Awit ng Musa, ni Roberto T. Añonuevo

Awit ng Músa

Roberto T. Añonuevo

Nálilikhâ ng kamáy ang húbog, testúra, at kúlay na nátuklasán ng matá. Nálilikhâ ng bungangà ang tínig at tunóg na sinágap ng taingá at isinálin sa senyás ng kamáy. Nálilikhâ ng matá ang paít-ásim-tamís-angháng na ibinúbunyág ng dilà. Nálilikhâ ng ilóng ang ligamgám o halúmigmíg na inílilíhim ng taingá at pálad. Nálilikhâ ng taingá ang kahúngkagán o dumí na námumuô sa bungangà at ilóng. Ngúnit hindî málilikhâ ng kamáy ang saríling kamáy nang hindî iíwan ang pagigíng kamáy at maisálin sa kumpás at indáyog. Hindî málilikhâ ng matá ang saríling matá kung hindî itó pipikít nang papáglahùin ang saríli. Hindî málilikhâ ng ilóng ang saríling ilóng nang hindi nagmúmukhâng elepánteng sumísinghót sa angkíng likídong buntót at nasúsulások sa saríling bigát. Hindî málilikhâ ng taingá ang saríling taingá, sapagkát iyón ang kúsang pagkulób at paglagô nang pauróng. Gayunmán, pipilítin pa rin ng bungangà na likhâin ang saríling bungangà, na lilikhâ ng ibá pang bungangà na magsásalitâ pára sa kaniyá káhit walâng kawawâan, na kapág hindî natiís ng ibá’y púpukulín ng masamâng tingín, sásampalín nang mataúhan, pálalayásin hábang hinahágad ng málulutóng na panghahámak, at sa ísang singasíng ay tútuldukán ang ipinamálas na pághahambóg. Ang bungangà na lumikhâ sa saríli ay nakatakdâng ipatápon sa malayò at doón mamatáy, gáya ng mga hungkág na anúnsiyó sa páhayagán. Itó ang talínghagàng iníwan ng áking mahál, hábang siyá’y umaáwit ng áking áwit, na malugód na tinátangáy ng hángin sa kung saáng daigdíg.

Alimbúkad: Poetry Filipinas moving mountains. Photo by Plato Terentev on Pexels.com

Mga Salitâ at Larángan: Isáng Pagninílay sa Tulâ, ni Cirilo F. Bautista (Yugto 23-29)

Salin ng Words and Battlefields: A Theoria on the Poem ni Cirilo F. Bautista

Salin sa pandaigdigang Filipino ni Roberto T. Añonuevo

23

Itinutúring ng relihiyón ang mundó bílang ikóno; itinutúring namán ng tulâ ang mundó bílang diyós. Itinátampók ng úna ang mga salitâ sa altár, samantálang tinatabúnan sa basurahán ang ikalawá. Warìng ang pagsugpô sa kagutumán at kamangmangán ang makapágtatabóy sa anghél: ang isá’y umimbénto ng burukrásya ng mga aníto na naníniráhan sa tuktók ng bundók, na tila ang paglagánap ng kagutúman at kámangmangán ang makapágpapahupà sa kabangisán ng tríbu; itinakwíl namán ng kabilâ ang burukrásya ng mga mortál na nangábubusóg sa mga pínong diyamánte at kartél ng langís. Kapuwâ tagápamanság ng páng-aalípin ang mga itó, gáya ng ginawâ ni Ximenes sa España at ni Aristotle sa Gresya, hinggil sa mga táo na “buháy na kasangkápan” o “humihíngang arì-arìan.” Hindî lubós maisip kung hanggáng saan ang pagpápaláyas matamó lámang ang kaniláng nilaláyon, dahil ginagawâ nilá iyon sa ngalan ng kaunlaran ng táo. Nilináng nilá ang konsepto ng kalayàan habang nambubusábos, at ang pilósopíya ng umanísmo sa pagiging ásal-háyop sa ibang táo. Hindî nilá matandaan ang awà at kabutihang-loob. Ang bisyo ng isá’y ang kabutihan ng iba, at pabalik. Nagsabwatan silá para maging tagápamagítan ng mga makásalanáng kaluluwá. Sa isáng panig, halimbawa, ang kapuwâ Islam at Kristiyanismo ay mga tulâng-atake, na sumúso sa pananámpalátayàng nakapágpupundár ng Paraíso ang karáhasán; sa kabílang panig, ang kapuwâ tiranya at demokrásya ay mga tulâ na sumisigla sa bárbarismo ng mga magbubukíd. Kapuwâ napalalíwig yaon ng kapángyaríhang di-natitínag. Nabubúhay ang kapángyaríhan sa kakayahán nitóng magbanát ng butó, kayâ napakahinà nitó kapag namamahingá. Sakím sa kapángyaríhan ang tulâ ng rélihiyón, na tila pag-iípon ng dinamíta sa sílong. Isáng kasiyáhan nitó’y nasa tadhanàng kung may masamâng mangyári sa mga bagáy, makapágpapásikláb itó ng olokáwsto sa pamamagítan ng pagsisindí ng pósporo. Kasabáy nitó, kabalíkat ng tulâ ng rélihiyón ang buông burukrásya at pananalapî ng Bundók Olímpo nang matiyák ang pagpapatúloy ng mga ritwál—mulâng orasyon hanggáng pamamalità sa pagbítay sa kondenado. Ang tulâ ng mundó, gayunman, ay higit na maútak, dahil Hindî itó nagkukunwang maging diyós. Ngúnit nagiging diyós itó sa pamamagitan ng pagsalungat sa diyós, sa paggamit ng paninindak sa mga talibà ng templo habang tangan ang mga lastág na armalayt at granada. Nabibihag kung minsan ang táo sa ganitóng tulâ, kapag inisip na ang tulâ ay kaniyáng bíhag. Ang lantáy na dúnong sa tulâ ang hihígop sa táo para maniwalang kontroládo niya itó, hanggáng lusáwin ng mahíka ng tulâ ang mga réhas ng bilanggûan sakâ ipulupot sa kaniyáng kamalayán, na paparalisá sa haráya niya. Pagdáka, ang haráya ng tulâ ang lulukob sa haráya ng táo, bubulukín itó’t palalakihín, hanggáng mapaniwalàng ganáp na ang kaniyáng haráya. Magíging alísto siyá na parang kinoryénte ang ísip. Sa yugtông itó, ang pagkamaláy niya’y maling pagkamaláy, ngúnit hindî gayon ang tingin niya—ang haráyang nalinlang ang pinakahulíng makatutunóg sa panlilinláng. Ang tulâ ng haráyang nalínlang, na inakalang pinapayagang tulâ itó, ang mamamahalà sa túnay na realidad, magmamártsa sa sáliw ng orkesta ng mandolina, habáng tinutugtóg ang “O Surdato ‘Nnamurato”[28] ni Califano-Cannio. Babalátay ang sínag ng neópolitánong araw sa mga kalyé ng Maynilà úpang basbasán ang mga tambákan ng basura, para pabanguhín, kahit paáno, ang kilikíli ng mga buríkak nitó. Maglalakád ang tulâng nalinláng nang walang pakialam gáya ng bagong luklók na emperadór, tángan ang súpot ng biskuwit na sarì-sarì ang lása—pinyá, tsokoláte, inasnán, limón—na kapag kináin ay mapúpuwersá ang kumáin na magmurá sa pinakábastós na paraán. Ang penomenong itó ang pupúkaw sa pansín ng mga namumunò, at ang tulâ’y ipadádampót, lilitísin, at parurusáhan. Mga tiráno silá, ngúnit sa pag-aakalang ligtás sa anumang pangánib, pahihintulutan nilá ang pangwakás na hilíng bago ang pagbítay. Sabi ng tulâ, “Isáng malaking karangalan ang okasyong itó. Hindî akó sikát na tulâ nang dakpin ninyo akó at sampahan ng kasong panggugulo sa publiko. Ikinakailà ko po itó, dahil Hindî ko namán talaga ginawa, ngúnit lumikha kayo ng matatalisik na pruweba at hinabì ang mga itó na maging marikit, legal na tapiseríya na kumumbinsi sa aking nagkasála nga akó. Ano po ang magagawâ ko sa inyong kolektibong henyo? Napahangà akó’t napaluhà nang makíta ang totoó. Sapagkat dáti’y Hindî akó kilalá, sumíkat akó ngayón; at nakalathala pa ang aking pangálan sa mga pahayagan, ang pangálan kong malaki pa kaysa aking hinlalato. Binigyan ninyo akó ng báhay at pagkain. Ikinágagalák ko pong mamatay!” Namatay ang tulâ, na nalinlang ng sariling haráya na guniguni ng hangal. Sino kung gayon ang dapat paglamayan? Ang isáharáya ang tulâ ng mundó bílang mundó ng tulâ ay maaaring lihís sa pilosopikong pagtanaw, ngúnit sinasalungat nitó ang pinakabatayan ng talino ng tulâ at ang kabaliwan ng mundó. Sa nakíkinitá ni Andrei Sinyavsky, makapágsisílang itó sa sariling pook ng pinaghalong Marxismo at matriyarkado. “Nakapágpapáringál sa táo ang pakikíhalubílo sa mga kabáyo, at nakapágpapálambót ng taé ang makukúnat na tinápay, at sa gayón ay lumusóg lalo ang mga magbubukíd at magalíng pa kaysá urîng mayayáman” (TeVC:286). Magagawâ ring samsamín ang mga títik at lahukán ng táyom, pakulûan, at ibilád pagkaraan sa araw nang makíta ang makukuláy na tulâ na malilikhâ nang bára-bára. Pagkaraan, mabubuô ang mga pormúla at teorya nang maipaliwanag ang mga implikasyon nitó sa hinaharap ng sangkatauhan! Isáharáya ang haráya, payo ng tulâ, at amínin ang karupukan ng pagkatáo! Magtíka, dahil malapit na ang wakás! Ano ang gagawin ng tulâ sa haráyang lumilikha rin sa mismong tulâ, na kúlang na lámang panghínayángan ang kasalatán ng mga salitâ nitó? Paano nitó isasáharáya ang di-másasáharáya sa mga termínong linggúwistíko—ang katahimíkan, ang mga patláng sa pagitan ng mga salitâ?  Ang katáhimíkan ng katáhimíkan—anúng tomong pilosopiko na sa paglalaráwan nitó’y nakapágpapásiglá, isáng aklátang virtuwal para sa iskólar na malabò ang matá! Magtíka, malápit na ang katáhimíkan! Ang katáhimíkan ang úbod ng líhim na kaaláman, habang ang pananalita ang maglalantad ng lihim na kaalaman; ngúnit sa karunungang hindî tumitiklop, uniberso ng di-tekstuwalidad ang angkop na espasyo. Hindî isusúlat sa papel ng mga mistikong kapisánan ang kaniláng mga lihim, ngúnit ipapása iyon sa iba sa pasalitâng paraán. Bahagì rin ng tulâ ang katáhimíkan kapag isinasalin itó mulâng buháy na saksi tungong pisikal na sulatín. Sa pamamagitan ng mga gadyet pandaigdig, naipapalaganap ng katáhimíkan ang tekstuwalidad nitó, gáya sa konsertina, at nabibigyan ng pakahulugán ang mga salitâ na makapágwawakás sa mismong pag-iral nitó. Ang tulâ, makaraang lamunin ng katáhimíkan, ay marahang iimbentuhin ang sariling katáhimíkan—ang katáhimíkang verbal—na ang estetika’y muling hinuhubog ang mga hanggáhan ng espasyo. Sa pamamagitan nitó, ang tulâ ng mundó’y nakapag-aángkin ng lupàin, hukbó, katuwang, kayamanan, sandata, ministrong pandigma, pambansang monopolyo, at imprentang gumagána. Humihintô ang espasyo sa pagiging pinid na silid, dahil wumáwagaywáy kung saan-saan ang mga watawat sa pagdatíng ng mga maharlikâng dapat asikasuhin. Pagdáka, lilikumin ng haráya ang lahat ng lakás nitó úpang manilbihan sa tulâ na ngayón ay nakapások sa lagúsan ng lungsód at kabuntót ang daán-daáng ketóngin. Ang lamlám ng kaniláng nagkakaisáng kahapisán ang sasalákay sa haráya at pahihintûin ang andár nitó, at ang lagim ng kaniláng panlabas na anyô ang magpapabaligtad sa maayos na pagsagap sa realidad. Ang dalóm[29] ng pagkabusábos ng Indiyo ay lumilitaw lámang bílang pinungúsang karangyâan kung ihahambing sa ganitóng tagpô. Ang karahasan sa Madagascar ay hindî káyang pantayan ang ganitóng pagdurusang sanhi ng dislokasyon. Magigitla ang haráya, samantálang hindî mapapansin ng tulâ o ng mga ketongin ang gayong pagkagitla. Ang pagiging karaniwan kung paano sinisípat ng mga kalahók sa parada ang tagpô’y nakadidiskaríl ng haráya, kayâ pagkalampas sa gayong pagkagúlat, pansamantálang makakaligtâan nitó ang láyon kung bakit nakatayo silá sa gitna ng plasa. Waring sinaklot ng pangkalahatang katamarán, na bumabará sa takbó ng kalahati ng kaniláng utak, ang mga mirón ay hindi nakikíta ang paralisádong haráya bagkus tanging ang kupasíng damít ng tulâ na kumikináng sa sinag ng araw, ang pinuno na inihayag niláng sumákop sa kanilá, úpang saklawin silá, úpang supilin silá bago nilá malimot ang bulóng ng budhi na magpaalipin at ang pagpupúgay na basbas ng kusang pagpapáalípin. Sa pagiging mga káwal, nabúhay silá úpang sumunód sa útos, at mamámatáy paghudyat ng tulâ, na sa mga lalaking itó’y “digmâan ang pinakatúnay na representasyon ng búhay at ni hindî natatákot sa mismong bakbákan dahil para sa kanilá’y isá nang digmâan ang buong búhay” (CaCP:282). Hindî tulisán o mersenaryo, ang haráya’y hindî magmamartsa palagós sa mga sabana úpang mandambong sa nayon, o sumakay sa kabayo para lumahok sa masásayáng paligsahan, ngúnit dapat pa ring makianib. Kailangang tanggapin ng haráyang maitalaga bílang masunuring káwal ng tulâ kung ibig nitóng mapalapit sa tulâ. Kapag minithi nitóng ísalaysáy ang kabuhungan ng kapangyarihan, na ginagawâ nitó, kailangan nitóng salungahin ang awtoridad ng tulâ nang hindî nagmumukhang mapanlinlang; posible lámang itó kung naipundar na ng haráya ang matalik na ugnayan sa tulâ. Sapagkat nagtataksil sa tulâ ang haráya—itó ang batayang paradoha ng matulâing sining, dahil kapag minsang lumabas itó sa tulâ, kumbaga, kapag inihayag ng tulâ ang kalayàan ng haráya, ang haráya’y maghihimagsik sa tulâ úpang maangkin muli ang pangingibabaw doon, úpang madanas muli ang mga hinagap sa batayang pananaig sa tulâ bago pa man manambitan ang tulâ na makairal. Ang katusuhang ipinakikita ng haráya para matamó itó’y pagkilala sa pagiging mapamaraan nitó; ang kaganapan nitó’y pumipintig sa himig ng paglilibing ng unti-unti nitóng pagkawasak. Sa pagtatamó nitó, napahihina ng haráya ang sarili—at iyan ang isá pang paradoha. Sa pagiging malaya sa panahón, dahil itó ang panahón sa sariling kalooban, ang haráya’y nag-aalab sa rebolusyonaryong init na makapágpapalípat-lípat nang pana-panahón, mulâng isáng pook tungong ibang pook, nang hindî umaalis sa estasyon nitó. Malaya itó sa mismong akto ng pagpirmi, o sa pasiyang huwag gumalaw, at sisindihan ang pisikal na láwas tungo sa di-mapipigil na pagkatupok. Ang pagkámatálik ng haráya sa tulâ ang nagbibigay ng kapangyarihan ditó para mangibabaw sa tulâ, na ngayón ay hindî káyang pangasiwaan pa ang nasasakupan nitóng naaabo. Lalamunin ng haráya ang tulâ, na ang bagong iperbole ay ilahad nang todo ang birtud ng kapangyarihan! Lahat ng fakultad nitó’y itinuon muli sa pagpapanatili ng gayong kapangyarihan na nalagay sa peligro dahil sa paglunok ng tulâ. Ngúnit hindî pa nitó magagap ang nasabing pangánib, sa anyô man ng estilistang kaliwanagan o kinésikong ugnayan, bagaman nakaaangkop sa sitwasyon na nasákop na nitó ang kalahati ng mundó sa bandáng Tropiko ng Kaprikorniyo. Winika ni B.G. Dux na ang pakikibaka hinggil sa gayong  pag-angkop  ay “epistemolohikong rimarim na nakalulusot lámang dahil mukha itóng ginamit ng mga etnologo” (LoB:168). Sa kabilâ nitó, nanatiling elemento sa malikhaing ebolusyon ang haráya, sapagkat ibinubúkod nitó ang halagahang a posteriori[30] ng mga proseso ng pag-iisip ng táo gáya sa nakikita sa praktikal at artistikong kasanayan. Malinaw din na hindî awtonomong entidad ang haráya. Nakasalalay ang posisyon nitó sa pederasyon ng kaalaman hinggil sa tulâ na dapat nitóng itatag, at pagkaraan, wasakin. Kinikilala lámang ng kognitibong aparato nitó ang sariling láyon, i.e., ang subersiyon ng tulâ, hanggáng maging mahusay na programadong  ehersisyo itó, na gáya sa mga daga ni Eibl-Eisbesfeldt, na dahil ni walang madaláng bagay sa hawla, ay kakagatin ang kani-kaniyang buntot at iwáwasí-wasíwas sa tinitirhan nitó (LoB:92). Gayundin, sumisigla ang haráya sa sariling mga likha nitó, at mahigpit na pangangalagaan yaon gáya ng mga lupaing hitik sa kastilyo at naglilihim ng mga taglay na simbolo, parikala, paradoha, at sinékdoke sa mga kalaboso para gamitin sa mga pagkakataóng kailangang mangatwiran nang baluktot o bílang panuhay sa casus belli[31]. Ang tulâ ng mundó ay makamundóng tulâ, at ang haráyang nagpasimuno nitó ay higit na makamundó. Bago pa isílang ang tulâ, taglay na ng haráya ang plano para sa pagkawasak nitó. Ang ganitóng siklo ng tekstuwal na pagsílang at kamatayan ang nagtitiyák sa kaligtasan ng haráya—na lantarang panloloko. Kung hindî naimbento ang wikà, magpapatuloy ang haráya na magpakanâ ng mga makamundóng pananákop at pangangalaga sa agos ng kásaysáyan úpang mabuo ang tamang manuskríto at maitangi ang mga tagumpay nitó. Sa pinakaubod, ganitó kung paano nagsimulâ ang tulâ, gáya sa pabigkás na musika—bílang pagkilala sa ego ng haráya. Malimit ikinukubli ng tulâ ang katangian nitóng manilà. Nang mabihag sa Gaza si Philip ng Nateuil, ang makatà sa hukbo ng Krusada ng 1239, “ginugol niya ang panahón sa loob ng bilanggûan sa pagsusulat ng tugmaang sumpa sa Orden [ng Militar]” (RuC:215) na namamahalà sa pangangahas, ngúnit ang tunay na traydor ay ang kaniyang haráya na umakit sa kaniya sa piling ng malalawak na romantikong larawan ng Gitnang Silángan. Ang haráya marahil ang tanging katangian ng isip na tila nasa labas ng henesis. Taliwas sa katwiran at baít na ang ebolusyonaryong progreso’y kaugnay ng pagtanggap sa panlabas na realidad, at kung minsan, sa pagrereporma ng gayong realidad, lumalampas ang haráya sa mga saklaw ng realidad, di-alintana ang mga hadlang, sa ngalan ng egoistang pagtakas para paguhuin ang tulâ. Ang kasungitan nitó’y malawig na katigasan na malimit ipagkamali na rendisyon sa kapansin-pansing mga bagay, gayong repleksiyon lamang ng haráya sa sarili nitó. Kahit paano’y pagpapaliwanag iyon sa sarili; sa pinakamasaklap, walang saysay itóng pagtatanggol sa anumang bagay na totoó lámang sa simbolikong antas, tulad sa alegorya ni Munchhausen hinggil sa pagsabunot sa sarili (LoB:13). Ang lawak at dalás ng mga salakay sa tulâ ang pumipigil sa haráya para kumilos nang mahusay sa piguratibong antas, kayâ napipigil ang biglaang paglitaw ng kung ano-anong impormasyon sa loob ng sari-saring matulâing elemento. Bunga nitó, hindî lámang yaon mabigat na trabaho ng isip nang maunawaan ang tulâ bagkus mabigat na trabaho ng katawan úpang sablay na maunawaan itó. Nagmumulâ ang lahat ng Konkretong Panulaan sa ganitóng kawaláng-kakayahán na umunawa ng mali; at nagmumulâ ang lahat ng Simbolistang Panulaan sa ganitóng kawaláng-kakayahán úpang unawain itó. Mga makatà ang huling makababatid, at hindî na iyon mahalaga. Kumikilos nang magaan ang haráya, gáya ng bulateng walang tiyan, at humuhukay nang walang habas ang katumpakan sa mababatóng lansangan ng gunita. Ang pormúla nitó sa pananákop ay tumatangging tumanggap ng retoke o anyông pekè: pumatay kapag may pagkakataón. Pagkaraan, ginagawâ nitóng rélihiyón ang pagtataksil at ginagawâng ritwal ang tunggalian. Isá pang diyós ang uupô sa maningning na trono, subalit hindî pa rin nagbabago ang kongregasyon. Parang hilong talilong: tumpak nga; dahil mauupô nang asiwâ ang haráya, sapagkat alam nitóng mapapalitan itó na kasimbilis ng pagkakaluklok nitó. Hindî sapat ang rubdob nitó at lihim na pakikipagtalo para manatili sa poder. Kailangang bumuo itó ng mistikong kawanihan úpang lituhin ang mga kritiko. Sa kondominyum na may mga esoterikong teksto ng Syria at Ehipto, makakalap nitó sa wakas ang kalát-kalát na puwersa ng angking ilusyon. Ngúnit hindî nitó mahuhulaan, sa pamamagitan man ng tingting na insenso o hiniklat na bituka ng baboy, ang glosaryo ng martírolohiyó.

