pagtatakipsilim——
pabigat na palamuti ang relong Suwiso.
Ito na yata ang pinakamalamig na gabi.
Ang simoy sa buhangin ay tila pulutong 
ng kawal na magsisiyasat ng pasaporte.
Alimbúkad: Filipino poetry eruption beyond pandemic anthologies. Photo by Pixabay on Pexels.com

Adiyogi sa Pasig, ni Roberto T. Añonuevo

Adiyogi sa Pasig

Roberto T. Añonuevo

Ang gabi ng mga kamay ay mga kaluluwa
sa agos.
Ang gabi ng pagtatalik ng mga kaluluwa
ay agos.
Ang gabi ng pagsilang ng mga kaluluwa
ay agos.

Hayaang umagos ang sayaw ng kalululuwa.
Hayaang umagos ang buwan ng kaluluwa.
Hayaang umagos ang bulaklak ng kaluluwa.

Sapagkat ito ang gabi ng landas palaot.
Sapagkat ito ang gabi ng landas ng laot.
Sapagkat ito ang gabi ng laot ng mga landas.

Ang gabi ng bathala ay gabi ng mga likha.
Ang gabi ng bathala ay likha ng mga gabi.
Ang gabi ay bathala na gabi ang lumilikha.

Ito ang sandali ng paglusong sa karimlan.
Ito ang sandali ng pag-ahon sa karimlan.
Ito ang karimlan ng paglusong at pag-ahon
ng sandali.

Sapagkat ito ang inaasam na paghuhugas
ng sandali.
Sapagkat ito ang inaasam ng paghuhugas.
Ang sandali—
Ang inaasam na paghuhugas nang wagas.

Alimbúkad: Poetry walking the talk. Poetry making the impossible possible. Photo by Arti Agarwal on Pexels.com

Pulpolitiks, ni Roberto T. Añonuevo

Pulpolitiks

Roberto T. Añonuevo

Para itong kilikíli o galáng-galáng, na pana-panahong sinusúkat ang taglay na init o tibók, nang matiyak kung ang láwas ng madla ay may lagnat o pilay. Hindi sapát ang pagpapatunay ng paningin o pandinig, o kaya’y ang pahiwatig ng ritmo ng maluwag na paghinga; kailangan, sabi ng awtoridad, ang termometro at relo sa pag-arok sa pagkatao, upang pagkaraan ay maibigay ang tumpak na pampaginhawa sa anyo man ng ulan ng mga kendi o ulan ng mga bala. Ngunit espasyo rin ito upang diktahan ang isip, ang isip na tinuturukan ng lason, wika ng rumarapidong tinig sa radyo, upang mapaniwala ang tao na may sakit o may taning sa mundo, kahit mukhang malusog pa sa kalabaw. Mag-iimbento ang mga mananaliksik ng mga tanong, mga tanong na sila rin ang ibig sumagot at ibig ipalunok sa iyo ang resulta, na pakiwari mo’y walang saysay at para lámang sa laboratoryo ng mikrobyo, ngunit mamumulagat ka na lámang na mula roon ay maititindig ang paliparan o pasugalan o ospital para sa mga dinoktor na papel at pagtataksil. Sa tumpak na sandali’y makapag-uutos din ito sa ituturok sa iyong bakuna, sa dapat mong maabot na temperatura, at sa anumang ayuda sakali’t manatili ang pandemya, habang bumibilib kang nagmumurá sa monologo ng posonegro—mula sa koboy ng sariwang dinastiyang elemental.

Alimbúkad: Poetry beyond press release. Photo by Tima Miroshnichenko on Pexels.com

Ulo, ni Roberto T. Añonuevo

 Ulo
  
 Roberto T. Añonuevo
  
 Nauuna kang lumabas 
 sa mundo, 
 at kapag nahanginan 
 ay tumitigas ang buto,
 umaangas na wagas,
 para ipagmagara
 ang utak
 na pagdating ng araw
 ay itatawag sa iyo
 sa dami ng mga balak.
 Maaaring taglay mo
 ang bumbunan
 na paliparan ng lamok;
 ang buhok
 na kung hindi pintado
 ng bahaghari
 ay pugad ng ahas;
 ang kambal na puyó
 na sirkito ng simbuyó;
 ang malapad na noo
 na kaiinggitan ng tanga;
 at ang mukha
 na kapilas ng maskara
 upang ilihim
 ang lalim at budhi.
 Magsisilang ka
 ng mga sinag o sungay
 gaya ng higanteng busto,
 bibiruing kulót o unát
 sa ngalan ng uri,
 mag-iiwi ng mga planeta
 ng gunita o kamalayan,
 at putungan man
 ng gintong lawrel o tinik
 ay korona pa rin
 ng iyong dunong o bait
 sa kabila ng pagtataksil
 ng matatapat na kaibigan.
 Tatawagin kang sira
 para kutusán
 kung ayaw maging utusán,
 o para hugasan ka
 sa likás na kasalanan.
 At kapag sinuway mo
 ang utos ng pangulo,
 magtataka ba kami
 sa tadhana ng palakol
 o tinitingalang bibitayan?
 Pugutan ka
 at lalo kang darami;
 barilin ka sa pilipisan
 at mauutas ang salarin;
 at kung sakali’t tistisin
 ay magpapasikat ka pa
 ng mga doktor at bayani.
 Manggugulo ka
 sa ngalan ng bayan
 o dahil sa kasintahan,
 ngunit mauuntog
 sakâ matatauhan——
 na taliwas 
 sa kakambal mo
 sa ibaba
 na pumipintog lalo
 kapag ginagalit 
 o ibig na manloob.
 Hampasin ng tubo
 sa harap ng publiko
 ay wala sa iyo
 kung sintigas ng bato——
 habang ang mga saksi
 ay panatag na naghihinguto.
Alimbúkad: Poetry energy, poetry soul. Photo by cottonbro on Pexels.com