Alimbúkad: Poetry invasion, poetry imagination. Photo by Pixabay on Pexels.com

24

Sapagkát ang tulâ ay hindî inirekord na realidád, ni realidád na pinágbanyúhay; itó ang wikà na nagkúkunwarîng realidad. Unang lumitaw sa sangkatauhan ang tulâ na balatkayông pabigkás úpang itago ang agresibong kalikasan ng táo. Itó, noon at magpahanggá ngayón, ang páin, ang simbolohiyang pabigkás na ipinapahayag sa iba’t ibang panahón sa pamamagitan ng mga hudhud[32]  at sayáw. “Ipinápalagáy sa pag-unlád ng wikâng pabigkás hindî lámang ang mga proseso ng kaisipáng konseptuwal bagkus maging yaong ritwálisasyón, na isínasákodígo ang simbolo at ginagawâ itóng bahagi ng tradisyon” (LoB:230). Patuloy na nananáhan ang tulâng nakabalatkayô bílang realidad sa mga pangkolehiyong antolohiyang pampánitikán na ginawang ritwal na maladiyós. Sa gayon, báwat salinlahi’y nagbibigay ng pagdakila sa tulâ, na walang ibang dilà bagkus ang dilà na nilinang nitó. Nakaluklók itó habang taglay ang bigat ng mga taón na nagpakò ríto sa mga aklát, gáya ng mga itim at puting bató sa Benguet, na ang pinagsamang katáhimíkan at katigasan ang bumubuntot sa isip na may sinaunang gunita ng kulam at digmaan. Ang tulâ, sa pagiging beterano, ay namumúhay sa mga nasabing bató at sa lahat ng batuhan sa Inglatera, Irlanda, Gresya, at Bulgarya, at gumugulong sa kung saan-saang pook, sa mga lingid na lipì, lumalagos sa mga pusikit na gabi ng taglamig at karahasan sa mga larangan. Dahil ang tulâ ay higit pa sa pagtitipon ng mga salitâ, itó rin ang sistématísasyón ng di-verbal na mga kahulugán na ikinakabit ang mga sarili gáya ng mga taliptip sa teksto. Ang mga kumpás ng kamáy, galáw ng dalirì, at kisáp ng mata ay nakapagdaragdag ng kapangyarihan ng tulâ sa kinesikong karugtong, at kung minsan ay natatamo ang independiyenteng kahulugán na labás sa tulâ. “May mga táo na nakadaráma na mga salitâ ang bumubuo ng likás na sentro ng unibersong pangkomunikasyon, at dapat pag-aralan ang lahat ng iba pang uri ng komunikasyon bílang mga subsistemang nakapailalim díto,” sulat ni Birdwhistell. “Ang gayong pasiyá ang pangunang nakapagtatakda ng kalikasan ng komunikasyon bílang proseso, at bantulot pa akó . . . na maglaán ng anumang priyoridad sa alinmang sistemang imprákomúnikasyón” (BiK:188). Samakatwid, maaaring ang mga di-verbal na galáw sa labás ng tulâ ang pumalit sa tulâ o magpahintulot sa estetikong ringal, tulad ng sinisikap gawin ng haráya. Ang mga bató ng Benguet ay hindî mga bató ng Bulgarya, ngúnit pareho ang matulâing pagkaagresibo na nakapagpapasigla sa mababató nitóng butó.  Para maiulat ang kamalian ng realidad na labás sa anyô ng mga itó, hindî tumitinag ang nasabing mga bató sa pagkakaupô. Gáya ng mga kamay, kumukuyom ang mga itó; gáya ng mga daliri, kumikinang ang mga itó, gáya ng mga mata, tumititig—na permanenteng nakapágdarágdag sa iskolarsip na kukuyom sa mga itó, na kikinang sa mga itó, na tititig sa mga itó. Hitik sa kásaysáyan, ang mga bató’y hindî pupunô sa kásaysáyan, ngúnit mailalagak sa mga gilid ng mga di-pangyayari, ngúnit ang mga itó’y runa, glifo, kódise—ang mismong utak ng kaalaman. Walang salitâ ang mga bató, ngúnit ang mga itó’y salitâ sa kadalisáyan at esensiya, bagaman walang tunog. Maibabasura ang katáhimíkan nitó, ngúnit ang matinding pag-iral nitó’y dumudunggól sa kamalayan ng táo, gáya ng mga walang kabayong tulisán. Umíd, ang mga bató’y nagsasalitâ nang may púrong katatasán na malimit nasasaksihan lámang sa pinakahamak sa mga táo—ang mangmáng o dukhâ; nakapirmi, lumilipat ang mga itó sakáy ng magagrasang karitón habang sinusúkat ang kasákimán ng táo na sumasalamin sa sunóg na kagubatan at maruruming tubigan, o sinusubok ang ubod ng kaniláng politika laban sa kasákimán o pangungulimbat ng táo. Mga vinyadora ang mga itó na may di-nakikitang patalim na ipinantatabas sa kalabisáng pangkaisipán nang mapadugô o matanggal ang mga búkol sa pamamagitan ng magnetikong pagtistis. Ang tulâng nagdaramit ng realidad, gayunman, ay mabibigong pigilin ang realidad o ang mga katuwang nitó—pantasmagorya, halimbawa—maliban kung huhubarin nitó ang pagkukunwari at dadaloy sa panahón. Gáya ng mga Tewton na “mahilig naisin nang walang pakundangan ang imposibleng matamó, kayâ nawawalan silá ng karapatan sa anumang matatamó” (MiB:6), maaaring maiwala ng tulâ kahit ang kahulugán ng pagkukunwa nitó. Dahil ang tulâ, gáya sa nabanggit, ay maaaring malinlang ng haráya. (Sa isáng paraan, ang pagbabalatkayô ng tulâ ay seguro laban sa gayon, bagaman hindî laging epektibo). Matatanggalan ng lamanloob, mabubulabog, o mababakli ang tulâ. Ibinukod mulâ sa “tunay” na realidad, dahil ipinápalagáy itóng “natamóng” realidad, ang tulâ ay wikà na hiláw ang kaganapan, at hindî pa bahagi ng estetikong tanawin. Tulad ng pagkamanghâ ng isáng táo sa mekanika ng pagpapatugtog ng plawta—kung paano nangyaring nahuhugot ang musika sa hangin, at dadaloy ang laway nang pahalang sa madilim na loob ng túbo, at hahatakin at puputulin ang ritmo sa pamamagitan ng pagdiin ng daliri sa mga bútas—magwawakás sa pátas ang pakikípagtálo ng isáng táo sa nakabalatkayông tulâ. Hindî maglalaon, matutuklasan ang pagbabalatkayô, at sisigâan ang mga pangkolehiyong antolohiya, at patatalsikin sa akademya ang mga awtor nitó.  Maglalagalag bílang palaboy sa mga gilid ng kapisánang pampánitikán ang sala-sa-init, sala-sa-lamig na tulâ. Ngúnit pansamantála lamang, gayunman; ang tulâ, na nahubad ang pagkukunwari, ay magkakaroon ng sariwang pagtingin. Iiwan nitó ang pangangaral, kahit pa nagmumungkahi itó ng isáng panig ng realidad bílang realidad—lalagyan nitó ngayón ng balatkayô ang realidad imbes na magkunwari pa. Kumbaga, nasa ibang mukha ang maskara. Ang Pandiwà sa pisikal na anyô nitó’y mahigpit na pananátilíhin ang únang saráy ng maskara, na magtátatág sa intelektuwal na patutunguhan ng tulâ. Itó ang dugo ng tulâ, na sa mga aklát ay magpapahitík ng mga notasyon na magpapaliwanag sa táog at káti nitó, na tanging sagot sa tanong sa silid-aralan, na “Ano ang kahulugán ng tulâ?” Higit na madalas, makalilikha ng tiranya ng kahulugán ang ganitóng pangyayari, na para bang ang tulâ ay palaging dapat may katumbas na kahulugán. Magbúbunsód din itó sa matulâing satsatán na mauuwi sa inimbentong realidad na kahanay ng insidente hinggil sa pilotong Sobyet na dinakila si Stalin at nakapanaginip na patáy na si Stalin. Nagising siyang umiiyak, pumasok sa trabaho nang mabigat ang loob, at ikinuwento sa kaniyang mga kapuwâ opisyal ang napanaginip. Isá sa kanilá ang nagsumbong sa Sekretong Pulisya na nagsakdal sa kaniya ng kasong “pagtatangkang makita ang kontra-Sobyet na pangarap” (DoS:32). Sa nasabing krimen, pinatawan siya ng sentensiyang 25 taón na pagkakábilanggô. Hindî maláy ang realidad sa panaginip ng nasabing piloto hanggáng ibunyag niya itó, at pagkaraan, bago pa niya maiwaksi ang panaginip, pinilì ng mga awtoridad na maniwala sa realidad ng kaniyang panaginip. Kawangis itó ng mahikang pabigkás ng tulâ: nagagawa nitóng mapaglahò kahit ang salamangkero. Hindî na saklaw ng tulâ ang pagpapahilom sa sugat ng puso, ngúnit may kahalili itó sa ritmo ng mahihiwagang bulóng. Itó ang papel ng prósodya, na nagpapadáloy hindî lámang sa galaw ng tulâ, kundi maging sa galáw ng mundó. Sa sandaling inúunawà ng isáng táo ang tulâ, lahat ng sistema’y humihintô o napáiilálim sa sistema ng realidad ng tulâ na makapágdidiktá sa sariling galaw ng mundó. Sa gayong sandali, ang mundó ay wala kung wala ang tulâ. Sinasalamin ng asal ng tulâ ang nagkusang maging pinuno ng mga mersenaryo na ang mga impluwensiyang pampolitika at pangkaisipán ay lumilikha ng mga saglit na warlord o alternatibong uniberso. Ang paglago ng kapangyarihan ang nakapagbibigay sa tulâ ng nakasisindak na awra ng lalim na nakapagdidisenyo ng pasukán sa mga himpilan at transbordong lugar para sa ekséhesis. Ang Pandiwà ang ikalawang saráy ng maskara ng tulâ. Inilulugar nitó ang mundó sa ilalim ng lente, sinusuri itó, at pagkaraan ay hihiwain sa maraming panig na ang kaleydoskopyong refraksiyon ay magsasalin ng maraming kulay sa utak. Itó ang saráy ng liwayway at takipsilim, ng palagiang musika na lumulunod sa pahina nang may solidong alunignig. Ang Pang-ábay ay isáng Pang-urì na may mga paa, na ang paglalakád sa rabáw ng tulâ ang nagpapánatilìng umaandar ang makinarya ng liwayway at takipsilim. Sa marubdob na paghahanap ng kahulugán ng tulâ, ang Pang-ábay ang nasa unahan; sa alinmang malawakang demóstrasyon, naglalakad itó nang kasabay ang mga lihim na ahente at pinunong pampolitika. Nagtungo itó sa Dapitan úpang himukin si Rizal na sumapì sa Rebolusyong Filipino, at dumakò sa Palanan úpang tumulong sa paglinlang at pagdakip kay Aguinaldo. Anuman ang reaksiyon ditó ng táo, ang saráy na itó ay hindî tumututol sa balikwas ng mga halagahan kung magbubunga namán ng bentaha. “Sa isáng banda,” sulat ni Andrew Sinclair, “ang huling kanlungan ng sopistikasyon ay nihilismo; ang kabuôang dekadensiya ay nakatuon sa buong pagkawasak úpang dalisáyin ang sarili. . . Kung walang pagwásak sa lumà, walang bágo ang malilikhâ” (SiS:116). Bagaman ang mga pandiwà’y dinadamitan ng rangya ang tulâ, nililibak ng mga itó ang tula sa pamamagitan ng pagpapalaki sa importansiya nitó. Sa yugto ng ganap na pagtatakwil sa tulâ, maaaring maglakwatsa ang mga itó sa kalye bílang mga roba at balabal na walang katawan. Ang pangánib sa mga pandiwà ay nasa lingguwistikong pagkabansót, bagaman pansamantaláng matatamo ng mga itó ang kasikatan sa romantikong paraan para sa mga balakyot at maharlikâ. Kahit ngayón, iniluluklok ang mga itó sa mga dambana ng ilang kultong pampánitikán. Sa ilang tulâ, naghahari ang mga pandiwà sa kalagáyang nakatatákot, at sa iba’y sa pamamagitan ng kalagáyan ng paninindak. Ang mga larawang inihahayag nilá habang pinipintahan muli ang realidad ay nagkukubli sa realidad. Mga bakás, sibat, kutsara, ispraket, pagsasayaw at pagkamatay at pagsirko sa libingan—muli nitóng tinitimpla ang basura, ang sakít, ang pagkabalisá, ang kahirapan, at ang kahungkagan ng lipunan tungo sa mga pangyayari ng pagpatáy o pagwasak. Si Indira Gandhi noong 31 Oktubre 1984 na duguang namatay makaraang barilin ng kaniyang tatlong badigard na Sikh; at si Benigno Aquino, Jr., noong 21 Agosto 1983, na duguang namatay sa tarmak ng paliparan sa Maynilà makalipas barilin umano ng isáng sundalo na dápat sa kaniyang mangalaga, ang nagpapamalas ng pagtanggap sa mga patakaran at kaginhawahan ng mga pandiwà na ibinabalik ang mga tradisyonal na kagawian para sa bigla at mabilis na pagtatamo ng mga layuning pampolitika. Nihilismo ang huling kanlungan ng sopistikasyon, at dugo ang simbolo nitó. Ang dugo ng lahat ng Kristiyanong nasawi sa palakasan sa Romanong ampiteatro, ang dugo ng lahat ng Ugandes na nasawi sa mga pang-estadong bahay ni Idi Amin, ang dugo ng lahat ng Filipino na nasawi sa mga bilanggûan ay maaaring kataklismiko, ngúnit hindî sapat úpang palutangin ang goleta o pabagalin ang pagkatigulang ng tiranikong kaluluwá. Ngúnit sa digmaan, sa ganitóng pakikibaka ng táo na patayín ang táo, walang di-makatarungan kung sapat na ginawa sa kabalakyutan. Isinasanggalang ng pandiwà ang tulâ mulâ sa rimarim na likha rin nitó. Lumalabò ang hanggáhan ng míto at realidad sa nakatatarantang gulo ng pagtutuos, at ang míto ay maaaring magsuot ng mga ábito ng realidad, gáya ni Vasco de Quiroga na sinikap magpatayô ng mga pamayanang eksperimental sa Lungsód Mexico at Michoacan na ipinadron sa hinuha ni Sir Thomas More sa Utopia (SiS:66). Mulâ sa imbakang-armas ng mga salitâ, dagdag pa, ang tulâ’y maaarmasán ang sarili sa pamamagitan ng mga panukatan at natatanging hiwatig úpang malubos ang pananákop sa isip, o hayaan ang sarili nitóng matamó ang luhò ng malinis na budhi sa gitna ng pamamaslang. Yámang hindî itó moralista, ang tulâ’y tumatangging maikabit sa anumang di-pangkaraniwang kabuluhan na makapágpapábagsák sa mga nasyon o makapáng-aalípin sa mga táo. Malalaspag nitó ang kásaysáyan gáya ng isáng pares ng pantalon. Ang pagnanasa nitóng magkaroon ng mahabang búhay ang nagbibigay ng momentum na maghahatid díto sa sariling libingan, ngúnit habang nasa daan, makapág-iimbák itó ng mga pagsupil, pagbabawal, kadaldalan, lason, at nitso úpang ipukol sa mga kaaway. Maipághihígantí si Gandhi! Maipághihígantí si Aquino! Ang pangngálan ang ikatlong saráy ng maskara ng tulâ. Bagaman pasan-pasan ang Pandiwà at Pang-urì, itó’y para sa pagpápagaán kaysa sintomas ng kahinaan. Sa realidad, ang Pangngálan ang nagpapamálas ng katangiang maharlikâ, sa pagiging panikwás sa íkot ng tulâ. Pangngálan ang nakagagawâ sa tulâ na maging kásaysáyan at sa kásaysáyan na maging tulâ. Zero marahil si Rizal kung wala itó, at maaagnás si Bonifacio sa putik ng Bundók Buntis dahil díto. Pangngálan ang sustansiya ng bala, granada, espada, balistikong misil, palakól, palatáw, túnod, sumpít, sundáng, garote, silid-pamuksâ, píko, at panà. Napagiging ganap nitó ang maskara bílang talinghaga ng galaktikong  katuturan. Madetalye ang kosmolohiyang Islamiko: “Ang katawan ay parang lupa, parang kabundukan ang mga butó, ang utak ay parang minahan, parang dagat ang tiyan, ang bituka’y parang ilog, parang batis ang mga nerbiyo, at ang balát ay parang alikabok at putik. Ang mga balahibo sa katawan ay parang mga halaman, ang mga pook na tinutubuan ng buhok ay parang matatabang lupain, at kung saan walang tumutubong damo’y tila lupaing maalat. Mulâng mukha hanggáng paa nitó, ang katawan ay gáya ng matáong estado, ang gulugod nitó’y tigang na rehiyon, ang harapan ay parang silángan, at ang likuran ang kanluran, kanan ang timog, kaliwa ang hilaga. Hininga nitó’y gáya ng simoy, ang mga salitâ’y parang kulog, ang mga tunog ay parang kidlat. Ang halakhak ay tila sinag sa hápon, ang mga luha’y tila ulan, ang pighati nitó’y tila karimlan sa gabi, at ang pagtulog nitó’y gáya ng kamatayan habang ang pagkapukaw ay parang búhay. Ang mga araw ng kabataan nitó’y gáya ng bukál, ang kabataan ay gáya ng tag-araw, ang pagkatigulang ay gáya ng taglagas, at ang pagkamatanda ay gáya ng taglamig. Ang mga galaw at kilos nitó’y gáya ng mga galaw ng mga bituin, at ang kamatayan nitó at paglalaho ay gáya ng kaligiran” (FrD:18). Ang tulâ bílang katawan at ang katawan bílang tulâ ang nagtataguyod ng terorismo sa ilang natatanging kaso. Ang mga masáker sa mga inaping táo, ang pagdakip at pagkulong sa mga oposisyonista, at ang walang katapusang pagpapatápon sa mga kafir[33] ang mga establisádong tungkulin, na sa pamamagitan nitó’y napananatilìng buháy ang status quo[34] ng kapangyarihan, habang ang maskara ng tulâ’y pinániningníng ang pagpapahayag ng kabutihan at kawaláng-dahás. Kung mapatáy man ang isáng táo, hindî itó maiiwasan; kung sunugin ang buong bayan, para itó sa kabutihan ng pamayanan; kung itaas ang buwis, kailangan itó para sa komportableng buhay-panlipunan. Hindî maaaring ibunton ang sísi sa pagiging arbitraryo na katumbas ng ilang galon ng dugong dumanak habang isinasagawa iyon. “Madalás na may bantay na tangan ang piraso ng playwud at lapis úpang maisulat ang numero mo kapag matagal kang bumangon sa kama, kapag nakaligtaan mong tanggalin ang sombrero pagtawid sa kalye, kapag lumampas ka sa linya sa alinmang paraan. Wala kang pangálan:  de-numero kang bagay na ipapasok sa pálamigán sakali’t nabigong sumunod, at itatapon sa bagón ng kamatayan nang may numerong nakatali sa hinlalaki ng paa sakali’t minalas makaligtas” (DoS:118). Iyan ang mismong kakatwaan ng sining—inaakit nitó ang sarili para maniwala sa sariling pagbabalatkayô, pagkaraan, kapag natangay ng puwersa ng pang-aakit nitó, ay kukumbinsihin ang panlabas na realidad na tanggapin ang realidad ng pagkukukunwari nitó bílang tunay na realidad. Napakaliit ang pagkakaiba ng dalawang realidad sa usapin ng perspektiba. Sa kabaligtaran, ang gayong panlilinlang ng haráya ay nagaganap sa antas ng táo. Napaniwala ng Amerikanong Pangulo William McKinley ang kaniyang sarili hinggil sa dibinong inspirasyon ng kaniyang aksiyon nang mapanatili ang Kapuluan ng Filipinas sa pananákop ng Amerika kayâ nakapaglinang pa ng lohikong balangkas para doon, pinangásiwàan ang pagsasákatupáran ng Amerikanong panunupil sa Kapuluan ng Filipinas sa loob ng saklaw ng kaniyang mapagkadiling patakaran—na ang Amerika ay may dibinong basbas para mamahala, gawing sibilisádo at paamuin ang mga katutubo nang magkapuwang silá sa pamilya ng mga nasyon. Samantála, kapareho lámang silá ng mga mangmang, at kailangang dalisáyin sa mga realidad ng digmaan. Isinagawa ni Heneral Smith ang [laman ng] kaniyang haráya sa pagbubunsod ng digmaan, at hindî pinahintulutang mabalam ang kaganapan ng realidad ni McKinley. Kayâ napakalinaw ng kaniyang utos sa pakikidigma: “Ayoko ng mga bihag. Ibig ko kayong pumatay at manúnog: mas marami kayong mapatáy at masunog [na ari-arian] ay lalong ikagagalak ko. . . gawing umaatungal na kagubatan ang Samar” (StC:142). Ang Amerikanong tulâ, na nakabalatkayô bílang relihiyosong tulâ, at gumagamit ng mapagkandiling maskara, ay tinupad ang mga láyon ni McKinley nang may kaunting dugo sa tabi—na may kabuoang 278,232 patáy, 600 milyong dolyar, salot, pagtataksil, pamamaslang, at pagbakwet ng mga pamilya sa ibang pook. Kung walang pagpapalà ang Maykapal, baká naging higit pang masaklap ang naganap!

25

Sa Filipinong Aklát ng Patáy (na kathang-isip magpahanggá ngayón), ang digmâan ay patuloy na inihahasik ng hukbo ng karimlan at ng hukbo ng liwanag. Kaluluwá ang larangan, at langit at impiyerno ang mga kulimbát. Ang kongkretong lamán ng tunggalian—ang tulâ—ay sinisiyasat ang lupain nang matáya ang mga tsansang makaliligtas itó sa gantihang paglipol ng dalawang hukbo. Kahit sa dalóm, pinánghahawákan ng tulâ ang mentalidad na mapandigmâ: “Sino’ng may sabing walang alam/ sa politika ang mga impakto/ Alam ng aswang na walang laban/ ang kagampan kayâ nakakain/ ang dugo’t atáy ng sanggol sa sinapupunan./ Alam ng tiyanak na walang muwang/ ang mga musmos kayâ naililigaw/ madilim man o hindî ang gubat”[35] (AnB:58). Hinihiyâ ng nakalipas ang mga herarkiya ng masama at ng mabuti, sa paghahangad nitóng mapanatili ang kapangyarihan sa anumang paraan. Ang nakalipas, na budhi ng tiráno, ay walang maitataguyod na talakayan nang maipahid ang nakagagamot na oleo sa mga kasalanan nitó,  na kahit paano itó ay hindî sa kaniyang bansa. Ang pagkainis ng tiráno ay nakokópya sa pagkainis ng tulâ sa pamamagitan ng pagsasampa ng kaso ng panloloko, yámang ang pagninílay sa mga pabágo-bágong pamamahala na nakabatay sa pagmamalabis ng awtoridad ay saklaw lámang ng makapangyarihan. Kapag isinuot ng tulâ ang baluting pandigma, tugon itó sa panawagan ng tiráno na makidigma. Sapagkat sa bansang mabuway ang kalagáyan, na isáng dalóm, nakakamit ng alisto ang mabuting kapalaran; sa kabaligtaran, isáng karangalan ang mabilanggô sa gayong bansa. Kayâ malimit kinukutingting ng pinuno ang wikà úpang ang kaniyang tulâ ay makapágpahayág ng kaniyang makasariling kahulugán, hinggil man itó sa pambansang kaunlaran o pambansang kapahamakan. Lumilikha siya ng wikà úpang iangkop sa kaniyang mga bagay, kumbaga, at sa gayon ay mailalapat muli ang pinakákonsépto ng semantika. Sa katunayan, tinutularan niya ang tanyag na pinuno ng Laputa[36] sa akda ni Swift, na nagbunsod ng proyekto “nang mapaikli ang diskurso sa pamamagitan ng pagpupungos sa mga polisilábo nang maging isá na lámang, at iwan ang mga pandiwà at pandiwarì, dahil sa realidad ay magúguníguní ang lahat ng bagay maliban sa mga pangngálan” (SwGT:441). Sa nasabing kaso, tanging pinuno ang nakikinabang, yámang kontrolado niya ang pambansang wikà. Sinumang kumokontrol sa wikà ay kumokontrol sa isip, anuman ang pangyayaring sumulpot. Ang digmaan ng mga salitâ ay matagalang digmaan sa sibilisádong antas, bagaman puwedeng luminaw ang pamamaraan nitó mulâ sa mabalasik na banlik. Maikukubli ng pinuno ang kaniyang kalupitan sa pamamagitan ng mga talinghaga, ngúnit sa kabilâ ng pulutong ng mga kahulugán ay patuloy na iniiták o inaapí ang mga táo. Pinatay ng mga Hilaedita ang apatnapu’t dalawang libong Efraymita sa daan tungong Jordan, nang hindî nitó mabigkas ang salitâng “Shibboleth.”[37] Maaaring magsimulâ ang tulâ bílang mítopoesis[38]; at hubugin ang kathang-láwas nitó bílang tiyák na balangkas ng melodikong tensiyon at suspensiyon. Ang perpetwal na estado ng galaw nitó ang nagpapanatili sa dalóm sa perpetwal na estado ng digmaan. Sinusúkat ng mga saknong nitó ang hanggáhan ng larangan at naglalaán ng dugo na magpapakulay sa pagpatáy. Bílang politika na ang saklaw ng pilósopíyang moral ay nakatuon sa estado bílang kabuôan, ang pagkalagas ng populasyon na bunga ng bakbakan ay ekstensiyon ng pagkontrol ng estado sa ugnayang pantáo at isáng malinaw na anunsiyo hinggil doon. Pinalaki sa dambuhalang proporsiyon, at sabláy na inilaráwan sa báwat pagkakataón, naísasálin itóng panawagan sa digmaan—Dulce et decorum est pro patria mori[39]—at lumilikom ng mga simbolo at kalabuan para sa pinuno nang maitaguyod ang kaniyang rehimen. Malinaw ngayón, na sa dalóm man o sa pugáw[40], walang poot sa digmaan ng mga tulâ, dahil nagaganap ang digmaan sa antas ng diskurso. Ang dugo ay dugo lámang,  bagaman ang mga patáy ay kasingtotoó ng mga libingang lumunok sa mga itó. O kayâ’y napaghuhunos ang poot tungo sa kawaláng-pisikálidád, habang pinaghuhunos na epihiyé ang mga kaaway. Ang matinding karukhaan at balighong pagmamahal, at puta-putaking tangkilik at lihis na katapatan, ay sumusupling nang walang poot, dahil nauuna sa mga itó ang mensahe kayâ naipatutupad yaon nang may mabuting intensiyon, anuman ang maging resulta. Sa gayon, si Gonzalo Ximenes ng Cisneros, na higit na kilala sa masamang reputasyon bílang Kardenal Ximenes, ang Punong Tagapagpatupad ng Ingkisisyong Espanól, ay nakakatulog nang mahimbing suot ang mabalahibong kamiseta kahit ang listahan ng kaniyang relihiyosong pag-uusig ay nagpapakita ng 3,564 táo na sinunog habang nakatali sa istaka, 1,232 sinilabán sa epihiyé; at 48,059 penitente ang nagdusa nang kumpiskahin ang kaniláng makamundóng kagamitan, at iba pang pagpaparusa (P1SI:100). Nagbigay ng salapi ang tulâ sa mga Kristiyanong hari, bukod sa pumatay sa mga Muslim, Hudyo, Protestante, at iba pang kafir, hanggáng kastiguhin silá ni Erasmus sa gayong kaululan at pinasayaw silá sa makálupàng impiyerno; at ipinakò ni Luther ang kaniláng mapanlinlang na dila sa pintuan ng simbahan ng Wittenburg. Kahit pa tiniyak ni John Tetzel sa ignorante na ang labindalawang pilak na salapi ay makapágpapálayà sa kaluluwáng nasa purgatoryo, si Luther namán ay sumusulat ng tulâ na makayayanig sa mga pasilyo ng Vatican. Habang nilalámon ng apoy ang mga katawan sa mga auto-da-fe[41] ng Sevilla at Valladolid, umaalingawngaw ang dalóm sa mga tunóg ng nagtatagis na talinghaga at kapalalùan; sa mga tulâng may dità[42] laban sa mga tulâng may sibát; sa mga tulâng may sulô laban sa tulâng may kalaság; sa mga tulâng may matatalas na pangil laban sa metalikong balát; sa mga tulâng lumilipad laban sa mga tulâng lumalangoy; sa mga tulâ ng manggagawa laban sa mga tulâ ng kapitalista—“Mahal kita, ngúnit kailangan kitang patayín”; “Igalaw kahit ang isáng mata’t hindî makikita ang kalahati ng araw”; “Lumakad ka nawa sa káma ng nagliliyab na bága,” at iba pa. Báwat salitâ’y humihigop ng kidlat, báwat kidlat ay bumibiyak sa mga guwáng na binúbukalán ng iba pang salitâ, hinahanap ang mga kaanak nitó úpang makabuo ng tulâ. Báwat pandiwà ay nagiging pirotekniko, báwat pangngálan ay nagiging bruho, báwat pang-urì ay nagiging buhawì, habang isinisilíd ng mga itó sa dalóm ang mga moliniyo, rebentador, kuwitis, at bola ng kanyon. Ang kalabuan ng mga patakaran sa digmaan ay kumakapon sa mga naglalaban, úpang walang pirmihang katauhan ang maitatak sa kanilá, maliban sa mga lumulutang na panlangit na palabás, at kahit iyan ay talinghaga. Kinayáyamután nilá ang publisidad, at ayaw makipagnegosyo sa mga tagalimbag, kahit pa magbibigay ng kalamangan. Yámang iniluklok ang sindak sa mataas na puwesto, ang tulâ ay naging ritwalisásyon ng kilos. Napágagaán ng tulâ, na pinalago ang simbolikong sistema nitó, ang pananalakay ng táo tungo sa pasalitâng paraan nang hindî natatanggál ang mabangis na katangian nitó. Magpapánukalà sa isá’t isá ang mga naglalaban, na magkaroon ng tigil-putukan, kasunduan, at pakikipagbatî nang makapágpahingá mulâ sa bigát ng bakbakan. Pahihintulutan ang pakikipágkasál sa mga tagalabas ng tríbu, na makalilikha ng mga tulâng mapayapà sa armonya, gáya sa sumusunod: “Isá ka bang araw tulad sa tag-araw? Bigkasin ko’y hamak sa mga salitâ—/ Higit kang marikit, labis na panatag: Walang simbanayad sa lilim na tandâ—/ Talulot ng Mayo’y nitás ng habagat na píping pangakòng sakyod ng patalim;/ Maikli ang laán sa isáng tag-araw kung ibig sa apoy mamugad, humimbing.// Maalab kung minsan ang mata ng langit, nang teksto’y tupukin ang mga bangungot/ Malimit kumutim ang balát na ginto na araw na lagas ang bagwis paglubog./ At anumang ganda’y minsang maglalahò, mulâ sa sariwa hanggáng sa sumagwa,/ Sadya man o likás magbago ang ihip ay lumaban tayo at ayaw mawala.//  Ngúnit di kukupas ang iyong tag-araw kahit na maagnas ang dila’t panahón/ O maiwawala ang gandang taglay mong lahat ng salitâ’y sa utak ibabaon.// Handa kang bumukád sa kabílang mundó, may lagim ma’t salat sa ginto ang palad/ At kamatayan ma’y di káyang magyabang dahil lalaban ka sa ulan at aklát.// Hanggá’t táo’y buháy at handang makita ang sariwang pagbago sa mga butó/ Habang búhay itóng may hatid na siglang taglay ang musika na mithing matamó.[43]// Mga tulâ’y nagsisílang ng mga tulâ nang pansamantalá, at sa gayon muling nahuhubog ang tulâ. Bago pa nauso ang pagsusulat, malaganap na ang sákop ng tulâ. Naaarok itó ng táo na káyang hubugin ang mga elementong pantainga tungo sa makabuluhang hugis. Tainga ang instrumento sa pag-unawa, kumbaga, ang pokus ng kamalayan, dahil sa yugtong itó, ang tulâ ay komposisyong pangmusika na isinasagawa ng bibig at vocal cords[44] at kinalulugdan kung pakikinggan. Ang mga hanggáhan nitó’y matutukoy sa mga birtud ng pang-ulinig ng nakikinig, at sa gayon ay nakapagpapalipat-lipat mulâng isáng tagapakinig tungong ibang tagapakinig, gáya ng mabibitbit na mapa. Depende sa antas ng pagpapakahulugán niya sa ganitóng hanggáhan, gagagapín niya ang realidad ng tulâ nang matalik o malayo. Ang bingi, siyempre, ay pagkakaitan ng kasiyahan sa tulâ dahil hindî niya maisásaharáya ang kartograpiyang pabigkás. Ginagawâng ritwal ng tulâ ang pantríbung galak at lungkot sa tiyák na panahón, at yámang aspekto itó ng kásaysáyan nitó, ang tulâ ay paulit-ulit kalulugdan, o maibubukod mulâ sa kasalukuyang interes at krisis úpang papaghilumin ang mga pambansang sugat o gamutin ang pambansang dangal. May katangiang nakagagamot kapag narinig noon ang mga awiting-bayan; ngayón ay pambansang gunita na lámang ang mga itó. Nagdusa ang gunita mismo nang mabigo ang tainga na magagap ang sigasig ng mga tunog sa isáng tiyák na klima at heograpiya. Ang estetoskópikong papel ng kamalayan, samakatwid, ang nagbubunyag ng mga mapalamuting kamay ng mga tunog na pabigkás tulad ng sumasabog na granada, at sinasaló ang mga piraso ng kahulugáng lumulutang sa hangin para gulantangin ang haráya. Ikinulóng ng hangin ang mundó, nilunok ng tainga ang mundó, úpang maunawaan itó. Madaling makita ang anyô ng tulâ kapag sinalubong at tinunaw ng kasangkapan sa pakikinig. Nang maibento ang pagsulat, naging malinaw sa paningin ang anyô ng tulâ. Gayundin, dahil ang nasabing imbensiyon ang nagtatakda ng hanggáhan ng mga armonyang tekstuwal, isinukò ng tulâ ang malaking bahagi ng karapatan nitó úpang pahangàin ang nakikinig sa pamamagitan ng mga aktuwal na tunog. Natamo ng tulâ ang pagiging nakikita; pinalitan ng mata ang tainga bílang sentro ng talino. Ipinakò ang tulâ sa pahina, at naging sarili nitóng mapa, at ang mata namán ay naipakò sa teksto. Nagsayelo ang mga tunog sa kaniláng estadong walang tinig. Huminto ang tulâ na maging awit; at naging bahagi ng eskultúra. Hinahayaan ng kontemporaneong eskultúrang tekstuwal ang tiranyang tekstuwal, dahil sa págbabasá ng tulâ, sa paghawak sa hubog nitó, kumbaga, nang walang pagsalubong na pakikinig, naitatatag ang arbitraryong hanggáhang pabigkás. Nabibihag ang mambabasa sa loob ng mga hanggáhang itó, kayâ nawawasak ang kalayàan niyang masiyahan. Gayundin, ang kalayàan ng tulâ bílang pabigkás na realidad ay nalalagay sa pangánib dahil nakapakò itó sa iisáng kahulugán. Ang tiranyang tekstuwal—ang tiranya ng topograpiya[45]—ang nakapupukaw sa mata, na totoó; ngúnit sa gayong pangyayari, naísasará nitó ang daan tungo sa matulâing pagkasuwail; hindî matitinag ang mga hanggáhan nitó. Sa mundó gáya sa dalóm, maaaring magwakas itó sa delikadong proyekto, gáya sa kaso ng Digmaang Filipino-Amerikano na naging sanhi ng kalituhang pabigkás. Dahil ang isáng Filipinong káwal, na walang armas at lasíng na lasíng para sumagot, ay sinuway ang pangkaisipáng topograpiya ng salitâng “Halt” [Tigil!], binaril siya ng guwardiyang Amerikano malapit sa Maynilà, kayâ nagsimulâ ang digma. Ang poot at dahas sa panig ng mga puti at ng mga kayumangging káwal ang kumontrol sa tulâ: “Karaniwang káwal lámang akó sa pinasabog na Filipinas./ Anilá’y may kayumangging mga kapatid akó ríto ngúnit hindî ko alam ang kahulugán./ Ibig ko ang salitâng ‘kapatiran’ ngúnit akó ang nagtatakda ng hanggáhan./ Kapatid man siya ni Big Bill Taft/ ngúnit hindî ko siya kapatid.”[46] Lubos, kung gayon, ang pagtataksil ng mga salitâ. Hindî itó maaaring usisàin ng tratado at ng parlamento, bagaman sa paglikha nitó ay may papel na ginampanan ang mga naturan. Ang pinakatraydor, na malinaw ngayón, ay ang imprenta. Ikinadena nitó ang mga paa ng tulâ at isinilid yaon nang ilang pulgada sa rabáw ng papel. Kung ano ang itinuring sa Alemanya na imbensiyong makapágpapálayà sa isip mulâ sa kamángmangán ay itinuring sa China nang higit na maaga nang ilang siglo bílang  kasangkapan na makahihiwà sa kalamnan ng tulâ. Sinagip ng tipograpiya ang tulâ mulâ sa anarkiyang trobador para maibilanggô sa dákong hulí. Karamihan sa mga modernong matulâing eksperimentasyon ay pag-aaklas laban sa imprenta. Ang “mararagsang ritmo” ni Hopkins[47], ang “súkat ng paghinga” ni Ginsberg, at ang “lirikong epiko” ni Bautista ang ilang halimbawa. Itinutulak nilá ang pader ng bilanggûan úpang mapalawak ang teritóryo ng tulâ, pinaluluwag ang mga hanggáhan nitó, at muling sinasanay ang mata tungo sa mga posibilidad ng pag-ulinig. Sa maikli’t salitâ, ginagawâ nilá ang tulâ na karanasan sa kapuwâ pagmamasid at pakikinig. Si José Garcia Villa, na gumamit ng mahigpit na anyô sa kaniyang mga eksperimental na akda, ay ipinágkaít ang ipinápalagáy na ugnayan ng tunog at hugis ng tulâ, dahil nilílimítahán niya ang kaniyang teksto sa bighaning pangmasid. Ang mga tulâ niya’y nawala ang kapangyarihang pantainga dahil sa ganitóng pangyayari. Ang estetika niya na nagpapaliwanag sa kaniyang teorya hinggil sa mga tumbalik katinig at tulâng pakuwit ay pagtanggap sa tipograpikong galíng, na pagsukò sa kapangyarihan ng imprenta[48]. Karamihan sa kaniyang mga tulâ ay hindî bagay pakinggan, o kaya’y isábak sa larangan. Binabaé ang mga itó at higit na nababagay sa parlor o tokador. Ang pumatay o hindî pumatay ay kapuwâ matutuligsa mulâ sa pananaw ng isáng heneral; gayundin, isáng estetikong abnormalidad para sa tulâ na tumiwalag sakâ magtagò sa ligtas at tiyák na pananaludtod. Isáng kaululan ang magtindig ng tropeo sa tuktók ng bundók na walang nagaganap na bakbakan, bagaman maaaring kilalanin ng isáng táo ang kaniyang utang na loob sa mga guniguning diyós na naghatid sa kaniya roon sa pamamagitan ng pagsusulat ng mga berso sa mga bató úpang basahin ng mga buwitre at kambing.  Ang “imprentang tulâ” ay umiiral nang kulang ang búhay; isá itóng akdang sining, gáya ng marmol na leon sa harap ng hukuman, na ang tinig ay habambuhay mananatiling umíd sa kamalayan ng tainga. Itó ang literal na “pagpipinta ng salitâ” at sa gayon ay mabibigong makapantay sa “pagpipinta ng tunog,” dahil ang huling binanggit ay may mga bagwis úpang pahangain ang mga kritiko o takásan ang kaaway: “May malulungkot na salitâ/ May mga salitâng nakasasakít sa dila/ May mga salitâng hindî nababalì./ Ngúnit pinakamasaklap sa lahat/ ang mga salitâng hindî bumabagsak/ bagkus pumapagaspas sa langit/ At hindî alam kung kailan o kung paano mamatay” (BaC:53). Sumasapit kung minsan ang armonya na lumalabas mulâ sa kawaláng-tiwalà, kapag ang dalawang tulâ na nagsasalimbay ay sumasaló sa báwat isá, gáya sa kaso ng Ateniyenseng Henofonte at Espartanong Kirisofos na nag-asaran dahil sa abilidad nilá sa “sining ng pagnanakaw,” bago mapagwagîan ang ruta sa bundók habang umaatras mulâ sa mga Persiyano (XeA:26-27). “Ibig ko ang magandang tulâ/ na hitik sa bakbakan/ ang loob. Dugo, at kalantog ng baluti. . .” (MgG:245). Yámang ang mga digmaan ay dapat wakasan sa mga bakbakan, at hindî sa panandaliang labo-labo, ang tulâ ay dapat na maging matapang at mapagsapalaran kahit lumabis, úpang hadlangán ang paungol na pagtatapos.  Para sa tulâ, ang kamatayan ay waring pakásaysáyang kongklusyon mulâ sa mga libingang verbal—mga pangngálang hindî na makalakad sa tanglaw ng araw, mga pandiwàng nawala ang libog—ang bagay na walang paggagamitan sa pangkalahatang plano ng pananaludtod. Sa dalóm, kamatayan ang káwal, na walang pangálang tatak o seguro laban sa pagpugot. Ang lihís na págpapáhalagá na ibinibigay ng magsasaka sa káwal ay isáng sumpa sa kabagalan ng huli na magbigay-daan o sa paglapit sa daan sa kabiláng panig na sákop ng kaaway. Hindî namán dapat imposibleng pasukin ang tulâ. Sa kabaligtaran, kailangan nitóng lumaban sa ngalan ng dugo, o sa ngalan ng pag-ibig. Dahil ang dalóm na tulâ ay modelo sa transitus ng estetikong kabayong pansirkus, na may buntót na umaalon sa hangin, na nágdudúlot para ipágkamalî ng mga mámbabása na ang pamámaraán ang siyang pinákaúbod ng tulâ; ngúnit ang masamang tulâ ay kalugód-lugód na tulâ, gáya ng plorera na isáng insulto sa haráya. Hindî kinakailangang maging asintado sa impiyerno, at ang perpektong tulâ ay nakayayamot sa kalangitan. Tiyák na wala sa langit sina Dante at Milton, na pawang lumikha ng mga tulâng bumura sa hanggáhan ng kabanalan at krimen. Naglalakô wari silá ng mga pekeng pangarap, na may garantiyang mapapatag ang impiyerno sa pamamagitan ng indulhensiya ng papa. “Nagsisilbi din siláng nakatayô lámang at naghihintay,”[49] diin ni Milton, isáng babalâng angkop para sa mga arkanghel o manunubà. Higit na mahusay ang tulâ ni Shiki: “Nashi saku ya/ ikusa no ato no/ kuzure ie [Sa guhông báhay/ sa larángan, ang péras/ ay namulaklák[50]].” (HA:85). Ang punong peras, kahit paano, ay hindî pabigat sa makinarya ng imahinasyon. Ang tulâng tumatakas sa larangan, habang himbing sa pananaginip sa walang katiyákang umaga ang mga bantay sa larangan, ay may maaliwawalas na búkas kung makalalagpas itó sa bighani ng kapritsosong taberna, sinag ng buwan, at kalansing ng bagong gawâng barya. Ang pagtakas sa mga pamantayan o kunwang kirot ng kalamnan ay mabibigong makapasok sa silid ng koronasyon; at ang totoó’y papaloob itó sa silid ng bibitayan. Sa sandali ng kamalasan o masaklap na pangyayari, sisindihan ng tiráno ang lampara sa mga kubling kalaboso, magbibílang ng mga bangkay at uuyamin ang mahihina. Inuudyukan siya ng tulâ na maging insomniyak, na manalig sa instinto sa harap ng imbensiyon ng katunggaling wikà na ikakabit sa tulâ. Sa ganitóng malikhaing sandali, humihinto sa pag-iral ang pisikal na mundó para sa kaniya, at ang buong atensiyon niya at enerhiya ay mimithiin ang gayong wikà ng mga wikà, na kahanga-hanga. Iimpis ang dalóm tungo sa pinaikling simbolo na nakatimo sa wikà, gáya ng kawan ng hayop na iniligtas sa mga arkabus at atlátel,[51] ngúnit handang isakáy ang buong hukbo sa isáng hudyat. Ang wikà na makábabásag ng pangá, makapágseseménto ng kastílyo sa úlap, makapághahatíd kay Muhammad sa tuktók ng kabundukan, makapágtutubóg sa mga liryo, makabubutas sa awit habang nakalutang sa hangin, nakikipagtalo sa mga demonyo. . . higit sa lahat, ang wikà na sumusunod sa halimbawa ng ilang mangkukulam, gáya ng ginawa ni Yeats sa mga Druyda, ni Pound kay Yeats, at ni Eliot kay Pound; gáya ng ginawa ni Villa kay Cummings, ni Cuadra kay Villa, at ni de Almeda kay Cuadra. Sa yugtong maparalisá sa labis na tákot ang salitâ ay aalingawngaw nang magiting ang tinig, dahil alam nitóng hindî matutuklas itó sa gayong pagkukunwari; at ang tulâ, na ipinagpág ang mga bota, ay ni hindî tatanggalin ang bálot. Yámang ang nag-iisáng unibersal na tradisyon ng táo ay tradisyon ng karahasan, na sa pamamagitan nitó’y umaandar ang mundó sa landas ng demokrasya, ang digmaan ay patuloy na nagdidikta ng mga batas ng kapayapaan. “Karamihan ng bílanggo’y sumibol sa madlang hirap/ karamiha’y di maalam ni bumása’t sumulat/ karaniwang kasalánan ay pumatay o manugat,/ manulisán o manggaga ng sa ibang ari’t hanap,” hinapis ni Hernandez, na siya mismo’y nagdusa sa dalóm (Hel:142). Ang karahasan ng tulâ, pagdáka, ay hindî ang karahasan ng mundó—hindî magiging magkapareho iyon—gáya ng ang ídea sa sarili ng mundó ay hindî kapareho ng ídea ng mundó sa tulâ. Tinatanggal ng karahasan ng mundó ang kapinuhan at pagkamagalang, samantálang inilálahók ng tulâ ang mga itó. Ang una’y karnal; ang ikalawa’y selestiyal. Nakatuon ang una sa mabibigat na usapin ng paglipol, samantálang ang ikalawa’y higit na matimbang ang estilo. Ang una’y pagpipista sa dugo, at ang ikalawa’y paglalasing sa salitâ. Ang ikalawa’y ama ng una, kung hinihingi ang henealohíya, bagaman makabubuti kung pabalik—ang wikà’y makápagpápadának ng dugo, na kasingdali gáya ng pamumuô ng dugo na maging mga salitâ. Ginagawâ nitóng posible para sa táo na hangaan ang digmaan kahit hindî siya naniniwala ríto. Ang tulâ na ipinundar lámang sa talino ay maaaring makagulat sa kaniya nang isá o dalawang araw, ngúnit ang tulâ na ipinundar sa karahasan ay makasasakít sa kaniya habang siya ay nabubuhay. Ang tulâng iniwan nang mag-isá sa pahina ay umuurong sa pagiging malamig na artefakto; sa larangan, bumabangon itó nang maringal sa bisà ng mainit na dugo. Sa teórikong antas, pinalalayà ng dugo ang lahat ng bagay, kabílang na ang tulâ. Ang kamatayan at ang mga kaanib nitó ay nagsasagawa ng seryoso ngúnit di-kaaya-ayang tungkuling tiyákin ang kaligtasan ng estetikong balangkas ng silakbó at talino. Ang tulâ na pumapatáy ay kasinghalaga ng tulâ na nagtataguyod. Ang dalóm na tulâ, sa sukdulang diwà, ay nagsisilbi bílang tagapamagitan ng Panginoon ng Katwiran at ng Panginoon ng Silakbó. Sa gitna nilá’y humihikab ang hukay ng muling pagsílang.

26

Ang muling isílang ay pagpápatíwakál sa kabaligtarán: nabubúhay ka muli sa pamamagitan ng marahas na gawain ng pagpapatunay. Yámang hindî magiging mahalaga ang pamumuhay, ang tulâ bílang apendise ng gayong muling pagsílang ay lilitaw na kinaaayawang pasánin. O gayon nga ba? Bakit kumakapit ang isáng táo sa walang kapag-a-pag-asang búhay sa walang kapag-a-pag-asang dalóm? Hindî ba nang makaligtas mamatay, para mapalaeig ang poot na nagpapanariwà sa kawaláng-pag-ása? Hindî kinakailangang maging paleontologo úpang mabatid na umimpis ang bungo ng tulâ dahil umimpis ang mga ulo ng mga diyós. Itó ang trahedya ng modernong rélihiyón: hindî pinawì nang ganap ng mga diyós ang kaniláng dáting masasamang gawa, at nagkasala pa rin silá sa pagkadibino. Sa Delfos, hindî silá makapág-iimbénto ng mga laro úpang punuan ang kakulangan ng mga orakulo nilá—kasal, kamatayan, kalakalan—kayâ naglahò ang kabuluhan nilá at napilitang magretiro sa madidilim na sibilyang altar na naging kakatwa ang kaniláng dibinidad sa sambahayan. Kahit pa noon, duwág siláng itakwil ang kalangitan, at kontento na sa taunang kahalayan na ang simbolismo ng kaniláng makálupàng kapangyarihan ay ipinagdiriwang sa masasayang paglalasing. Sa yugtong itó, ang tulâ—na napahiya dahil napabayaan ang tungkulin nitó—ay pinatay ang sindi ng mga handog na kandila at pinatalsik ang mga diyós. Kayâ lumitaw ang impiyerno. Kung kailan piliin ng tulâng muling buhayin silá, ang mga diyós ay matutulog sa dalóm nang taglay ang mga alaalang magtataguyod sa kanilá: “Diyós ang aking pinilì./ Siya ang aking pinilì/ Pinilìng rumikít./ Siya ang pinilì ko./ Diyós ang aking himalâ!/ Diyós ang aking Akdâ!/ Musika mulâ sa payák/ Orihinál, marmól na Pantíg” (ViV:40). Ang gunitâ ng ganitóng mga gunitâ ang nagpapasiklab sa tulâ, at isinasantabi ang mga diyós. Sa paraan ng pagsasalitâ, ang fetus ng tulâ ay isá nang malaking táo nang iluwal sa mundó. Nagpatiwakal sa pamamagitan ng kahalili ang mga diyós. Hindî na lámang silá pasaporte sa mapayapang kamatayan bagkus titulo sa kasuklam-suklam na búhay. Nalulusaw silá sa loob ng tulâ gáya ng ulop sa Villa d’ Este at ang ulan sa Amsterdam ay naglalaho sa haráya ng manlalakbay. At ang mga páto sa Lucerne, o ang mga estatwa sa Brussels! Wala bang papel ang mga itó sa pagkawasak ng mga diyós? Niyayapakan ng tulâ ang kaniláng utak habang papaakyat itó sa estetikong antas na ang lahat ng yaman ng Asya at lulugo-lugong henyo ng Ewropa ay nakabuyangyang sa isá’t isá; kung saan makalalakad ang isáng Filipino sa mga kalye ng Roma at susumpain ang mga César dahil kulang ang pinadanak na dugo nang madalísay ang Mediterránea. Napakaraming halimbawa ng dibinong pag-iisip na makitid na dapat ituwid ng mga mortal. Sa Gibraltar, itó ang bató na nakauslî sa unibersal na plano, walang silbi at maganda; sa Amalfi, inuukit ng mga mortal ang mga mansiyon at apartment mulâ sa pisngi ng bundók nang magkabahay na nakalimutan ng mga diyós habang malikhaing pinupulikat nang makalikha ng napakarikit na baybayin. Tulad ng Gibraltar, nakamamatay ang Amalfi sa angking kariktan: “Pinapaslang akó ng Amalfi, nilikha nitó ang aking libingan./ Masayang humimlay ang mga butó kong itinalâ/ sa mga punong limón, bughaw na dagat, at kumikinang na batuhan./ Naliliyo akó sa ringal ng Amalfi na nasa aking utak,/ mga mata ko’y kinuluyan ng mga panahón/ na napanatili nitó. Di mahalaga kung walang pumansin kung saan nalulusaw/ ang mga patak ng liwanag at sumasatsat ang simoy/ sa mga ibon!  Nalulunod akó sa mga diwaing/ hindî ko pag-aari, ng mga damdaming sumasagitsit./ Para sabihing bigông gumana ang mga salitâ/ ang halaga sa bungo ay walang bisà,/ para sa mga dilâng inukit sa karunungan/ ng antigong sining, na hinihiwa ang solido/ sa awit. Mabubuhay pa ba akó nang matagal? Akó ba’y/ aáhon para pumunô sa sisidlan ng sariwang lamán?/ Uutusan ba ng mga obispo na patunugin ang mga batingaw?/ Patáy na akó—at iyan ang mahalaga./ Hindî ko kailangan ang iba pang Tag-araw, ni iba pang Taglagas” (BaA). Hindî problema ng tulâ, kumbaga, ang kamatayan, ni magagawâ nitóng magpatiwakal kung ibigin nitó—mawawasak lámang itó ng iba pang tulâ. Ang kritikal nitóng problema ay may kinalaman sa lingguwistikong kaganapan, i.e., kung paano itó makatatayô sa sariling mga paa. Sumasaklaw itó sa pagwawakas at pagbubunyag, na dapat kapuwâ hindî hilaw o atrasado. Ang tulâ na tumátakbó nang náuúna sa patútungúhan nitó ay kasingsamâ ng tulâ na humahadlang sa paglalakbay nitó. Ang págwawakás ay tulâ na ganap ang pagiging makatotohanan; ang págbubunyág ay tulâ na nábubúhay sa tumpak na panahón makaraan ang pangyayari. Ang tumpak na paglalagay ng salitâ, pághihigít sa línya, at buháy na ritmo ang pánukatán sa abilidad ng tulâ para mapalawig ang kahulugán nitó; ang mga itó, kasáma ang pilosopikong pagkaalisto at mapandigmang diwa ang magtitiyák sa kaligtasang metapisiko ng mga tulâ. Ang pagsangguni-sa-sarili ay sapat na úpang mapaandar ang makina nitó. Tawagin man itóng dambuhalang banidad o masalimuot na narcisismo, ngúnit ang tulâ’y kailangang isádulâ muli ang sarili úpang mapaniwala sa realidad nitó. Walang hihigit sa kapangitan kaysa Paglikha, kung paniniwalaan ang kásaysáyan, dahil wala itóng maipagtatanggol na disenyo—hindî nitó mauulit ang sarili. Kinákailángan ang tulâ sa rurok ng pagkámakásarilí nitó úpang likhain muli ang Paglikha (ViV:43). Ang isáng tanaga o tanka ay mapaliliit ang panahón sa munting espasyo nang hindî nabábawásan ang mga katangian nitó. Tanging ang Pagbubunyag ang makapágpapasiglá muli sa tulâ. Habang ibinubugá nitó ang lingguwistikong enerhiya ay kasabay nitóng natatamo ang sandata úpang isará ang sarili, úpang bakunahan ang sarili laban sa mismong pangánib ng índepéndensiyá. Ang Págwawakás, sa kabílang dáko, ay sumásaksí sa págwawaksî ng tulâ sa diwa na siya ring nagsílang nitó. Ang pangwakás na pagtataksil ay pangunang kondisyon sa sariling pagkabighani, at pagpapatuloy sa matulâing tunggalian na lalahukan ng tulâ pagkaraan. Ganap ang tulâ kapag ang mahika nitó’y maagang naísaáyos ang destinasyon nitó at nakarating doon. Walang di-kinakailangang paglihis sa pangunahing ruta, walang bagaheng bibitbitin na hindî importante, ngúnit palaging báon ang mga subók na pahiwatig o simbolo sa pasikíng[52] nitó, at handa sa anumang di-inaasahang pangyayari. Binubuo ng tulâ ang sariling prototipo na nakapágpapáunlád namán sa mata, tainga, at pag-iisip ng mambabasa. Hindî umiiral ang likás na isipan; nahahátak ng tulâ ang isipan habang naglalakad sa daan, habang ibinubunyag ang kubling senyales sa mga alkantarilya, kamalig, at trasvolar. Sinasabihan ng tulâ ang isipan kung alin ang gusto nitó, at madaling kinokontrol yaon gáya ng bahaghari o paruparo na kumokontrol sa himpapawid. Ngúnit ang isipan ay may sariling prehuwisyo na makapágsasará sa tulâ habang isinasara ng tulâ ang sarili—na tila kapuwâ pagkulóng at pagháwa. Kung sino ang gumawa ang taguri sa ginawa. Nilalámon ng bilog ang sarili. Si Crassus, na gahamang Romanong politiko, ay pinugutan noong 53 B.C. ng mga Siryo at ang kaniyang ulo’y binuhusan ng kumukulong ginto (WaPA:213). “Liblib na nayon ang aking narating./ Wala akóng maskara o mandolina/ Tumangging maniwala sa aking kabanalan ang mga punongkahoy/ ngúnit nagtungo pa rin akó sa liblib na nayon./ ‘Ano ang hudyat?’ tanong sa akin./ Kayâ inililis ko ang aking damit—ang senyas/ ay malinaw at di-maipágkakámalî—/ hindî ko mapigil iyon sa paglundag/ tungo sa liblib na nayon./ Inawit ko ang awit sa liblib na nayon// noong ang lahat ay maliwanag at nagliliyab./ Ang mga tulâ sa ulo ko’y huminto sa pagtakbo/ noong ang parehong rima’y patuloy sa pagpihit at pagbalik./ Pagdáka’y umulán para palamigin ang tuyot kong lalamunan/ at binuhusan ang apoy na bumalot sa mga binti./ Hindî itinalâ ng kásaysáyan ang pangyayaring itó./ Doon sa liblib na nayon akó’y sumapit” (BaS:48). Ang tulâ ay magkasabay na kamatayan at resureksiyon. Namatay ang makatà sa loob ng wikà na sa mismong sarili nitó’y kamatayan ng realidad. Hanggá’t may kinalaman ang mga salitâ, para na rin siyang patáy kapag iginalaw ang pluma at inilagdâ ang mga unang titik sa pahina—ang iba pa’y ginagawâng pormal na lámang ang kaniyang obitwaryo. Pagkaraan nitó, inirerekord ng tulâ ang sarili, kumbaga’y pinapatáy ng tulâ ang realidad ng makatà sa pamamagitan ng paglikha ng bagong realidad mulâ sa kaniyang mga butó. Alam ng tulâ kung saan itó dadakò, planado nang maaga ang itineraryo, at namumuwalan ng salapi ang bulsa.  Ang mga idolong pasan nitó’t bordado sa mga watawat—matanda at iginagalang gáya ng kaliwang kamay ni San Francisco Xavier o hiniyasang paa ni Santa Teresa ng Ávila—ang mga dalubhasa sa mga maskara at panlilinlang: “Ang granadang nakábalátkayông mansanas/ ay sumapit sa Manalento./ Tinanggap itó ng alkalde at binigyan pa/ ng pagkilala sa munting lungsód./ Dinala ng mga táo ang Mansanas na nakapatong sa pinilákang plato/ na tanging ginagamit sa mga maharlikâng okasyon./ Inihatid itó ng masayang prusisyon tungo sa ayuntamiyento/ na ang mga awit ng papuri ay inawit maghapon./ Mukhang malinamnam ang Mansanas at nakaaakit./ Noong gabi, nang tulog na ang lahat, ang Hepe ng Pulisya/ ay nanloob sa ayuntamiyento, at kinagat ang Mansanas./ Sa gayong paraan naglaho ang Lungsód ng Manalento/ sa mapa ng mundó” (BaP). Ngúnit ang tulâ, sa sandaling matapos itó, ay muling pagsásabúhay ng ugat ng táo, isáng pagpaparangal sa mga salik na pangkaisipán at panlipunan na pawang nagtutulak díto túngo sa larángan. Kung sakali’t mamatay ang tulâ, na malimit mangyari, itó’y nakapanghihinayang na pruweba sa pagkahilaw ng haráya—sa kaguluhan ng kalaban, nangunguluntoy itó sa hirap, at walang silbi ang taglay nitóng kahusayang pangkaisipán o baluting pangkultúra. Pinatay itó ng mismong realidad na inakalang napatáy ng tulâ. Sa panulaan, tanging ang malakas ang makapág-aangkín sa pag-iral. Ang nakagagambalàng in medias res[53] ng Panahón, na kasingdalî ng maling pihit ng sugnay, ang makápupútol sa galamay ng mahinang tulâ. Sic semper tyrannis[54]—dahil gayon ang báwat mahinang tulâ, ang mabigat na pasanin ng tulâ ang nagdidikta ng mga panuto para sa kaligtasan, na para bang hindî itó mahahatak pababâ ng unang edisyon.  Ang pagkamautak ng gago ay mapapantayan lámang ng kagaguhan ng mautak. Habang ang tulâ ay sadyang politikal dahil tinatalakay nitó ang nagbabagong loob[55] ng táo, sumasaksi itó sa sariling pagkawasak kapag ang pananákot, terorismo, at pagkukunwa ay nabigong pangalagaan ang puwesto nitó sa lingguwistikong panteón. Taglay ng postumong deposisyon nitó ang bawal na kalaliman na nakápagpáparupók sa isip at sa bandang huli’y makalalason sa alpabeto. Sa pinakarabáw, sinusuhayan ng tulâ ang pagtalab ng kasákimán, korupsiyon, at banidad sa panig ng mambabasa; habang lumalaon, nagsisilbi na lámang itó sa estetikong terorismo. Ang pagkamagálang wari ng tulâ ay ikinukubli ang kakitiran ng isip, dahil nalilitó itó sa kaibhan ng matulâing rubdob at matulâing permanente. Ang pabalikukông piston nitó’y binabalikô ang diwang pakásaysáyan; sa realidad, hindî nitó káyang supilin ang sariling rubdob bagkus itó pa ang pinángingíbabáwan. Walang kartel para sa palitan ng tulâ, gáya ng walang palitan ng mga bihag sa digmaan, at ang nawalang tulâ ay wala na magpakailanman. Kulang sa lakas ng identidad, ang tulâ’y mabibigong makipagtunggali sa mga kalaban nang matagal at madaling magagapi. Nagiging biktima itó, bago mamatay, sa klasikong diplomatikong estratehiya ng negosasyon: “ang pagsásamántalá sa panahón ng pagkáantalá ang sanhi ng mahinang komunikasyon; ang pagtatatwa ng mga embahador kapag ang mga naganap na nakahihiyang pangyayari’y resulta ng kaniláng negosasyon; ang pagtutol sa ratipikasyon, kapag ang tratado’y naging kasuklam-suklam; ang pagnanakaw ng mga tagapaghatid at ang pagdakip sa mga ahente, at iba pa (SyW:81). Sapagkat ang mga tálo at gutóm ay walang bansa, at walang karapatang tumayô sa lilim ng kabayanihan ng mga estatwa  nang maretoke ang kaniláng mukha sa retrato; hindî silá makahihingi ng tulong sa mga panginoon ng digmaan na pinaliit silá sa gayong kalagáyan, noong una pa man. Hindî itó usapin ng mapagtataluhang pamimilosopo, sa panig ng makapangyarihan, at kapritsosong kamatayan, sa panig ng tulâ. Walang bagay sa parmasya ng panulaan ang makabubuhay muli sa mga patáy na rima at pagkamaligoy, gáya ng magagawâ ng pasyok sa sinaunang trobador, maliban kung resureksiyon itó sa kabuôan. Ang hindî pa naimamapang kariktan ng terrorismo ang pumipigil sa ambisyon nitóng paramihin ang sarili. Ang kamatayan nitó ay kagagawan din nitó. Dahil sa mga bungang-isip ng realidad na nabigo nitóng maarok, ang pagtatangka ng tulâ sa intelektuwalismo ay bumabagsak sa pagiging palamuti. At dahil ang tulâ sa papel ay naiiba sa tulâ sa kalangitan (gáya sa kaso ng binibigkas), mistulang iba-iba ang mga ritwal sa libingan. Ang tulâ sa langit ay mabilis mamatay dahil wala itóng aklátan para sa dokumentaryong kanlungan o destiyero; ang tulâ sa papel ay maaaring magkaroon ng pasadyang nitso o hukbo ng mga duling na kritiko úpang mapanatili itó sa estado ng pagkalutáng. Ang ekolohiyang tekstuwal ay pinapayagan lámang ang gunita nitó, at sa panatag na sementeryo’y makapágpapadalá ng mga ulat sa mga partisáno nitó: “Nagsusulat akó, gáya ng sinabi ninyo, mulâ sa sementeryo ng gunita. Matagal ko nang pinagsikapang isulat ang ganitóng diwain, naghanda sa tungkulin sa loob ng tatlundaang taón, kayâ pumuputok ang aking balát at hiráp akóng magsimulâ. Kayo na nakakikilala sa akin ay mauunawaan kung bakit ko ipinagpabukas ang ganitóng gawain—hindî madaling laslasín ang inyong tiyan at ibilad sa araw ang inyong tapang. Hindî dahil kinasusuklaman ko ang dugo. Gusto ko ng dugo. Gusto ko ang pagsakyod sa likod, ang baril de-saylenser na nakatutok sa pilipisán, ang binitay na lalaking sumisipà sa hangin at pinatutulò ang tamod sa hayok na damuhan. Gusto ko ng karahasan, ngúnit báwat bagay ay may angkop na oras at lugar. Kung naisip ko lámang na gawin itó sampung taón na ang nakalilipas, maituturing kong gago akó. Naging gago nga akó at kinagiliwan ang maisip iyon, sa mismong diwa ng pag-iisip hinggil sa bagay na iyon. Matutuklasan ng isáng táo ang kaniyang bituin sa kalangitan at iguguhit ang agos ng liwanag ng kaniyang buhay. Paano nga ba ang ibang paraan? Walang utang na tulâ ang mundó para mabuhay; nananatili ang mundó para sa atin hanggá’t káya nitó. Úpang magtagumpay sa mundóng itó—bílang tulâ o pasimuno ng tulâ—dapat pigâin ninuman mulâ roon ang gatas na pampalusog sa pamamagitan ng pagsusumamò, pang-aakit, panggagahasà, pakikipagbunô roon—kailangan itóng mapaligáya o masupil, tulad ng putang ina, bago ilabas nitó ang pabuya. Sa gayong paraan lámang mabubuksan ang kalendaryo ng sinapupunan nitó gáya ng mahiwagang pangungusap, at nang makita ang landas sa laberinto ng pag-iral.” Mga salitâ, mga salitâ. Hulí na ang mga itó kapag ang pangwakás na pála ay nagtabon ng lupa sa ataul ng tulâ. Kayâ kung ang tulâ ay ipinakahulugán sa panay na mapaglarawang termino, i.e., walang pakundangan sa kásaysáyan at walang pagtatáya sa anumang mabuti o masama, ang kamatayan nitó ay kumakatawan lámang sa pag-abandona ng isip sa masamang alaala. Ngúnit ang tulâ, gáya ng nasabi na, ay hindî maaaring maging newtral at ang gumagawa ng tulâ lámang ang may kakayahang arukin itó dahil, sa kalooban niya, siya ay ignorante. Malaya sa mga sagabal ng tunay na lohika at nakatuon lámang sa larangan, hinaharap niya ang mundó nang walang pagkiling, bagaman walang panakip-mata. Sa ganitóng estado ng ganap na ignoransiya, imposibleng mangyari ang pagkakamali, maliban kung magmamartsa ang kásaysáyan úpang wasakin ang kaniyang intramuros. Mulâ sa sikolohikong punto, lahat ng gawin niya ay orihinal. Sumasákop sa lahat ang kaniyang kahinaan dahil walang mawawala sa kaniya, o higit na mabuti, dahil naiwala na niya ang lahat—maliban sa tulâ, na kung totoó sa kaniya, ay dapat ding nawala. Ngúnit may sariling pananalig ang tulâ, at may sariling plano sa pag-ahon tungo sa lunan ng kapangyarihan at kayamanan. Pinapangarap ng tulâ ang mga borador ng bángko, marmol na libingan, ministeryo, mapabílang sa pandaigdigang antolohiya, imbitasyon sa inagurasyon ng pangulo, puwesto nang makapanood sa parada ng hukbong sandatahan, gawad pampánitikán, titulo ng kabalyero, o kahit banggit sa isáng alamat. At pamalò para lagasin ang ngipin ng kalaban! At mga bomba para pasabugin ang mga establisimyento ng kaaway! Unang-una, gayunman, ang tulâ, ang buháy na tulâ, ay dapat matagpuan ang sarili nitóng kahulugán. Ang ganitóng walang humpay na paghahanap sa kahulugán, ang ganitóng pagsísid para sa semantikong kalis, kumbaga, ang batayang gramatika ng tulâ. Úpang mapagtibay ang ganitóng pagninílay, ang ganitóng pagbalikukô sa tulâ úpang mahawakan ang buntot nitó habang mukhang lumulusob sa siklo ng mga episodyong epiko, kailangan nitóng paunlarin ang abilidad na pigain ang pabigkás at di-pabigkás, ang kumpas mulâ sa laós na pananalita, ang tono mulâ sa kumpas, gáya ng babaylan na isinasagawa nang mag-isá ang ritwal sa pamayanan, kabílang na ang mga tugóng pahimig. “Úpang sakúpin ang mga táo, kailangang kumbinsihin silá na angkop lámang silá na sakúpin” (RiF:160)—itó ang tiranya ng pamahalaan na higit sa tiranya ng kahulugán.

27

Naitatakdâ ng kultúra ang báwat tulâ; kumbagá, ang katótohánan ng panahón ng tulâ’y nananáhan sa panahón ng katotohanan nitó. Nakapágpapáhiwátig lámang ang kahulugán nitó sa paraang hindî maiiwasang resulta itó ng pinagsamang materyales ng kultúra na inisip nang matalas sa pamamagitan ng pagsasalitâ. Tatlong kahulugán ang maipapataw sa alinmang tulâ: ang kahulugáng ipinasok ng maylikha sa tulâ; ang kahulugáng ipinasok ng mambabása sa tulâ; at ang kahulugáng inakò ng tulâ para sa sarili sa panahón ng peregrinasyon nitó sa daigdig ng mga titik. Ang una ay ego ng maylikha na hinubog mulâ sa wikà at mga realidad ng táo ang tiyák at posibleng lohikong pagkakaugnay-ugnay. Itinatakda ng kaniyang isip ang panlabas na anyô ng tulâ na, sa kaniyang kamangmangan—kumbaga’y kaalaman sa masasagap na elemento—itinutumbas niya sa anyô ng tulâ habang pinahihinog pa itó sa kaniyang isip. Yámang walang makapágpapálayà sa kaniya sa gayong ídea, pinalalaya niya ang tulâ sa papel (o sa langit, alinsunod sa ilang pagkakataón), sa paniniwalang naitakda niya ang ultimo’t di-mababagong estruktura. Bubukál ang desperasyon niya pagkatapos kapag natuklasang ang kahulugán ng tulâ ay hindî halos katumbas ng kaniyang orihinal na inisip hinggil doon. Totoó, sa pagitan ng tulâ at ng kaniyang diwain ukol sa tulâ ay humihikab ang guwáng na lulunok sa lahat ng umiiral na diksiyonaryo sa uniberso.  Ang maigagalaw na anyô ng tulâ, gayunman, ang tangi niyang likha, na sa pamamagitan nitó’y kailangan niyang panagutan kapag inatasang sumailalim sa matalim na pagsisiyasat. Ang ikalawa ang naghahatid sa tulâ tungo sa dalóm ng mitólohíya na ang kamalayang pampamayanan ang nagtatalaga ng kahulugán nitó nang maihayag ang mga tiyák na pampamayanang ritwal o pagpipilian. Ginagawâ ang tulâ úpang pagniláyan ang kolektibong kásaysáyan, at úpang makapágsaád, kahit palihim, ng isáng plano para sa kolektibong ringal. “O esca vermium! O mass pulveris!/ O ros! O vanitas! Cur sic extolleris!”[56] (BeD:164)—ngúnit ipagkakait ng mitólohíya ang oportunidad maliban sa taglay nitó. Díto, ang tulâ ay makapágtatamó ng isáng lipón ng katangiang idinidikta ng panahón, na habang tumatagal ay nakapagdaragdag ng patina ng paggalang, at pagkaraan, ay makápagpápatíbay sa panlasa ng publiko. Kayâ sa panulaan noong ikalabing-anim na siglo, halimbawa, ang mga tagapamagitang pampánitikán tulad ni Puttenham ay isinulong ang tiranya ng caesura [hatì]: “Sa berso na lalabindalawahin ang pantig, ang hatì ay dapat nasa ikaanim na pantig; sa berso na lalabíng-isahín ang pantig, ang hatì ay nasa ikaanim pa rin at kabuntot ang limang pantig. Sa berso na pipituhin ang hatì ay nasa ikaapat, o kung hindî’y walang hatì, dahil sasagwâ ang alinmang hinto sa sukat. Sa berso na aanimin ang pantig at pababâ ay hindî na kailangan pa ang Hatì, sapagkat hindî kinakailangang humabol ang paghinga: ngúnit sa sandaling maglagay ng Kuwit, itó ay para itangi ang diwaing higit sa anumang bagay”[57] (PuP:5-6). Sa tulâ, gáya sa politika o politika ng tulâ, ang bilís ng kamay ang nagbubukás ng mga puwáng tungo sa kagaspangan ng dila at póklat[58]. Ang ikalawang kahulugán ng tulâ ay maaaring may kaugnayan o walang kaugnayan sa una. Kung may kaugnayan man, itó ay dahil ang kahulugán ng mambabasa ay sumasalimbay sa pakahulugán ng gumawa, hindî man sadya (na bibihira) o sa pamamagitan ng pag-ayon sa kultúra, at sa gayon ay nakakansela kahit ang lingguwistikong oposisyon sa panig ng dalawang kamalayan na nagsisílang sa mga itó nang magkabukod. Ang kaligtasan at kadakilaan ng mga tulâ—gáya ng kay [William] Shakespeare o Francisco Balagtas—ay nakasalalay díto. Ang armonya sa panahón ng gumawa at sa panahón ng mambabasa ang nagdudúlot sa tulâ na maging eternal, kumbaga, sa sarili nitó’y walang panahón dahil tumatakbo ngayón nang paminsan-minsan sa agos ng maraming panahón ng mga táo—bílang indibidwal at bílang pamayanan—bagaman hindî nanggagáling sa isáng tiyák na panahón. Itó ay nagiging tulâ ng báwat táo, at kasabay nitó’y nakaliligtas ang panahón na maisaklóng ng mga pangkultúrang paghihigpit. Tumatakas itó sa mismong pamamaraang ginagamit nitó sa pagtakas. Mulâ sa isáng tulâ, itó’y nagiging maraming tulâ, ngúnit nananatiling nag-iisáng tulâ. Kung walang kaugnayan, itó ay sapagkat ang iba-ibang pangkultúrang materyales ng mga mambabasa ang humahadlang sa nasabing armonya, at hinahayaan itóng maging timawàng[59] lingguwistikong entidad sa larangan ng búhay. Gayunman, ang mga tiyák na pagbabago sa moralidad ng publiko, pilósopíya, gobyerno, o edukasyon, ay maaaring magsílang ng gayong armonya. Totoóng hindî maiiwasan ang naturang armonya kung ipagpapalagay ang siklikong renasimyento sa panlasa ng táo. Dinodokumento ng ikatlong kahulugán ang kásaysáyang pabigkás ng tulâ habang sumusulong itó sa espasyo at panahón, sakali’t ang tulâ ay hindî pa nawawasak ng alinmang puwersa na naunang tinalakay. Tulad ng bató-balani, ang tulâ’y iniláladlád ang kahulugán nitó samantálang sabáy na nililikom  ang iba pang kahulugán habang gumugulong. [Nagtagumpay ang mga pormalista sapagkat naniniwala siláng “Lahat ng kinakailangan úpang itanghal na bágay[60] ang mga tulâ ay mag-isip, magsalitâ, o magsulat hinggil sa mga itó, na taliwas sa mag-isip, magsalitâ, o magsulat sa pamamagitan ng mga itó (Wel:2).] Nagaganap ang prosesong itó na bukod sa, o independiyente sa, unang dalawang proseso na ang unang dalawang kahulugán ay maikakabít sa tulâ. Ngúnit maitatanong, kaninong talino o kapangyarihan nagmumulâ ang ikatlong kahulugáng itó, kung hindî sa isá sa unang dalawa o mulâ sa pagsasanib ng dalawa?  Hindî biglang lumilitaw ang mga kahulugán—sino ang nagpapasimuno kung gayon, sa ganitóng kaso? Ang sagot, sa pangyayaring itó, ay ang tulâ mismo. Maisásahinágap na ang tulâ, na ang pag-iral ay sanhi ng isáng kapangyarihang hindî nitó angkin, ay dapat iwaksi ang nasabing kapangyarihan o kaya’y iwan nitó, at mangapâ sa tinatahak na mundó. Sa laberinto ng mga simbolo, ang tulâ’y pumapaikid sa laberinto, hinuhubdan ang sarili ng lahat ng kahulugáng natamó mulâ sa labas, at gáya ng nagnanaknák na sugat, ay nagbabadyâ ng hugis ng mga pílat nitó, pinalalagô ang kahulugán mulâ sa loob—na tila awto-imbensiyon—nagmamarka sa mga lagúsan habang nangángapâ sa dilim.  Kapag kalansay na, iimbentuhin nitó ang sariling kahulugán sa teribleng pagkákongkréto ng pag-iisá at pag-iwan. Anuman ang naiwala nitó’y hahanapin nang matagpuan ang hindî nitó ibig mawala—ang pusikit na kawalán na pinágmulán nitó para makairal. Ang tulâ, siyempre, ay hindî búhay. Iyon ang bentaha nitó na lampas sa búhay; ngúnit ang kahulugáng nililikha nitó para sa sarili ay marahang yumayakap sa gayong kawalán, binibigyan itó ng lamán, at ginagawâng pormalisádo ang estruktura nitó bílang isáng komposisyon ng mabubutóng salitâ. Sa ugnayan nitó sa maylikha at sa mambabasa, ang tulâ ay multong pangkaisipán na kaduda-duda ang soberanya yámang hindî na itó nakakabít sa alinman sa mga itó. Hindî ba absurdo na isipin ang tulâ bílang isáng umiiral na entidad, kung lagót na ang nasabing koneksiyon? Itó ang isá pang bagay na may kinalaman sa mutabilidad; díto, umiinog ang interes sa kahulugán ng tulâ na maisásahinágap nang nakapagsasarili sa likha nitó. Isinasadulâ ng tulâ ang pagsílang nitó, sa paraang kahit hindî iyon iwinawaksî, ngúnit itó pa ang iwinaksî nitó, ang tulâ ay nakatatayô bílang nag-iisáng simbolo ng nasabing pagsasadulâ. Binabalewalâ ng tulâ ang nakalipas nitó dahil ang nakalipas ay binalewalâ itó, at nakapáglilináng ng kapani-paniwalang hulagwáy ng sarili. Ang pag-iral at índepéndensiyá ng tulâ sa yugtong itó ay walang hugis na integridad o isáng integral na kawaláng-húgis, na nagpupumilit ipakahulugán ang sarili at palayain ang tulâ mulâ sa “kahina-hinalang soberanya.” “May dalawang paa ang lalaki at naibigan niya./ Nene ang isá, at Totoy ang ikalawa./ Angkop na isinuot ng isá ang sapatos na mataas ang takóng,/ at ang kabilâ’y suot ang sapatos-obrerong magaspang./ Totoó rin itó sa kaniyang mga kamay at ilong at mata./ At gayundin sa kaniyang mga bayag,/ na obaryo ang isá” (EdH:185). Kapag humintô ang tulâ na maging hulagwáy ng sarili, kapag huminto itóng maging analog ng kahulugán at maging kahulugán mismo sa mundó ng mga kahulugán, itó ay totoóng tulâ. Ang balakyót, túso, at nakálilitóng permutasyon ng mga kasapiang panghulagway ay sinisindak pa rin itó, na totoó, ngúnit alam na nitó ngayón kung paano gumanti, dahil soberano na itó, at hindî na lámang ginagagád ang sarili. Ang probasyon nitó sa kapisánan ng mga táo ang nagpapahusay díto na kumilos sa lipunan ng wikà at doon kailangan nitóng patunayan ang sarili bago makapanumpâ bílang mamamayan nitó. Ikinalungkot ni Thomas na, “May pagpápahírap sa mga salitâ, pagpápahírap sa mga pangatníg at baybáy, sa makupad na daloy nitó” (FeT:107), ngúnit habang lumalaon, maglalahò ang kirót, at ang mundó’y ísasará ang tulâ. Makalalagô itó ngayón sa kamalayan ng pag-iral, sa pagiging kung anong katauhan. Dahil ang mga salitâ ay hindî nakahihigit na tulâ kaysa tulâ sa mga salitâ: itó ang unang realidad ng tulâ. Bagaman ang tulâ ay konstruksiyon ng mga salitâ, hindî na basta itó mga salitâ, at bagaman nagmumulâ itó sa lárang ng masining na diwain, lumalampas itó sa diwain. Nangángatwíran itó hinggil sa estetika samantálang nagiging estetiko. Sa bugso ng mga dokumentong antikwaryo, iwinawagayway nitó ang watawat ng mga kuwit at tuldok-kuwit bílang babalâ sa mga pastor at kasador: “Magsisi! Malapit na ang wakas!” Sa ilang kubling aklátang lihim sa Montalban ay naroon ang mga kahanga-hangang úkit sa bató na ang ugat ay mulâ pa sa mga larangan—“Tinta ng panitik ay dugô at luhà/ katagâ’y hinanap sa madlang pithayà/ ginagad ng hangin ang báwat salitâ/ ng lagot na tulâ/ inawit ng ibon sa nagdipang kurus/ ang aking hiwagà” (SiK:60). Ang katotohanan ng tulâ ay estetikong anyô ng pagkamakatotohanan, at naitatakda ang pagkatulâ nitó, kumbaga, kung naganap o hindî naganap ang rangya ng pagiging kung anong bagay nitó. Ang sari-saring kahulugán na maaaring linangin ng tulâ, o ng maaaring dumikit ditó sa paglipas ng panahón, ay nakabubuo ng isáng bahagi ng kaakuhan, at ang iba pang bahagi ay tumutukoy sa patina ng panahón nitó. Bunga nitó, ang tulâ ay nagiging analog ng lipunan sapagkat dáti ay payak na analog ng sarili lámang itó. Ang klima, pagluluto, pilósopíya, digmaan, at iba pa’y nagpapabigat sa kamalayang kumokontrol sa mga itó. Sa oras na mapaniwalà ang kamalayang itó sa kasarinlan ng tulâ, natitiyák at naipalalaganap ang pag-iral ng tulâ—ang tulâ ay nakaaáhon nang matagumpay sa sarili nitó. Gayunman, ang tulâ, gáya ng búhay na ibig nitóng ilipat ng puwesto, ay maaaring hindî kóngkretísasyón ng potensiyal nitó, dahil bagaman itó ang diwaing inihayag, maaari pa ring hindî itó ang diwaing natamo. Kayâ tinatalakay ang “masamang tulâ,” hindî dahil sa usaping moral, bagkus hinggil sa estetikong diwa, gáya ng kabiguan sa pagkatotoó, na kagáya ng bigong pamumuhay na “masamang búhay”—sa parehong kaso’y walang awtentisidad úpang pangatwiranan ang gayong eksteryoridad. Sa madali’t salitâ, itó ang kahulugán ng “di-repleksibong” lingguwistikong kabuôan, ang kawalán ng kakáyahán ng mga salitâ na lampasan ang sarili nitó sa sandali ng pakikihamok. Ang binanggit na tatlong kahulugán ng tulâ ay maipapakahulugán muli bílang kolektibong bokabularyo ng tulâ na, kapag isinaalang-alang nang nakabukod sa tulâ, wala na itóng saysay. Ang kahulugán ng nasabing mga kahulugán ay hindî nakásalálay sa mga kahulugán bagkus sa mahalagang ugnayan sa eksteryoridad ng tulâ. Gayundin, pinalalawak ng mga itó ang interyoridad ng tulâ nang hindî binubutas ang pader ng pakahulugán. Ang tulâ bílang determinasyon ng kultúra ay ganap na umuunlad tungo sa pagiging artefakto ng kultúra, pinatitigas sa panahón ng kolektibong kahulugán nitó ang kahulugán ng kolektibong panahón nitó. Sa naturang pangyayari, ang “Mi ultimo adios” ay naísabágay at napalinaw sa lahat ng panahón, gáya ng piyesa sa museo, ang hinanakit ng Filipino para sa pantay na pamumuhay, bagaman sa muling pagbása sa paglipas ng panahón ay makapágluluwál pa ng mga indibidwal na panig. Hindî yaon mahalaga. Sa loob ng gayong pagkapirmi, ang tulâ’y naglalandas pa rin nang taglay ang mga kahulugán na nagbibigay díto ng mga paa, úpang hindî itó kailanman maging walang tinag, kahit pa namamahinga. Halimbawa nitó ang mga epiko, ang lawas ng sari-saring awit ng mga trobador, ang mga tulâ ni Balagtas, at lahat ng tulâ ni Hernandez. Halos teofaníya[61], inaasahan ng tulâ sa yugtong itó ang pangkultúrang kamalayan úpang ituring itó nang may pagkamanghâ, at nakamamanghâng sadyâ. Ang panahón ng tulâ ay maraming panahón at lahat ng panahón, ang pagsasalikop ng ahistorikalidad at istorisidad, ng puso at isip, ng dugo at bála, ng táo at di-táo. Sa kaganapan, ang panahón ng panahón ay katumbas ng tulâ ng tulâ. “Muli, nauúbos ang panahón/ nagkukunwâ. Humáhampás ang matabâng pálad/ saanmán, at sumasabláy nang masakláp/ kada panahón. Kahápon lámang iyon./ Umuwî ang ibong namimighatî/ úpang ihápon ang lungkót, o kaya’y/ ang págod, mulâ sa lábis na dalamhatì” (YuA:47). Bílang artefakto ng kultúra, ang tulâ, sa panig nitó, ay napásisiglá ang pambansang dangal o napupukaw ang naghihingalong lunggati ng nasyon. Itó ngayón ang ipinasok sa serbisyo ng pambansang kaluluwá, at kalahok sa hukbo doon sa larángan.

28

Hindî ibig sabihin na ang nasabing tulâ ay matagumpay nang tulâ. Magkaiba ang maging matagumpay at maging makahulugán. Ang una’y pagpapanumbálik sa integridad ng tulâ dulot ng mga panlipunang kondisyon, samantálang ang huli’y reebalwasyon ng nasabing mga kondisyong kaugnay ng estetika. Ang nakáyayamót sa isá ay maaaring makapágpasayá sa iba. Halimbawa, ang tulâ na nagsisikap na itatag ang sarili sa lipunan na ang politika—ang pinakamatayog na pagpapahayag ng sarili—ay lumagpak sa mapagpakanâng terorismo o demokratikong kawaláng-kibô, ay mabibigò dahil masusulások itó sa alikabok ng kolektibong siphayò. Ang kamalayan nitó’y káyang mapalitán ng isáng lipon ng teksto na idinikta ng diputadong talinong nagbabalatkayo bílang Gobyerno. Bílang obheto ng kaalaman, ang tulâ ay mabibigong isákatupáran ang sariling tungkulin dahil sa mga preskripsiyon laban sa kalayàan nitó. Hindî itó “magiging lamán” sapagkat napipigil itó na maisákatawán tungo sa di-tekstuwal na modalidad. Káyang parupukin ng lipunan ang tulâ gáya ng káyang parupukin ng tulâ ang sarili—nailarawan na itó sa mga nakaraang seksiyon. Nanaising paliitin ng báwat tiranya (o demokrasya, sa gayunding usapin) ang tulâ sa hulagwáy ng sarili nitó, para makaligtas. Ibig nitóng maging bahagi ng arsenal ng kasinungalingan, anunsiyo, masasamang lihim o sekretong pulis ang tulâ—úpang maging anumang bagay, sa totoó lang, maliban sa kung ano ang dapat talagang maging katauhan nitó. Kahit paano, sa ganitóng yugto, ang tulâ ay napaghuhunos tungo sa pagiging piyesa sa museo, isáng walang silbing sandata sa pakikipaglaban. Nabibigo itó sapagkat hindî itó natutulungang magtagumpay sa pagkamit ng awtomatikong istorisidad. Hindî maling tagurian, sa ganitóng pangyayari, na itó’y isáng palsong tulâ, bagaman hindî nitó kasalanan ang maging gayon. Hindî pa itó matagumpay dahil nananatili itóng ilehitimo, at samakatwid ay hindî makatotohanang kaalaman o maalam na katotohanan. Itó, gayunman, ay isáng kaalamang nauuna sa mga táo na ibig sumupil díto, bagaman talagang sinupil itó at hindî pa iyon makasulong. Itó ang sukdulang paradoha: ang umiiral na entidad ngúnit guniguning di-umiiral, na ang raison d’être[62] ay ipinagkakait ng Puwersa na kailangan nitó. Bagaman nakalugar sa kásaysáyan, hindî pa itó kásaysáyan; sumasákop lámang itó sa panahón at espasyo sa isáng uri ng pagiging pansamantála. Ang masining na kasaganahan nitó’y pinawalang-bisà bago pa man maipalaganap. Sa gayon, kung nais nitóng magkaroon ng halaga, kung nais nitóng makaiwas mamatáy, kailangang pakilusin nitó ang lahat ng salitâ sa teritóryo nitó at lubusin ang kabangisán niyon nang malipol ang kalaban. Kailangan nitóng sindakin ang Terorista, at gawing maláy siya sa di-mapipigil na pag-arok sa bituka ng pagbabalatkayo na ang katâ[63] ang namamahalà sa tunay na mundó.  Gáya ng babae ni Joaquin na sumandig sa ilusyon ng dobleng pinag-ugatan úpang maarok ang kaniyang iisáng personalidad, ang tulâ ay dapat magkunwaring umiiral habang ninanasa nitóng umiral úpang gawing aktuwal na pag-iral ang mga posibilidad. Sa oras bago ang paghahamok, kailangang magpasiya ang tulâ hinggil doon, o kung hindî’y matatanggalan itó ng karapatan sa pag-iral. Kumbaga, ang tulâ bílang tulâ ay dapat lumaban nang masiláyan ang pundasyon ng pangarap nitó. Hindî itó makalalagô sa pag-urong; kailangang hanapin nitó ang espehismo ng indibidwalidad bílang unang hakbang sa pagbasag sa espehismo ng pagkakábilanggô. Kailangang ulitin díto: úpang maging malaya, ang tulâ ay dapat malaya. Ang míto ng awtonomiyang pampamahalaan ay ginawang walang saysay ang paghahanap sa katotohanan: inihayag na itó ng Terorista, at kailangan na lámang ulitin ng tulâ. Ano ang dapat gawin para maisílang ang batayang reprosidad sa Terorista, ang isáng bagay na, sa loob ng ugnayan ng pagtatagísan, ang makapágpapábilís sa paglayà nitó? Hindî ba puwedeng makipagkasundô kahit paano sa mga demonyo? Gayunman, kahit sa pakikipagkasundô ay patuloy pa rin ang bakbakan; namamahinga ang mandirigma sa láyong patigasin pa ang masel at hindî para ipahinga iyon. Gáya ni Ezra Pound, masasabi ng tulâ na, “Sa isáng táo na hinataw ko’y sampu ang gumaganti sa akin ng hataw. Lantad akó” (WiH:36). At walang lingguwistikong katha ang higit na lantad— nakatalâ ang mga teorika nitó, at isáng publikong dokumento ang sariling talambuhay. Bílang produkto ng malikhaing gawa, lantad itó sa mga peligrong bantâ sa gayong malikhaing gawa, at kung minsan kahit matagal nang tapós ang gawa. Sa kasong itó, pasán nitó ang pananagutan na ituwid ang mga pagkakamali at pagkukulang ng gawa, yámang tumatayo itó bílang nauunawaang parádimá ng gawa. Maikakailâ ng maylikha ng tulâ ang gayon, hanggá’t nais niya, kapag ginawang inutil ng obhetibang realidad nang maipaliwanag ang parádimá. Nakalulusot sa sísi pagkaraan ang maylikha, ngúnit pagkakaitan siya ng anumang karapatang may kaugnayan sa tulâ. Ang tulâ, samantála, ay nananatiling lingguwistikong galaw, at nanigas sa pansamantaláng kagyat na kahingian ng rasyonal na kawaláng-pakiálam. Ang tulâ-bílang-katumbas-ng-diwa ay naroon sa kalagáyang katatoniko, ang arbitraryong episodyo sa estetikong proseso dahil naulila pagkasílang at, bunga nitó’y napigil sumulong: ang tulâ ay hindî pa tulâ. Ni wala itóng espasyong mauupuan. Úpang matamó ang espasyong itó, i.e., úpang maimarka ang lapit nitó sa kamalayan ng táo, kailangan nitóng wasakin ang espasyo. Bagaman ang tulâ ay kásaysáyan ng makatà, dapat itóng lumikha ng sariling kásaysáyan, dahil iniwan na ng makatà; isáng kásaysáyan na makapapawì sa rasyonal na kawaláng-pakiálam ditó at nang mailugar iyon sa pusod ng pag-iral ng táo—kayâ kailangan nitó ang transmutasyon ng sarili tungo sa pagiging tulâ-bílang-katumbas-ng-táo. Ang teknolohiya ng wikà nitó, ang moralidad ng kahálagáhan nitó, ang arkitektura ng galáw nitó, ang posibilidad ng respétabílidád nitó—lahat ng itó’y dapat malutas nang makaiwas sa pagkabulók tungo sa akademismo. Bílang pangunahing kalipunan ng diwàin at pagdamá (ang Mundó, sa kabilâ ng lahat, ay teogonya na patumbalík), ang tulâ ay itinatakwíl ang katatagáng istoriko na pabór sa pángkaisipáng pangángailángan. Sa pagwásak sa espasyo, itinátatág ng tulâ ang isá pang espasyo na siyang kahalili. Dahil kung winika ni Hegel na, “Ang kásaysáyan ng Daigdig ay walang iba kundi pagsulong ng kamalayan ng Kalayàan” (HeP:19), sa gayon ang kásaysáyan ng tulâ ay pinawawalâng-saysáy ang tiranya ng kamalayán ng maylikha sa pamamagitan ng paggawâ sa tulâ na maging indepéndiyenté ríto at magbubukás sa pagsalakay nitó sa Daigdig—sa maikli’t salitâ, napalalayà itó sa pagiging malayà.

29

Ngunít hinggil sa “matagumpay” na tulâ: Ano ngayón ang tungkulin nitó? Bílang posibleng realidad, na inukit sa panahón at espasyo, itó, sa isáng banda, ang kalayàan, ang awtonomiya; at sa kabílang banda, ang nakápailálim, ang nakakabít. Sa labas ng maylikha nitó, sa labas ng maylikha ng gayong maylikha, ang tulâ ang magpapabilis sa pagkawasak ng mundó. Ang mga pagbabalatkayô na isinuot nitó sa pamamagitan ng kásaysáyan—epiko-pastoral noong panahóng Klasikal, liturhiko noong panahóng Midyibal, pikaresko noong panahóng Renasimyento, rasyonal noong mga siglo 17 at 18, ideolóhiko noong siglo 19, at pabágo-bágo noong siglo 20—ang kumakatha ng mga kabanata ng pagtakas nitó mulâ sa kamalayang panlabás. Ang deklarasyon ng kalayàan nitó ang lumagot sa ugnayan nitó sa makatà, ngúnit hindî sa mundó na kung wala itó’y hindî matatamó ng tulâ ang kahulugán. Itó ang dahilan kung bakit ang tulâ ay posibleng realidad at nabubúhay sa kontradiksiyon ng pagnanais na wasakin ang bagay na sumusuporta ditó. Ngúnit kailangan muna nitóng tumakas sa mundó úpang madama ang halaga ng kalayàan, at gáya ni Daedalus, ay gumamit ng elemento ng mundóng itó nang makalikha: “Licet obstruat terras et undas, at certe coelum patet. Ibimus illac: Minos possideat omnia; possidet non aera”[64] (OvMH:273). Hindî pag-aarì ng isip ang lahat ng bagay sa mundó, at ang mundó’y hindî pag-aari ang lahat ng bagay sa isip; subalit kahit sa kalayàan, gáya ni Daedalus, ang tulâ ay hindî malaya, bagaman malaya itóng maging malaya, úpang mithiin ang karunungan ng pagnanais na maging malaya. At dahil ang lipunan ay palaging nasa digmaan, ang kalayàan ng tulâ ay nasa perpetwal na estado ng pagkaligalig dahil palagi itóng nasa bingit ng pagiging ganap. Kailangang maitangi, gayunman, ang panig ng kalayàang panloob at ang kalayàang panlabas—ang tulâ bílang idineklarang nakapagsasarili ay panloob na malaya; mapatatakbo nitó ang puwersa sa loob ng saklaw ng soberanya nitó at mapangangalagaan ang mga lagúsang lingguwistiko laban sa anumang pagsalakay; ngúnit bílang mandirigma sa digmaang pandaigdig, kontrolado pa rin itó ng multo ng makatà. Ang matalísik, pre-istorikong kamalayan na humubog sa mga butó ng tulâ ay naiiba sa parehong tulâ na isinalin sa papel o binigkas sa himpapawid. Pinapaniwala ng makatà ang sarili na nabihag niya ang isip at ikinulong itó sa tulâ na nagsasara namán sa kaniyang isip sa sandali ng malikhaing gawa. Ang malikhaing gawa ang nagpapalaya sa tulâ mulâ sa isip, at ang tulâ ay nagkakaroon ng anyô na sa palagay nitó’y angkop para sa pagsisílang nitó. “Kapag nagsalitâ tayo sa ating di-perpektong wikà ng táo hinggil sa pagkamalikhain mulâ sa wala,” sulat ni Berdyaev, “tinutukoy talaga natin ang pagkamalikhain mulâ sa kalayàan. Kapag tinanaw sa anggulo ng determinismo, ang kalayàan ay ‘wala,’ at nilálampasán nitó ang lahat ng nakapirmi o tinukoy na kaayusan” (BeCa:118). Ang tulâ, na pinalayà sa isip, ay nagsisikap na itatak ang kaayusan nitó sa isip. Ang buong tungkulin ng kritikang pampánitikán ay hadlangán ang tulâ na magtagumpay sa ganitó, úpang pagkaraan ang perpetwal na tensiyon ay maganap sa pagitan ng mga itó, sa paraang nais ng báwat isá na maging pangwakás na tagapahubog ng uniberso. Ang nasabing ontolohikong pakikibaka ang nagiging sukatán ng artistikong panlasa, at nagtitipon ng mga teksto na sa pamamagitan nitó o ng kapisánang pampánitikán ay mapangangatwiranan ang sariling pamamahalà. Bílang kagawaran ng pilósopíya, at hindî ng panitikan, ang kritika ay hindî makapágbibigáy ng benepisyo sa tulâ, bagaman kailangan itó sa pag-aaral ng tulâ bílang artefakto ng kultúra. Para magkahalaga bílang teknik sa pagsisiyasat sa mga aspekto ng kaalaman, ang kritika’y pinaliliit ang realidad ng tulâ tungo sa simbolismo ng realidad, at kinakalas ang tulâ sa pinakabatayang bahaging makatotohanan. Nagpupundar ang kritika ng sistema ng mga kapani-paniwalang proposisyon na pumapatnubay sa panlasa mulâ sa pagkawasak ng pagsasalitâ; binubuhay nitó ang tulâ sa dáting hakang imahen na ibig nitóng paniwalaan ng mambabasa bílang tanging posibleng representasyon ng tulâ sa antas na estetiko. Ang hindî maipipilit ng makatà na ipagawa sa tulâ ay káyang gawin ng kritika, sa pamamagitan ng puwersa ng distansiya. Ngúnit ibang usapin na iyan. . . . Hindî gaanong nakatuón ang tulâ sa anyông pilosopiko, bagaman malimit itóng magmukhang pilosopiko. Itó, sa totoó, gáya ng nasabi na, ay isáng panlipunan-pangkultúrang kamalayan na hinigop ng matulâing tekstuwalidad. Higit pa sa wikà ng kaisipán, ang tulâ ay wikà ng wikà, sa pagiging di-makontról na konstruksiyon na malayang dumiskarte ngayón, at sa pagiging gayon ay nakapagsisilbi bílang panukatan ng konsiyensiya ng sambayanan. Ang mga episodyo ng pambansang kirot at pansariling usapan ay nasisiyasat at narerepaso muli laban sa mga salitâ nitó nang matiyák ang katotohanan, para maituwid ang mga pangkaisipáng pagkakamali, yámang ang pang-unawa ay hindî pinakamabuting paraan para ipaliwanag ang mga di-mekanikal na pangyayari, gáya ng mga prosesong malikhain. “Ang kabiguan ng pang-unawa ay dahil sa pangyayaring ang tiyák na tungkulin nitó ay muling buoin ang realidad na may mga hatag nang elemento,” sulat ni Johnson. “Samakatwid,  ang bago sa báwat sandali ng ating kásaysáyan ay palaging nakalulusot ditó. Ang pang-unawa ay may kinalaman lámang sa mga resulta na makakalkula bílang funsiyon ng kilalang antesedente, at kayâ iwinawaksi ang posibilidad ng anumang natatangi o naiiba” (JoT:245). Gayunman, hindî dapat ituring ang tulâ na pangwakás na tagahatol ng katotohanan. Na kabaligtaran. Itó ang pagsubok sa katotohanan, anuman ang pagsagap ng táo sa katotohanan. Ang higit na mahalaga, napaaalab nitó ang natatangi o kabaguhan yámang hindî itó nakatali sa pang-unawa at sa halip ay pinahihinà pa itó kung may pagkakataón. Halimbawa, mapupunuan ng tulâ ang mga puwang sa kásaysáyan na bunga ng mga kagyat na kahingian sa komunikasyon—pasulat man o pabigkás—o mulâ sa mga kakulangan nitó. Ginawa itó ng mga tulâ ni Homer para sa kásaysáyan ng Gresya; ginawa itó ng mga tulâ ni Virgil para sa kásaysáyan ng Italya; at ginawa ng mga tulâ ni Bautista para sa kásaysáyan ng Filipinas. Ang tulâ ay naging kásaysáyan na ikinasugat ng kásaysáyan at para sa kaganapan nitó. Pinabilis nitó ang kamatayan ng katáhimíkan sa kásaysáyan nang madalísay ng katáhimíkan sa isip ang gayong kásaysáyan. Ang abstraktong palihís na katangian ng mga nakalipas na pangyayari ay nagiging kongkreto sa tahasang matatalik na pakahulugán ng tulâ, kayâ napagtitibay ang pahayag ng kásaysáyan sa pisikal na mundó. Nang sulatin ni Rizal ang “Mi ultimo adios” ilang oras bago siya barilin ng pulutong ng mga káwal, pinunan niya ang mga nawawalang pahina sa kásaysáyan ng Filipinas, at itinuwid ang sanhi ng kabansaang Filipinas, at ipinabatid sa mundó ang pag-iral ng gayong nilaláng na tinaguriang “Filipino”; nang sulatin ni Amado V. Hernandez noong 1952 ang “Isáng Dipáng Lángit” sa kaniyang selda sa Muntinlupa, gumawa siya ng anotasyon sa hurisprudensiya ng Filipinas úpang maitagni itó sa aktuwal na kahulugán ng katarungan at karapatang pantáo. Sa dalawang kaso, ang mga tulâ ay naging muhón, at nananatilîng muhón, sa panlipunang ebolusyon ng Filipinas. Kaalinsabay nitó, isinákodígo nilá sa kaniláng tunog—at sa katáhimíkan ng kaniláng mga tunog—ang sikolohikong aparato para sa pilosopikong pagliligtas sa bansa. Ang mga itó rin ang pantomima ng lunggati ng pamayanang nasa bingit ng pagsabog, mulâng isáng salinlahi tungong ibang salinlahi, na umaása ng kaganapan, sa tulong ng mga ahente ng panitikan, na gáya ng mga mangangalakal ng kamelyo sa Tartarya noong 1865, ay hindî babaguhin kahit ang isáng salitâ, ngúnit bibigkasin kung ano talaga ang nais sabihin [“Wala nang iba pang trabaho itóng mga tagapamanság ng paninda; nagtutungo silá sa iba’t ibang palengke, úpang ipalaganap ang kalakal, gáya ng sabi nilá. Malawak ang kaalaman nilá sa mga báka,  at matatás magsalitâ. . . Salitan silá kung makipagtalo, masiklab at mapangatwiran, hinggil sa mga meríto at depekto ng mga hayop; ngúnit kapag sumapit sa tanong hinggil sa presyo, isinasantabi ang dila bílang tagapamagitan, at magpapatuloy ang usapan sa mga senyas. Hahawakan nilá ang galáng-galáng ng báwat isá, at sa ilalim ng mahahabang manggas ng kaniláng diyaket ay ipahihiwatig ng pindot ng mga daliri ang progreso ng pakikipagtawaran” (KiB:311), o yaong hindî masasabi nang tahas. Tahimik man o masalitâ, ang tulâ ay nagsisilbi bílang definiens[65] ng pambansang kaluluwá. Sa gayong paraan naibabalangkas nitó ang pambansang kasalanan at nakapagbibigay ng katumbas na pagtutuwid. Ang mga pansamantalá at lubos na pagtutuwid ay nakapagpapalakas ng makásaysáyang estrukturang sumasalalay sa ugnayang pantáo, at ang kabuntot na realidad ay nagkakaroon ng importansiyang sanggunian. Ang kaniláng mapagpalawig na katangian ay nakatutulong sa táo na palawakin ang kaniyang kaalaman at bisyon sa sarili, at nililinaw ang mga simbolo ng wikàng artipisyal ng agham at sosyolohiya úpang madalá ang mga tiyák na karanasan ng táo sa bagong antas ng pagsagap, na matataguriang “sosyolohiya ng karunungan.” Totoó, sumasapi  ang tulâ sa láwas ng sinagap na kásaysáyan ng Filipinas na maituturing namán bílang konsagradong pagsasalitâ. Ang pagsasalitâng organisádo at armonisádo tungo sa lohiko-semantikong estruktura, na ang lahat ng puwang ay napunan, ay inililipat ang mga lingguwistikong signal tungo sa programa ng pambansang priyoridad—gáya sa mga palihang pampánitikán sa China noong dekada 1960 na ang mga tulâ ni Mao Zedong[66] ay kinalas at muling binuo úpang pigâin ang mga hiyas ng karunungan na papatnubay sa mga ideolohiya ng Partido at burukrata sa pormulasyón ng mga pambansang ekonomikong programa. Hindî na itó bago; ang mga kahilerang palihan ay mababanggit sa mga kásaysáyan ng sinaunang kaharian ng Persia, Gresya, Roma, at India. Ang ikadalawampu’t tatlong epigrama ng Griyegong makatàng Theocritous, halimbawa, ang pinakaunang naitalang anunsiyo sa pagbabángko: “Sa mga mamamayan at banyaga, ang bángko na itó ay patas makiharap;/ Magpasok at maglabas [ng salapi], kapag tumpak ang akawnt./ Hayaang magpalusot ang iba; ngúnit si Cassius kahit sa gabi/ ay nagpapalit ng dayong salapi sa sinumang ibig nitó” (BuB:682). Ang tulâ, sa gayon, ay masisipat na nagtataglay ng kapuwâ awtonimong katangian, i.e., bílang signo mismo, at relatibong katangian, i.e., bílang signo ng ibang bagay. Sa pangkalahatan, ang halagahan nitó at funsiyon ay gumagána sa ikalawang katangian, dahil ang tulâ sa sarili nitó, at sa gayong kondisyon, ay hindî pertinente, kung hindî man absurdo. Úpang mapangalaan ang sarili, at nang mapanatili ang sarili, dapat itóng maging uri ng henesis ng pakiramdam at diwain ng lipunan samantálang palaging handâ na sagutin ang panawagang makidigma: “Arma virumque cano,”[67] inawit ng tulâ. Habang pinagniniláyan ang mga liksiyon hinggil sa kahinaan ng táo at artistikong integridad, ang tula ay naghahain din ng resultang realidad na mapawawalang-saysay ang gayong kahinaan.  Bílang anyô ng karunungan ng táo, makalalagos itó sa pader ng prekondisyonal na panlipunang kamalayan na nagkakahon sa sinupil na táo at nagtutulak sa kaniya na mag-isip lumaya. Kung hindî káyang gawin ng pag-ibig—na maging “proletaryadong eternal” (BrL:247) at sa gayon ay ipinakò ng mga pirming obligasyon at mekanikal na pagtatáya—dapat gawin itó ng wikà, na hinubog sa ganitóng ugnayan ng empirikal na katotohanang nagbabalatkayo bílang tulâ. Anong ilusyon itó—ang tulâng itó na mamabutihing maging ibang bagay, ngúnit kailangan munang mabatid ang ilusyon ng ilusyon nitó sa isáng uri ng kahina-hinalang pakikísangkót: “Kinain akó ng prutas, tinungga/ Ng Dagat ang aking lamán/ Humiwa sa patalim, ang tainga/ Ng gabi na nagwikà sa akin, at nahimbing akó/ Sa bibig nitó, tumingin sa akin/ ang mata ko nang matagal at matiim” (SaE:157). Ang pananákop na kapaki-pakinabang na panlipunang pagwawasak (MaN:268), ang táo na dumánas ng tiranya at pinaalab ng tulâ, ay ikinukulong sa mga kudlit ang tulâ bílang Katotohanan sa huwad na Mundó, gáya ng pagyao ng literalismo, bílang mataas na antas ng “kaguluhan.” Kasáma niya ang tulâ sa pagsalakay sa mga tiráno ng isip at itatatag sa durasyón ng estetikong sandali ang eráldika para sa mga diwaing matagal nang nakakulong sa limbo. “Báwat materyal na proseso ay maitatangi sa tiyák na durasyón. Ang durasyón kasáma ang piling uri ng pagsukat nitó ay nakasalálay sa batayan ng abstraktong kantitatibong konsepto ng panahón. . . .” (GoD:179). Sa paglipas ng panahón, naipagpapalíban ng matagumpay na tulâ ang pagkawasak ng tunay na realidad sa pamamagitan ng pagpapahaba ng durasyón ng ilusyon ng tiranya habang nakaaapekto itó sa durasyón ng totoóng kamalayan. Ang abstrakto, sa madali’t salitâ, ay nagiging kongkreto sa pamamagitan ng estetikong orasan na ipinagpapaliban ang pasulong na galaw ng mga panlipunang pangyayari, ipinipirmi ang nasabing mga pangyayari at ginagawâ ang mga itó na bukás para sa pagsusuri ng isipan kailanman naisin. Ang tulâ ang nagsisilbing panistis na gumaganap sa ganitóng pagsusuring ante-mortem[68], kumbaga. Kulang na lang na paghunusin ang lipunang mapagdamá tungo sa lipunang mapag-isip—na pantastikong mithi, dahil ang mga makamundóng lipunan ay nakaliligtas sa mismong prinsipyo ng produksiyon ng mga materyal na produkto para sa materyal na kabutihan ng mga táo—ang tulâ ay isinasalba o binabawi ang mga pangkásaysáyang materyales na tinalikdan o isinantabi ng kolektibong gunita para sa kung anong dahilan at ibinabalik ang mga itó sa mga angkop nitóng posisyon sa buháy na kronolohiya ng lipunan, at sa gayon, nagagawang pangwakás ang pambansang rekord.  (Itutuloy. . . .)

Mga Tala


[28] Mulâ sa Italyano, at katumbas ng “Ang Káwal na Umiibig,” na sikát na awit sa wikàng Neapolitano.

[29] Hiniram mulâ sa wikàng Ifugaw, ang dalóm ay katumbas ng “underworld” sa Ingles, ayon na rin sa pag-aaral ni Manuel B. Dulawan. Basahin ang kaniyang Oral Literature of the Ifugao (2005) at Kalanguya of the Ifugao (2009).

[30] Mulâ sa Latin, at katumbas ng “batay sa aktuwal na pagmamasid o datos ng eksperimento.” Tumutukoy din itó sa pangangatwirang nagmumulâ sa mga partikular na halimbawa tungo sa pangkalahatang prinsipyo o batas.

[31] Mulâ sa Latin, at katumbas ng “isáng pangyayari o bungang pampolitika na naging sanhi ng pagdedeklara ng digmaan.”

[32] Sa yugtong itó, ginamit na henerikong panumbas sa “chant” ang “hudhúd,” na hiram mulâ sa Ifugaw at nangangáhulugáng walang katapusang salaysay na binibigkas nang pahimig, at kung gayon ay pinalalawak ang diskurso ng nasabing salitâ, úpang maging pambansa ang diskurso, at lumalampas na sa sinaunang pakahulugán ng salitâ.

[33] Mulâ sa Arabe, at katumbas ng “táo na walang pananampalataya o nananampalataya sa Maykapal.”

[34] Mulâ sa Latin, at katumbas ng “ang umiiral na kalagáyan o kondisyon.”

[35] Napakasinop sa salita at napakalikot ng guniguni ang aklat na ito ni Teo T. Antonio, at hindî  kataka-taka kung bakit hangga ngayon ay lumulukob pa rin ang halina at lakas kahit sa mga kasalukuyang makata sa Filipino.

[36] Tumutukoy sa “lumilipad na pulô,” at walang kaugnayan sa “puta,” alinsunod sa pagkakalarawan ni Jonathan Swift sa kaniyang akdang Gulliver’s Travels (1726).

[37] Mulâ sa salitâng Ebreo at katumbas ng “hudyat” o “kontrasenyas,” na ginamit ng hukbong Hilaedita úpang makilala ang Efraymita na hindî  makabigkas ng pantig na “sh” o “shi.”

[38] Hango sa salitâng Griyego, higit na kilala itó ngayón na “mitólohíya.”

[39] Hango sa salitâng Latin, at katumbas ng “Matamis at marangal mamatay para sa iyong bayan.”

[40] Hango sa salitâng Ifugaw, at katumbas ng “earthworld” ngúnit sa pagkakataóng itó ay itinumbas sa “overworld” na ginamit ni Bautista. Sa ganitóng paraan, ang “pugáw” ay lumawak ang pakahulugán at itinataas sa diskursong pambansa o pandaigdig.

[41] Nalingat marahil ang éditor ni Bautista nang gamitin ang “autos-de-fe,” na ang tumpak ay “autos-da-fé,” na literal na katumbas ng “gawain sa pananampalataya,” at mulâ sa Portuges. Itó ay isáng publikong seremonya na ang hatol laban sa nasasakdal sa Ingkisisyong Español ay binabása nang malakas para mabatid ng mga táo at kagyat na ipinatutupad din ang gayong hatol ng nasabing awtoridad, ayon sa Encyclopaedia Britannica.

[42] Palaso na pinahiran ng lason mulâ sa katas ng punongkahoy o halaman.

[43] Mapapansin sa salin na itó na bukod sa pagsasalikop ng mga teksto nina William Shakespeare at Cirilo F. Bautista ay makikita ang pambihirang henyo sa eksperimentasyon sa paglalapat ng tugma’t sukat sa Filipino at pagsasalpak ng diwaing nabahiran ng pagka-Filipino. Inasikaso muna ng tagasalin ang teksto ni Shakespeare na isina-Filipino. Pagkaraan ay isinunod ang salin sa tekstong Ingles ni Bautista. Ang eksperimentasyon sa tugma’t sukat ay magsisimulâ sa salin kay Shakespeare at ipapaloob sa teksto ni Bautista na may bukod na padron ng tugma’t sukat, na ang resulta’y pagpapasok ng ritmo kahit sa panloob ng tugma. Sa ganitóng paraan, ang salin ay hindî  na lámang esklusibo kina Shakespeare at Bautista na Ingles ang pinagmulán; nalahukan na itó ng dugo ng wikà at diskursong katutubo sa paggamit ng wikàng Filipino. Ibig sabihin, ang salin ay maituturing ditó na ikatlong tulâ sa tulong ng tagasalin.

[44] Tumutukoy itó sa “vocal cords” ngúnit sa teksto ni Bautista’y nakalahok ang “vocal chords” na ikalawang ulit na tipograpikong pagkakamali sa tekstong Ingles.

[45] Ginamit ni Bautista ritó ang “Tyranny of Topography” [Tiranya ng Topograpiya] na maaaring maiugnay sa “topograpikong sikolohiya,” ngúnit mapapansing naglalaro din itó sa “Tyranny of Typography” [Tiranya ng Tipograpiya] kung ipagpapalagay na napapakò sa tekstong nasa papel ang kapangyarihan ng tulâ. Ang ganitóng kanipis na hanggáhan ng “topograpiya” at “tipograpiya” ang isáng halimbawa kung gaano kaselan ang manghimasok sa teksto ni Bautista, kahit sa pagsasalin.

[46] Mulâ sa mapang-uyam na awit ng mga sundalong Amerikano sa ilalim ng pangangasiwa ni William Howard Taft.

[47] “Hopkin” ang nakasaad sa tekstong Ingles na malinaw na tipograpikong pagkakamali, ngúnit ang tinutukoy talaga ay si Gerald Manley Hopkins.

[48] Totoó itó sa Ingles, ngúnit hindî  sa Filipino, gáya sa tumbalik tugmang pinauso ni Roberto T. Añonuevo.

[49] Itó ang salin sa pangwakás na taludtod ng tulâng “On His Blindness,” [Sa Kaniyang Pagkabulag] ni John Milton. Higit sanang rumikit itó kung inilugar sa konteksto ng maparikalang himig ng persona sa tulâ, at hindî  iiwan lámang sa mambabasa ang interpretasyon; gayunman, ang taktika ni Bautista ay mahihinuhang pagpapasok ng tulâ sa diskurso na ang diskursong itó ay magbabalatkayo sa tulâ sa loob ng isáng tulâ.

[50] Mapapansin díto ang anyô ng haiku kapag isinalin sa Filipino, na sukát na sukát, kung ihahambing sa bersiyong Ingles. Higit pa ríto, hindî  nabawasan ang diwa o pilosopiya ng mulâang teksto, bagkus lumusog pa, pagsapit sa Filipino. Ginamit ang salitâng “larangan” bílang panumbas sa “battlefield” at ang “peras” ay tumutukoy sa punongkahoy at hindî  sa bunga. Samantála, si Masaoka Shiki, na alyas ni Masaoka Tsunenori, ang kinikilalang muling nagpasigla sa pagsusulat ng haiku at tanka sa tradisyong Hapones.

[51] Binaybay sa Filipino, at hango sa “atlatl” mulâ sa wikàng Nahuatl, at katumbas ng “spear-thrower” sa Ingles. Ang ganitóng pagbabaybay ay isáng paraan ng pagpapayaman sa korpus ng Filipino, habang tumatanggap ng ibang banyagang salitâ.

[52] Itinumbas sa “knapsack” o “backpack” sa Ingles, ang “pasikíng” na mulâ sa wikàng Ifugaw ay yari sa nilaláng úway at katutubo sa Filipinas. Pinalalawak din ang orihinal na pakahulugán, bukod sa pagturing díto na henerikong katumbas ng mga salitâ sa Ingles.

[53] Nakasaad sa teksto ni Bautista ang “media res” na mahihinuhang tipograpikong mali, at dapat sana’y “in medias res” na mulâ sa Latin at katumbas ng “sa kalagitnaan ng mga pangyayari o salaysay.”

[54] Mulâ sa Latin, at katumbas ng “kayâ palagi sa mga tiráno,” na nagpapahiwatig na sasapitin ng mga tiráno ang masama ngúnit makatarungang kapalaran.

[55] Itinumbas sa “ego,” at alinsunod sa diskursong pinalawig ni Fr. Albert Alejo, S.J., sa kaniyang aklát na Táo Po! Tuloy!: Isáng Landas ng Pag-Unawa sa Loob ng Táo (1990), Lungsód Quezon: Ateneo de Manila University Office of Research and Publications. Gayunman, gagamitin pa rin ang “ego” sa ibang pagkakataón díto sa salin, alinsunod sa konteksto ng gamit nitó sa pangungusap.

[56] Maísasálin itó sa “O mga bulateng páin!/ O sangkimpal na buhangin!/ O hamog!/ O banidad!/ Bakit mayabang ang bíkas?”// na ikaapat na saknong ng “Mundt Vanitas” [Banidad ng Daigdig] na kabílang sa Corolla Hymnorum Sacrorum na isinalin sa Ingles ni John Lord Hayes, Ll.D. at nalathala noong 1887.

[57] Ang tinaguriang “tiranya ng hatì” ni Bautista ay matatagpuan din kahit sa pag-aaral ng panulaang Tagalog, na ang kodipikasyon ay pinalawig ng akda ni Francisco Balagtas, at ginawang panuto gáya sa mga pag-aaral nina José Rizal, Lope K. Santos, Julian Cruz Balmaseda, at Iñigo Ed. Regalado, hanggáng pinatining sa mga pag-aaral nina Bienvenido Lumbera at Virgilio S. Almario. Gayunman, binalì ng gáya nina Pedro Gatmaitan at Alejandro G. Abadilla ang gayong tiranya sa panulaang Tagalog, at nina Rio Alma, V.E. Carmelo D. Nadera Jr., at Roberto T. Añonuevo sa panulaang Filipino, sa pagpapamalas ng pambihirang eksperimento sa tugma’t sukat na matutunghayan sa kani-kaniyang mga tulâ.

[58] Katumbas ng “tonsure” sa Ingles, at mulâ sa Tagalog, at nagbibigay ng anyông kabanalan, halimbawa sa frayle o obispo.

[59] Ginamit itóng panumbas sa “freelance,” at para umangkop sa likot at laro ni Bautista sa salitâ, gáya sa taguring “freelance linguistic entity” na halimbawa ng jargon ng mga teoriko at kritiko sa panitikan at wikà.

[60] Itinumbas itó sa “objectify” sa Ingles, na nagpapahiwatig na gawing kongkreto ang iniisip, bagaman puwedeng tapatan ng “isabágay” na inimbentong panumbas sa Filipino.

[61] Hango mulâ sa Español, tumutukoy itó sa pagpapakita ng diyós sa táo, o pagpapahiwatig ng manipestasyon ng diyós sa harap ng táo.

[62] Tumutukoy itó sa pinakamahalagang katwiran o láyon para sa isáng táo, o sa pag-iral ng isáng bagay, ayon sa Oxford Dictionary.

[63] Mulâ sa Tagalog, at itinumbas sa “make-believe” sa Ingles.

[64] Maísasálin itó sa “Mahaharangan niya ang mga lupain at alon, ngúnit ang langit ay bukás at doon tayo  magdaraan. Taglay man niya ang lahat, hindî  pag-aari ni Minos ang himpapawid.”

[65] Mulâ sa Latin, at tumutukoy sa pahayag na nagpapakahulugán, o sa mahalalagang kalidad o kahulugán ng isáng bagay, ayon sa Merriam-Webster Dictionary.

[66] Ginamit ni Bautista ang “Mao Tse Tung,” na unang pagtatangkang gawing Romanisádo ang ngalan alinsunod sa panuto ng Sistemang Wade-Giles. Ginamit sa salin ang “Mao Zedong” bílang pagsunod sa bagong sistema ng pagsulat ng Mandarin sa Romanisádong paraan, at siyang pinaunlad ni Zhou Youguang.

[67] Mulâ sa pambungad ng Aeneid ni Virgil, at may literal na katumbas na “Inaawit ko ang sandata at ang táo” na winika ni Aeneas. Ngúnit sa makabagong bersiyon ay tinumbasan ng “Inaawit ko ang bayani sa Kaharian ng Troya, at ang kaniyang mga pakikipagsapalaran at digmaan,” na may kaugnayan sa Iliad at Odyssey.

[68] Mulâ sa Latin at hiniram ng Ingles, tumutukoy itó sa “bago ang kamatayan.”

Mga Salita at Larangan: Isang Pagninilay sa Tula, ni Cirilo F. Bautista (Yugto 15-22)

Salin ng Words and Battlefields: A Theoria on the Poem ni Cirilo F. Bautista

Salin sa pandaigdigang Filipino ni Roberto T. Añonuevo

15

Ngúnit ang tulâ, gáya ng kásaysáyan, ay may sadyâng pagpapásangá ng kahulugán, na kambal ang pagganáp: nakabátay ang índepéndensiyá nitó sa abilidád na sawatâin ang índepéndensiyá ng ibá. Sa tulâng namámahingá nang pánsamántalá pagkaraán ng mga bakbákan, ang halagá ng téksto’y nakásalálay sa pananggaláng na pinahúsay nitó pára sa saríli bílang resúlta ng maháhalagáng éngkuwéntro, ng pagkádestiyero at pagbabalík, ng pagkabilíbid at guló, ng paglúsob at pag-úrong. Sa yugtông itó, at díto lámang sa yugtông itó, inúunáhan ng tulâ ang kasaysáyan, sinasakál itó sa pamámagítan ng bundók ng mga aklat, téksto kada téksto’y bumibíkig sa lalamúnan, mga salitâng pumapások sa bibíg, gumagápang pababâ sa bitúka at nagpapásikíp sa sikmurâ, na warìng ninanása, sa sandalî ng pagkábalíw, ang nakálilinláng na wakás ng gawâin nitó, o káhit na, ang kamanghâ-manghâng néwtralidád. Ngúnit hindî néwtral ang tulâ, túlad lámang na hindî pa itó nagwáwakás, bagamán mapángingíbabáwan, gáya sa nabanggít na, ang ganáp na pag-íral. Sa loób ng gayóng kaganápan, patúloy itóng lumalagô, pinárarámi ang saríli  túngo sa saríli sa paikíd o paikót na anyô. Sa paglulugár ng saríli sa dáloy ng kásaysáyan, kumbagá, sa pagdáloy pásalungát sa kasaysáyan at pagdáka’y sa paglikhâ ng saríling kasaysáyan hábang nása loób ng kasaysáyan, iníimbéstigahán ng tulâ ang saríli: binábalikán nitó ang báwat salitâ sa sistéma nitó, ang báwat pantíg, ang báwat tunóg, ninánamnám ang mga itó o kayâ’y isinusúka, mulîng hinuhúbog ang kaniláng húgis, úpang, gáya ng táo sa tulâ na mulîng sinurì ang saríli sa tulâ, mapáhuhúsay nitó ang kaniyáng kapaláran. Ang lohíkong ékstensiyón ng imbéstigasyón ay ang tulâng hinahatúlan ang saríli sa hanggáhan ng ultimátum ng kásaysáyan. Ang resúlta’y nakikípagbigkís ang tulâ sa kásaysáyan at inuúlit ang sakláw na opísyo sa gayóng págsasánib. Ang kasaysáyan ng tulâ, na ngayón ay tulâ ng kásaysáyan, ay lumálampás sa rigor mortis[15] nitó, at binubúntis ang katáhimíkan sa pamámagítan ng pambansâng delíryo. Túlad ng mga batóng buháy mulâ sa balúmbalúnan ng mga dinosáwro—makínis at malangís kapág sinalát—na tánging ébidénsiyá na umíral ngâ ang mga háyop na itó sa mundó, ang mga simboló at parikála ng kásaysáyan—na pawàng matingkád at pamilyár sa ísip ng táo—ang tangìng ébidénsiyá na bumanggâ ang mga itó sa mga nakásanáyang téksto ng táo. Ngúnit hindî na itó dískursong nása tabí lámang; itó ngayón ang pambansâng agímat. Ang kásaysáyan bílang pag-unlád ng tulâ, ng pag-íral, ang tumitíyak sa págpapatúloy ng pambansâng kamalayán, at nagtátatág at nagpapánatilì ng mga páng-ilálim nitóng estruktúra. Sa matálinghagàng pagsasábi, kapág nabigô ang makatà na gampanán ang kaniyáng óbligasyón na sumúlat ng tulâ, bákit hindî na lang magkusà at sumúlat ng tulâ ang tulâ? O, bákit hindî pasabúnot na kaladkarín ng tula ang makatà at pilítin siyáng paduguin ang tulâ? Ang pátakarán ng pagsípat sa mga pagbabágo sa panahón bílang búngang-isíp[16] ay págpapaláwig sa mga éksisténsiyál na sandalî sa loób ng hanggáhan ng tulâ; ginagawâ nitóng posible ang hináharáp pára sa tulâ. Ang ibá’t ibáng puntó sa panahóng mekanikal na ang tulâ ay may ginampanang máhalagá ay maitutúring na mga súgat sa tekstuwál na metemsikosis, na sa kaganápan nitó’y nágwawakás ang mga tunggalîan at ábsurdidád. Ang mobilidád ng kásaysáyan sa loób ng mobilidád ng tulâ ang nágtitiyák sa págpapatúloy ng éksteryoridád ng kásaysáyan, o ng anumáng matíra ritó matápos ang pagsupil at pagtatágis. Gayunmán, natátamó ng kasaysáyan ang ningníng ng úmanísmo at nakakamít ng tulâ ang pénoménolohíya sa pamámagítan ng ganitóng pagsásalubóng. Walâng ibinubúkod ang pagbabawal—“Ill est strictement interdit d’interdire”[17]—“Bawal ang magbawal.”

Alimbúkad: Poetry as translation battlefield. Photo by Arvind shakya on Pexels.com

16

Kung prodúkto ng hidwâan ang tulâ, kailángan nitóng isáloób ang nagsasálimbáyang tensiyón at íntensiyón anumáng sandalî sa loób ng hidwâan . Inuúlit ng dulâ ang mga insidénteng panlipúnan, pang-étika, pámpilósopíya, pang-ídeólohíya, at pisikál na ínterrelasyón na pawàng kargádo ng mga káhulugán sapagkát nagsásalikóp ang mga itó. May halagá ang mga itó dáhil nakapágpapáginháwa sa súgat ng lumílitáw na diskurso. Ang líteratúra, sámakatwíd, ang ópyo ng báyan sa gayóng panahón, at ang rélihiyón ang pansámantálang asílo. Ang nágkukubling asesíno sa madidilím na kalyehón, o gumagalà sa likód ng mga nakáparádang eropláno; ang tiránong bumábalangkás ng mga dekréto lában sa balíw na lipúnan at lumulúsaw sa angkín niyáng kabáliwán; ang maiíngay na íbon na humuhúni sa kahuyán; ang mga bómbang núklear na lumálagabóg sa mga náyon ng Norway at Kanlurang Alemanya; ang debalwasyón ng salapî, wélga sa apláya, halaláng parlaménto, kamatáyan, pangánganák—lahát ng itó ay pinóproséso túngo sa puyó ng talastásang maligálig, na pinamámahalàan ng tulâ, at kinópya mulâng hidwâan  hanggáng pagkakabatî. Ang estrátehiyáng ginagámit ng tulâ úpang magsílang ng armónyo—ang ópyo—ang nagsasaád ng pangunáhing posisyón nitóng inóokúpa sa mga bágay na may kaugnáyan sa istoríkong tránspormasyón. Hindî na itó símpleng tagapagtalâ ng penómena, bagkús tagapágbunsód ng penómena; at yámang ang lipúnan ay nása yugtô ng walâng humpáy na hidwâan , walâng katapusán din ang posisyón itó. Mulî, sa karánasán ng Filipinas, ang tulâ ang naghatíd sa Katipúnan mulâng liblíb na kahuyán túngong larángan sa muntîng pag-ásang armasán ang hulà na pinatáy ng sandáta. “Ginawa akong mga sonéto! Ginawang mga sonéto! (RoR:96)—nagwalâ si Papa Alejandro VI may 400 taón ang nakaráraán sa Róma lában sa himagsíkang Florentino, at nagdúsa sa bantâng susunúgin siyáng téksto bágo ilibíng ang kaniyáng bangkáy sa katakúmba ng Vatican; sa káso ng Katipúnan, ang tulâ’y pinaálab ang gusgusíng hukbó at sinúbok ang sigásig nitó lában sa napakálakás na kalában. Walâ iyóng kalában-lában sa mulâ’t sapúl, ngúnit itinampók nitó ang klasíkong babalâ na makábubúting ipáubayà na lámang sa mga makatà ang mga himagsíkan. Ang mabilís na takbó na kinásasángkután ng báwat rebolúsyonáryo úpang lampasán ang kaniyáng tadhana ang kung minsan ay bumábaluktót sa kaniyáng pakásaysáyang bisyón, inílalagáy sa pangánib ang kaniyáng simulâin, at hindî máglaláon ay maúubúsan siyá ng ídea. Ang págkawakás ng kaniyáng marupók na katótohánan ay nalulúpig ng pagkawakás ng kathang-ísip. Sina Bonifacio at Aguinaldo, na pawàng hindî namán makatà, ay salát sa bentáha ng pagkakároón ng mahuhúsay na kalihim úpang mairékord ang kaniláng mga pananálig at lunggatî nang magíng pambansâng diskúrso na dápat maúnang makapágmartsa káysa kaniláng mga bála at nang makapághawì ng landás pára sa kaniláng raison d’etre.[18] Walâ siláng resérbang téksto úpang pangátwiránan ang kaniláng terminólohíya o gawíng institúsyonálisádo ang kaniláng pagtútol, hindî túlad ni Aretino ng Florence na nakaíwas magútom sa pamámagítan ng pagsasanlâ ng kaniyáng épikong tulâng, Marfisa, sa halagang 200 ískudi (RoR:464). Higít na mahál ang “Mi ultimo adiós” ni Rizal, at ni hindî siyá nagbukás ng báhay-sanglâan, bagamán nang ipagbilí niyá itó’y nalúgi siyá pagsápit sa libíngan. “Patáy na ang táo, mabúhay ang táo!” Masasábi rin iyán sa tulâ. Kung ang kásaysáyan ay “suplíng ng panahón,” ang kalalíman ng mga sémyológo o ang bokabuláryo ng mga sikológo ay hindî káyang maliitín ang ímportánsiya ng tulâ sa estruktúra ng istoríkong karunúngan. Palagì itóng magtatagláy ng “signipikasyón,” kumbagá, sa kontéksto na ang kásaysáyan ay lilikhâ ng saríling awtónomíya. Gayundín, manánagót ang kásaysáyan sa saríli nang hindî ginagawâng inútil ng tulâ o hinahámak ng nakalipas nitó. Maipápalagáy ba ng sinúman sa isáng diskurso ang “pandaigdigang tulâ”? Makábubúti pang sumúlat ng “tulâ ng mga tulâ” at lináwin sa wakás ang tanóng hinggíl sa Diyós, Lipúnan, at Kasarian! Ang gayóng tulâ ay sasakláw sa kabuôang Progréso ng Táo, itutúring ang Kásaysáyan bílang Síklikong Pagkakásunód-sunód ng Kaúnlarán at nakátuón sa paglalantád ng mga Tiyák na Tungkúlin nitó sa isáng panahón. Makapipilì ang isáng táo ng anúmang yugtông pangkásaysáyan na ang tulâ’y makapáglalabás ng katumbás na dátos na nása anyô ng tugmâang pentamétro. Isáng siyéntipíkong tulâ talagá, na espinghéng tekstuwál na tagláy ang lahát ng sagót! Isáng tulâ sa maringál na estílo!

17

Sa mga talâ at usápang hinangò sa mga kamára ng útak ay matátagpûan ang mga pahiwátig ng karukhâan ng talíno kapág nagpatúloy ang pagnanása sa gayóng pandaigdigang tulâ. Ang pagnanása ang pinakámasakláp na anyô ng renásimyénto; ang tulâ ang pinakámasakláp na anyô ng ortódoksiyá. Bagamán walâng humpay ang ebolusyón ng tulâ, ang pagigíng unibersál nitó ay hanggáng doón lámang, at hindî dáhil sa anumáng arbitráryong kápa ng awtoridad na inilálambóng doón ng iláng tagasunód nitó. Gáya sa pangangásiwà ng anumáng estádo, ang pangangásiwà sa tulâ ay malikhâing pagsusukò ng ilang bahagì ng egoismo ng makatà, na hindî na niyá mulîng mababawì, at magagawâ ng tulâ ang anumáng naísin nitó. Sa gayón, maaarìng wasákin ng makatà ang kaniyáng tulâ, sa literál na pagsasábi, kapág inilantád ng tulâ ang karupukán ng natúrang egoismo niyá úpang patunáyan ang pagkamatulâing winikà nitó. Ang masamâng tulâ ay isáng kabiguan sa taktikong paghahandâ, at tiyák na ang pagkabigô pagsápit ng bisperás ng bakbákan. Báwat pagpapátotoó ay nagpapáhiwátig ng pagkakailâ, dáhil ang ahénteng nagpapátotoó ay kailángang lumabás sa saríli úpang harapin ang saríli. Ang masamâng tulâ ay masamâng pagpapátotoó. Bahagi ng kamalásan ng gayóng tulâ ay walâ itóng kahalíli, o hindî nitó káyang makipagbudóng[19] o umíwas sa ibá pang téksto.  Sa sandalîng mabigông gamítin ang oportunidad na maging ganáp, itó’y permanenteng maipapakò sa libíngan ng mga téksto. Bílang lunán pára sa artíkulasyón, ginagapì nitó ang saríli sa pamámagítan ng pag-eendóso sa katahimíkan, na sa gayóng paraán ay lumalagpák itó sa ilusyon ng pagsasalitâ, o sa pagpapahinà ng kalidád ng pagsasalitâ. Kailángang ipagtanggól ng makatà ang tulâ úpang mapangálagàan ang kaniyáng saríli, ngúnit walâ na iyóng saysáy. Matápos sumabláy ang tulâ, maaarìng matamó ng makatà ang kakayahán sa lahát ng bágay—ang tínig sa pag-áwit, ang balutì ng kawanggawâ, ang nag-aálab na ídealísmo—at kahusáyan sa walâ. Ngúnit hindî iyón máhalagá. Aámin ang Gómang Tóre na walâng hadláng sa tránsmutasyón ng mga salitâ. Sa málalayáw at medyokridád ng burukrásya ay may kahawíg na pagkukunwâ sa kadakilàang naghuhúnos na pangangáilángan, ang mga luhòng lumalagô sa pagigíng karaníwan, gáya sa aghám ng wikà na ang diyós ng pagigíng Unibersál ay pinípintahán ang pang-urì o pinupúgot ang pandiwà.

18

Bílang ásamblea ng mga salitâ, nagíng tuláy ang tulâ sa pánig ng pagkakaháwa at pagkakahón. Sa kabilâ ng lahát, ang báwat pantíg ay nabábatíkan ng mga dumí ng mga káhulugáng bumabálot sa pangkultúra at panlipúnang pagpapahayág, mulâng pagdurúsa pagkasílang ng epíkong bayáni nitó hanggáng paglilibíng sa bayáni sa pambansâng parké. Sina Labáw Donggón, Lam-áng, Bernardo Carpio, at Bantúgan ang maaángas na gíting na isinákatawán sa literál na antas nina Gregorio del Pilar, Antonio Ricarte, Jesus Villamor, at Conrado Balweg; báwat isá’y hangád makipágdebáteng tekstuwál sa mga pambansâng priyoridád  sa pamámagítan ng paghúbog sa tulâ bílang nakamamatáy na sandáta. Báwat tulâ ay humaháwa sa ibá pa, gáya ng nakamamatáy na sakít, naglalaán ng kaligtásan sa pinakámalálakás lámang, at magmamártsa ang bokabuláryong hukbó pababâ sa kaparángan ng kásaysáyan, sisilábán ang mga báhay, haláman, at háyop na pawàng walâng língguwistíkong kaugnáyan sa mga káwal nitó. Ang paglípol at págkulimbát ang dumádalísay sa tríbu, túlad sa Luxor o Agam Dez; pagdáka, ang tulâ, matápos na malíkom ang mga kulimbát sa loób ng mga kinubkób nitó, ay isásará ang mga lagúsan sa pagtákas. Mabibigô ang mga bilanggô sa pagmamákaawà na mabágo ang kaloóban ng tulâ; ang tánging pampalúbag-loób nilá’y ang kisápmatang pagyáo. Ang ganitóng kubkób na pagkakábukód ay malubhâ pa kaysá kamatáyan: hindî lámang itó pagsúpil sa enerhíyang tekstuwál bagkús pagsusukò sa awtónomíyang tekstuwál. Itó’y dáhil sa pangyayáring ang tulâ ay natatámo ang sukdúlang kalayàan kapág ipinaglalában nitó ang kalayàan doón sa gubat at nakásusukól na larángan. Higit na malayà itó kung hindî malayà. Hindî ba nasiláyan ni Magallanes ang lahát ng káhulugán ng imperyalismong Ewropeo hábang siyá’y lupagî at ágaw-búhay sa págang ng Mactán, at malínaw na nakita iyón sa walâng hanggáhang lawak dáhil hindî siyá malayà, dáhil pinálalayà ng búhay niyá ang saríling isíp mulâ sa kaálipnán ng ísip? At inilantád ba ni Gregorio del Pilar ang kaniyáng kalayàan sa mga bála ng Amerikano dáhil ibig makalayà roón, at pára tanggapin ang mísmong ugát ng pagkakákulóng? Morir es descansar. Doón sa Kordilyera, si Conrado Balweg, ang Filipinong rebeldeng parì ng Diyós, ay pinagbanyúhay ang relihiyósong artikulasyón túngo sa artikúlo ng digmâ, ngúnit nanatilìng parého ang mga pangangáilángan sa tawág ng bokasyón: ang kagubátan ay nagbibíhis ng ígiw, úlasimán, at talumpúnay úpang idambanà ang sagrádong téksto; nagsisilbíng semináryo ang mga yungíb pára sa mga sakristán; ang mga ílog at bátis ay nagpapaágos ng dugô ng ebanghélyo sa mga búkid at lambák úpang palusugín ang mga pálay at maís; ang mga sandáta—armálayt, pistóla, granáda, at tabák—ay pináalíngawngáw ang Kristiyánong ortódoksiyá sa rítmo ng pulbúra at tugmâ ng kalansáy. Ang tulâ ni Balweg ang Sukdúlang Mabúting Balità—ang Kataás-taásang Hukúman ng alítang pantéstaménto na pangwakás ang hátol. Itinátabóy ng kaniyáng ministéryo ang tulâ túngo sa púsod ng kagubátan, kabisera ng lalawígan, kuwartél militár, silíd-aralán, at bulwágan ng parlaménto, nakásanáyan gáya sa kaprítso ng paniniwalà ng táo— “hinihígop ng karunúngan at ng matindíng kapángyaríhan ang isá’t isá” (P1CD:1564)—bagamán ang mga helikópter na de-masínggan ay hinahagád ang kaniláng pagsulong, hinahárang ang dináraánan nitó sa pamámagítan ng mga polyéto at itinaním na bómba, sa hangáring agawín ang dangál nitó o piláyin ang angkíng misyón. Kung sínekúra lámang itó! Magpápatúloy umíral ang tulâ bílang pensiyonádo, ipagmámalakí pa ang angkíng pagkainútil, hábang pinatatabâ ng mataás na pagtingín sa saríli! Ngúnit nagpapatulóy itó gáya ng sálot, o sálot ng mga sálot, kung paniniwalàan si Balweg, gayóng hapís at masakít ang sikmurà. Ang téksto ni Balweg at ang téksto ng kaniyáng tulâ’y naninindák sa mámbabása nang may malínaw na láyon—ang pagwásak sa mísmong líteratúra. Madarama niyá ang sindák na dumádalúyong, lulunúrin ang kaniyáng pananahímik at seguridád sa kawalâng-katiyakan. O babanggâin niyá ang sindák, na nakáguguló sa kaniyáng nakagawîang pangwikà, pupungúsin ang mga pantíg at maiíwan siyáng bungál, ang banggâan na túlad ng salpúkan ng kótse at motorsíklo, na sa eternál na sandalî’y lumalangóy ang mundó nang pabaligtád at ang mga tsupér ay ikakálat ang kaniláng mga kamáy at paá sa aspaltádong lansángan ng kalangítan. Kung kailán pinatátagál ng mga patakarán at transaksiyón ang paghihírap ng mahinang ekonomiya, ang tulâ’y tumitindíg bílang simbolíkong sáhod ng mga manggagawâ, ang aktuwál na pagtutuós ng gastusín sakalì’t nagíng matagumpáy ang pagpások ng tulâ sa plása. Ang mga kiníta ng tulâ ay tatayáhin bátay sa mga sapilitáng parangál at kúsang panggagáya. Sa pangyayáring ang pangunáhing míto na ipinátaw sa kabundúkang nakápalígid sa tulâ ang naghaharì pa rin sa kamalayáng Filipino, magsisimulâng magkaágam-ágam ang tulâ sa katátagán nitó. Mabuti siyempre kung paniwalàan ang gayóng mito, ngúnit higít na mabúti kung hindî paniniwalàan. Sinusuri ni Balweg ang kapangyaríhan ng tulâ lában sa kapangyaríhan ng kabundúkan bílang pambungád sa subersiyón sa palaugnáyan. Tiwalà siyá sa kaniyáng dúnong sa tulâ, at maghihíntay ng senyás sa pagsalákay. “Kayó na muntî ang pananalig,” sermon niyá sa mga nilaláng ng kagubátan, “may hatíd ákong mabúting balità!” Kapág nagbasá siyá ng tulâ, ang totoó’y binabása niyá ang ísip hábang binabása ng ísip ang tulâ—ang dalawáng itó ay pareho lámang. Binabása niyá ang tulâ sa ngálan ng lahát ng diyós, nása impiyérno man o nása kalangitán—dáhil paré-parého lámang yaón—na inuúlit ng mitolohíya sa árko ng kabayaníhan. Kakampí ng mga bundók si Balweg, at samakatwíd ay isáng bundók. Sa pagítan ng katahimíkan niyá at ng katahimíkan ng bundók ay nahihimláy ang aklát na hindî maisusúlat, ang aklát ng kawalán ngúnit aklát ng lahát ng bágay, dáhil lumalampás iyón sa wikà, na siníkap namán ni Balweg na isátitik dáhil hindî nga maisusúlat. “Kúnin ninyóng lahát itó at inumín,” sábi ng tulâ, “itó ang kópa ng áking dugô.” Nang kalabitín ng tulâ ang gatílyo úpang paslangín ang kaáway o taksíl, umápaw ang dugô sa kópa at gumuhô ang tugmâ at súkat. Naging ilahás ang bundók. “Kúnin itó at kaínin, itó ang áking katawán,” sigáw ng tulâ na tíla ba mangingibábaw ang aníhan sa kagutúman, at warìng humintô ang ínog ng panahón at bumakát sa mga bató. Ang túsong  pananákop na tinagurîang “kalayàan,” na mapipílit ang wikà na magtanghál sa entabládo túlad ng isáng sirkéro o magpalípat-lípat sa mga punongkáhoy nang di-alintanà na isinusúka ng kaniyáng sikmurà ang kapinúhan ng mga talinghagà, ay walâng tatanggapíng katumbás na libíngan. Itó ay bakbákan hanggáng mamatáy. Bála sa báwat bála, salitâ sa báwat salitâ. Umáalíngawngáw ang kabundukan sa ngálan ni Balweg, hábang nilulúnod ng mga helikópter ang íngay sa ibabâ. Ang dalawáng tulâ’y inaáwit ang paréhong áwit—“Kung iibígin mo akó!”—ngúnit bigô siláng magkarinígan sa púsod ng mga húkay at gúbat. Sa kahina-hinalàng katahimíkan ay pagdududáhan nilá ang katahimikan. Itó’y dáhil hindî dápat ikalitó ang kaibhán ng tulâ sa teknolohíyang kinásangkápan sa tulâ. Ang huling binanggít ay umaáyon sa mga kahingîan ng aghám panlipúnan—sa kaganápan nitó’y matutúnghayán ng tulâ ang pagkáawtentíko. Itó ang subíndise sa kaakuhán ng tulâ, at hindî talâbabâ o apendise, naglalaán ng kublíng-maláy na andámyo pára sa kalutásan ng bakbákan. Ngúnit hindî itó tulâ, o nakalaán pára maging tulâ. Sa pagítan nitó at ng tulâ ay nároroón ang binanggát na bangíng tekstuwál, ngúnit ang pinátahímik na kawalán, ang espasyong itinatatwâ ni Parmenides, ang lulunók sa kaawà-awàng téksto kapág hindî nitó masikmurà ang resétang teknolohíko. Ang prinsipálya ng tulâ ay magbubunsód ng paghíhimagsák, na ang halína’y bibítag sa mangmáng o sa bansót ang pananalig. Ang mga kagamitán, pasapórte, líham ng kredíto at pagpapadalá, at brónse o pinilákang monuménto ay iimbéstigahán pára sa anumáng palatandâan o pahiwatíg bágo paigkasán ang bítag at tumilápon sa hangín ang sawimpálad. Susunúgin ang mga hadláng na itó kasáma ang epihiyé ng mga diyós ng merkádo, bágo akusahán ng pagpatáy ang tulâ. Ang ipagitnâ ang kaloóban ng tulâ sa sensúra ng kásaysáyan at monopólyong pangwikà ay pangangáilángang pantéknolohíya. Ginagawâ nitó ang pag-íral ng tulâ na magíng ganáp na totoó. Walâ pang naiimbéntong aghám ang makapágsasálaysáy nitó. Nagpápamálas lámang maráhil itó sa pagkámatalísik ng tulâ. Káya nitóng tunáwin ang búnga ng kapahamakán at isákodigo pára magíng étikang pampolitíka, úpang pagkaraán ng engkuwéntro sa kalában ay maisúlat ni Balweg ang bílang ng mga nasawî sa gílid ng mapupútik na balát ng punongkáhoy, na warìng iyón ang pinakámakatwírang gawín. Ngúnit hindî itó larô-larô lámang; ang kisáp na pagdurúsa at higít na mabilís na tuwâ ay hindî maiuúkit sa rabáw malíban sa rabáw ng pusò, at sa ganitóng pangyayári, kinakailángan ni Balweg ang eternidád. Sa kabilâ  ng lahát, kathâng-ísip ang Diyós, o kung hindî’y báwat táo ang humuhúgis ng kaniyáng Diyós matápos itakdâ ang saríling panuntúnan. Nagpalípat-lípat si Balweg mulâng pulpitó hanggáng kabundúkan, ngúnit itó ang aliqua mutation soli sed nulla libertati[20](nagbágo lámang ang pook, ngúnit nanánatilìng sikíl ang kalayàan). Kailángang sumabáy siyá sa tulâ.

19

Si Balweg, gáya ng sinúmang táo, ay walâ kung walâ ang mga salitâ. Mga salitâ ang únang kondisyón ng kaniyáng kamalayán sa kaligirán niyá. Hindî siyá maláy hanggá’t hindî siyá maláy sa mga salitâ. Bágo pa man siyá isílang, naglulunóy na siyá sa mga salitâ. Singkáhulugán lámang ng kulungan ang sinápupunán, at doón siyá tinúkoy, at isinatítik, bágo salungatín ang daigdíg na umiínog sa axis ng mga alpabéto. Sa isáng pagtanáw, siyá ang ávatar ng mga salitâ, at ang tulâ ang talâhanayán ng lahát ng kaniyáng prenatál at posnatál na birtúd at bísyo. Kasabáy nitó, nagpápahiwátig itó ng kaniyáng naúupós na obligasyón sa ritwál ng kamatáyan bílang isinaharáyang pagsasahúgis ng búhay. Ang tulâ bílang ritwál ay gumaganáp hindî lámang bílang midyúm ng komúnikasyón bagkús sisidlán ng pambansâng ligálig (DoN). Hinangô kasabáy ng katangìang ávaristiko nitó, ang nasábing ritwál ay iwinilíg ang nakagawìang néwtralidád, at ginágampanán ang tungkúling hudisyál. Namamatáy na obligasyón—dáhil binubuo siyá mismo ng mga salitâ, kinailangang maging alisto ni Balweg lában sa pagkawaták ng kaniyáng saríli hábang sinasalákay ang Higánteng Tulâ, ang tinípong aklátan ng Kapángyaríhan at Yámang Pantáo na pumápalíbot sa kaniyáng himpílan sa kabundúkan. Ngúnit matapát siyá sa ritwal, dáhil dinádalísay nitó ang estetíka ng dugô na bumibigkís sa mga salitâ. Ang mga diskúrsong pámpanulâan, kapág nangalagás sa merkádo ng sapìng-puhúnan, ay hindî na importánteng mga salitâ at dápat lang na itapon. Totoóng napálulusóg ang tulâ-ng-láwas sa pangwikàng pagkabalisâ, ngúnit bahagì lámang iyón ng pagkain nitó; ang ibá pa’y ang kontrapúnto ng dugô nang maipagsabáy ang mga bála sa Ultimóng Tulâ. Subálit walâng Ultimóng Tulâ, bagkús ang delusyón ng táo hinggíl doón. Báwat tulâ’y nagpapabágo-bágo sa loób ng etyolohíya at elohíyo. Ang úna’y malubhâng bantâ sa pagpapákalmá ng isípan sa pamámagítan ng mga tradisyonál na estetíkong dógma, at ang hulí’y ang nakapágpapáginháwang ponólohiko. Paréhong pumupúkaw ang mga itó úpang mulîng isaáyos ang mga priyoridád na pang-ideolohíya ng lipúnan. Tagláy ni Aguinaldo ang úna, ngúnit hindî ang ikalawa. Sa larángan, mapanganib ang ganitóng di-pagkabalanse.  Ang diskurso ni Aguinaldo ay may lohíka ng kalatás, ngúnit hindî sapát iyón úpang itagúyod ang kaniyáng digmâ. Ekspérto siyá sa pangángatwírang militár, gáya sa líham niyá kay Urbano Lacuna: “Bílang pagsásaálang-álang sa ipinakía mong interés sa kasalukúyang pangyayári sa áting sawimpálad na báyan, at sa pagsásaálang-álang sa maláking taléntong pangmilitár na tagláy mo, nagpasiyá akong pagtibáyin ang iyóng ránggong Henerál ng Brigáda ng Hukbóng Filipino. Hindî ako nagdudúda, at tiwalà sa iyóng pagkámakabáyan, na patúloy mong sasálungatín ang mahigpít na paglában sa kaáway, at hindî hihintô sa págpapátaw ng mabigát na parúsa sa mga taksíl” (SeAC:16-17). Ngúnit hindî siyá bihasâ sa wikà, dáhil ang mísmong téksto na inakalà niyáng matapát ay nagbúnga ng kaniyáng pagkalúpig sa Palánan noóng Marso 1901. “Ang líham na tinanggáp ko noóng ikadalawampu,” kumpisál niyá, “at siyáng dápat itúring kong nagmulâ kay Heneral Lacuna, ay palsipikado na isinúlat nang lábis ang katusúhan. Kompléto iyón sa mga detálye, at nagtatagláy pa ng sélyo ni Lacuna, at hindî pumások sa ísip ko ang munting pagdudúda sa awténtisidád niyón” (SeAC:164). May dalawáng pílas ang trahédya ni Aguinaldo: hindî siyá makatà at ipinahámak pa ng isáng palsipíkadór. Gayundín, walâ siyáng tulâ, na sa pamámagítan nitó’y masusurì ang kaniyáng talambúhay. Isáng kaagápay na pangyayári, bagamán lábis na kakaibá, ang paghuhukáy noóng 29 Agosto 1984 sa mga labî ni Marcelo H. del Pilar sa Hilagang Sementeryo sa Maynila at ang paglilípat sa mga itó sa Kúpang[21], Bulakán. Sa isáng mabilís na kadyót ng pála, kumbagá, ay nabágo ang kásaysáyan—ang multó ni del Pilar ay napális sa nakásanáyan nitóng tiráhan at iníluklók sa lalawígan, na áyon sa mga nanggágalaíting tagasunód, ay karapat-dápat lámang naroroón. Kung may isá mang halimbawà ng páglapastángan sa kásaysáyan, itó iyón, bagamán warìng hindî gayón sa umpisá. Walâng pasubalì na ang paglilípat ay may katangìan ng arbitráryong manióbra úpang palakasín ang káwsa ng burukrásyang pánlalawígan—isáng halimbawà ng patáy na ginagámit úpang isúlong ang yáman ng nabubúhay. Mahírap isaísip ang ibá pang dahilán sa gayóng paglilípat, dáhil walâ namáng makapágdarágdag o makábabáwas sa kadakilàang pangkasaysáyan ni del Pilar. Sa katunáyan, ang kaniyáng mga inapó ay tumútol sa gayóng paglilípat ngúnit napangíbabawán silá. Búnga nitó, isáng dokúmentáryong téksto ang binágo úpang iangkóp sa bokábuláryong pang-ideolohíya ng ibá pang téksto. Ang lipúnang nabigông ihayág nang malínaw ang representasyón ng saríli sa saríli nitó ay mapanlinláng na lipúnan (DoN:38), bagamán maipapalíbot nitó sa saríli ang mga pambáhay na simboló at ritwál, lulubhâ lámang ang mga itó túngo sa pagigíng walâng saysáy na eksotikong kagamitán. Ang téksto ng lipúnan ay yaman ng lipúnan, gáya lámang na ang pananalitâ ng lipúnan ay nakapágpapabágo sa karánasán ng lipúnan. Ang paglilípat ng mga labî ni del Pilar ay isáng paglabág sa simbólo ng lipúnan, na dápat panagután ng burukrásya imbés na magmanúpakturá ng ibá pang simbolóng panghalíli. Makikíta rito kung paanong ang burukratikong manipulasyón ng kásaysáyan ay nakapágtutúlak ng dislokasyón ng pambansâng pangkasaysáyang pagtanáw sa pamámagítan lámang ng paglilípat ng libíngan. Paáno titiyakín ng sinúman sa hinaharap ang katotohanan ng lamán ni del Pilar sa kabuôan nang hindî magagapì ng sakit ng isípan na nag-ugat sa ganitóng páglapastángan? Binurá ng simbolíkong mulîng paglilibíng sa mga labî ni del Pilar ang halagá ng únang paglilibíng sa kaniyá, kabílang na ang tagláy nitóng simbolísmo. Itó ang gámit ng kásaysáyan na língid hanggá ngayón, at maáarìng nakapágpaúso sa pampolitíkang sabwátan sa ngálan ng pampolitíkang bentáha sa lílim ng maringál na témang “kásaysáyan bílang politíka.” Ang modus operandi[22] ay malalágom sa kawikàang—“Ang hindî makúha sa sántong dasálan ay makukúha sa sántong paspásan.”

20

Malínaw na hindî puwédeng iendóso ang tulâ bílang sepulturéro o estadistíkong pámpolitíka; sa pinakámasakláp na anyô, maaarì itóng maging tagatúkoy sa panlásang pámpolitíka, at dáhil doón ay kailángan nitóng magbáyad nang malakí. Kung íbig ng tulâ ang kalayàan, kailángan nitóng maging “mabangís,” sa puntóng ang kóntra-estáblesimyénto nitóng ásal ay mauurì lámang sa pinakátuktók ng panlipúnang saráy (HuB), sa anyô ng pábaligtád na átavismo. Dáhil ang tulâ, at dápat itóng banggitin mulî, ay higít sa lágom ng mga salitâ, gáya ng higít sa lágom ng mga títik ang salitâ. Sa pagwásak sa namámayáning kaayúsan at mga pinunò, hinuhubdán ng tulâ ang mga itó ng awtoridád (MiS:92) at nagbubunsód ng aparáto pára sa bágong kaparúsahán. Ang aparátong itó ang inaasáhang maglalantád, o magpapalínaw, sa kalikásan ng puwáng sa loób ng karánasán at ng paglilipat nitó túngo sa tulâ. Nakáhihigít itó sa lingguwistíkong probléma, dáhil sumisísid itó sa pinakáestruktúra ng kamalayán ng táo at sa mísmong pagkathâ ng tulâ. Ano ba talagá ang sinasábi ng tulâ ni Balweg, o ng tulâ ng kung sinúman? Ano ang matitirá sa tulâ kapág tinanggal ang kalabùan at pagkámasatsát? Hindî maipagkakailâ na may kung anong sinasábi ang tulâ, kahit pa walâ; ngúnit itó ba talagá ang íbig nitóng sabíhin? Sa maraming pagkakátaón, dáhil sa puwáng, ang tulâ ay nagigíng pángit na kópya ng karánasán. Nabigô ang mga teknólohíkong kasangkápan nitó na sagutín ang problema. Maaarìng sanhî ng ibá’t ibáng sálik ang kabigûang itó—ang karahasán o ang bantâ ng karahasán, ang bumabagsák na ekonomíya, ang nababánsot na sistéma ng panlipúnang halagahán. Nauuwî ang tulâ sa pagigíng “simbolíkong” simboló, na walâng solídong realistíkong súhay na kailángan nitó úpang patunáyan ang saríli bílang mahalagáng bahagì ng karánasán ng táo. Sa kásong itó, ang di-pagkakátugmâ ng gawâ at ng paghúbog sa gayóng gawâ ang sadyâng nangingibábaw sa produksiyóng matulâin. Humihinà ang tulâ dáhil sa kawalán ng batayáng maglilínaw sa pánig ng wikà at ng kamalayán. Hindî dáhil sa salát itó sa estilo; walâ itóng talino. Ang tulâ na susúpil sa mapaniíl na milisyá ng estádo, na magpápabagsák sa kinamúmuhìang rehimén, na mag-aalagà ng ekonomiya ng dukhâng nasyón, ay hindî kinakailángang magíng marahás na tulâ. Ngúnit kailángan nitóng maging maútak. Úpang malabánan ang tiranya, kailángan nitóng maging mapágbantáy; kung may panunúhol, dápat itóng maging matapát; kung may karukhâan, dápat maging pragmatiko; at kung may bulok ang ásal, dápat maging bisyonaryo. Sa alinmang lipúnan na ang pagtangging sumunód sa diktá ng Partído dáhil sa estetíko at etíkong katwíran ay itinutúring na krimén lában sa Estádo, ang tulâ ay walâng magagawâ kundi magrebélde. Dáhil hindî nitó mapáhihintô ang pangmomólestiyá, naturál lámang ang panlilibák. Parurusáhan ang tulâ sa nasábing lipúnan dáhil hindî itó maparúrusáhan sa ibáng lipúnan. Ang tiránong harì na naniniwalâ—na dáhil hindî naglagáy ng mga imprentá ang Diyós sa kalangitán kayâ inimbénto ng Demónyo ang alpabéto—ay magíging masigásig sa pag-úsig sa mga panitikéro at maghaháin ng mandamyénto lában sa kaniláng mga tulâ. Ituturing niyá ang tulâ na sedisyoso, at dudurúgin ang diskursong hindî aprobado. Masáhol pa siyá kaysa pilosopong-harì; ang hulí’y naghahayág ng mga halagaháng intelektuwál úpang manatilì sa podér, samantálang ang úna’y nagháhayág ng Patnubay ng Maykapal úpang manatilî sa podér. Dáhil hindî pamilyár sa silbí ng mga simboló—malíban siyempre kung ang pag-aangát niyá sa karahasán sa antás ng síning ay itúring na simbolíko—pinághihínalàan ng makasaríling pinunò ang mga kílos nitó. Pára sa kaniyá, epektíbo lámang ang mga itó sa negatibong paraán, kayâ niyá nililigálig nang masawî ang mga itó o maging inútil. Nangangambá siyá sa pagkásagrádo ng mga salitâ bílang kasangkápan ng diskúrso, dáhil maaarìng magbanyúhay ang mga itó túngong kahiwagàan. Gáya ni Platón, ipatatápon niyá ang tulâ palayô sa kaniyáng kaharian; taliwás kay Platón, babaldáhin múna niyá itó. Pipilítin niyá ang tulâ sa pamámagítan ng pagpilípit sa wikà ng báyan. Gayón niyá inaágaw ang mahíka nitó. Pagkaraáng pahinàin ang tulâ, gagawin na lámang niyáng ritwal itó—gagawáran ng mga titulong pandangál, bibigyán ng pensiyón habambúhay, hanggáng isadlák iyón sa kung saáng madilím na súlok ng silíd-aklátan úpang mabúhay maráhil sa píling ng masasayáng alaála. Itó ay sa pasubalìng hindî na nitó mulîng bubúlabúgin pa ang estádo. Dito dápat itangi ang awtoridád—ang kapángyaríhang ikinatwíran ng mga paniniwalà ng kusàng masunúrin, at ang manipulasyón—ang kapángyaríhang ginagámit nang língid sa kaaláman ng mahihinâ (MiS:50). Sa tiraníkong pamamahalà, ang panghihinâ sa politíka ay nauuwî sa pagsiíl sa mga malikhâing alagád ng síning, malímit sa pamámagítan ng suwábeng pagmamánióbra sa mga realidád na pumapalíbot sa tiráno úpang mapilítan siyáng tanggapín ang mga bágay na áyaw niyáng tanggapín; sa kabaligtarán, kapág aktíbo ang tulâ sa karaníwang panlipúnang kalagáyan, napupúkaw ang paghihinalà ng estádo, at naipápamálas ang mátitingkád na makapángyaríhang aksiyón lában sa tulâ. Kayâ pánsamántalá ang pagreretíro ng tulâ sa mádidilím na sulok ng panitikán, dáhil hindî itó pinahihintulutang mag-isá naísin man nitó. Nakikípaglarô sa tulâ ang pinunò kailan man nitó ibigin, at ibinibilanggô ang tulâ sakalì’t magsalitâ iyón. Pára sa kaniyá, ang tulâ ay hindî alíwan o pangánib, ni maninimbang sa mga itó. “Ano ang ibig mo?” aniyá sa tulâ. “Kung akalà mo’y hahayáan námin ang sinúman na mag-ísip at isúlat ang anumáng bágay na pumások sa kaniyáng ísip, hindî itó mangyayári. Hindî kami papáyag! Mabúti pang magpalít ka ng ideolohíya. Siyempre, walâ kaming sapat na kapangyarihan pára puwersahín ang lahát ng táo na paré-paréhong mag-isíp, ngúnit may sapát káming kapangyaríhan pára pigílin ang mga táo na gumawâ ng nakasasakít sa ámin. Walâng pakikipágkompromíso sa usapíng may kaugnáyan sa ideolohíya” (LaS:XII). Mukhang pamilyar ang gayóng tunóg ng tínig sa panahón ni Khrushchev; sa Inglatera, mulâng Cromwell hanggáng Reyna Anne; sa Estados Unidos ng Amerika, mulâng Roosebelt hanggáng Kennedy; at sa Filipinas, mulâng Quirino hanggáng Marcos. Sa lipúnan na ang nihil obstat[23] ng Estádo ang nagtátadhanà sa búhay at kamatáyan ng dískurso, ano ang magagawâ ng tulâ? Pára matuligsâ ang legalidád ng Estado, at nang masagíp ang tulâ mulâ sa walâng katapusáng pagkádestiyéro, maaarìng mangailángan ng bágong pilósopíya o bágong aghám, ngúnit sa kasalukúyan, sapát na ang mulîng paglilihís ng tuón sa panlipúnang talíno na kanugnóg ng estetíka. Hindî itó edónismong pilósopíko o siyéntipíkong ánarkismo, bagkús sistémang nakahanáy sa mga makatáo at kongkretong realidád. Anó’t anumán, hindî iyón mahalagá. Dáhil sa ngayón, makásasabát nang matalísik ang tulâ sa nagháharì: “Maaágaw mo ang lahát sa akin, ngúnit hindî maaágaw ang sigásig ko sa paglikha. Salungát sa awtoridád mo’t manípulasyón, igigiít ko ang paglikhâ, at huhubúgin kitá sa oríhinál mong húgis nang magkaroón ng túnay na salamín ng saríli; lában sa pamimílit sa aking mga salitâ’y iimbénto áko ng ibáng salitâ na higit na makapángyaríhan at higít na makatótohánan kaysa noón, nang hindî na maitanggí ang írasyónalidád ng wikà mo bagkús ang rasyónalidád ng iyóng kabuhungán. Gigibâin ko ang subersiyón mo sa aking kaluluwá. Tutumbasán ko ang kalayàan mo’t kapángyaríhan ng áking kalayàan at kapangyarihan!”

21

Sa mapanúpil na gobyérno, ang pagkákaroón ng dakilàng tulâ ay párang pagkákaroón ng bágong gobyérno, at hindî itó mapalálampás. Sa ganitóng pangyayári, káya ng mapanúpil na gobyérnong “baligtarín” ang ágos ng kásaysáyan o ang kilusán ng kolektíbong kaisipán. Makágagawâ ng bágong anyô ng dískurso ang nasábing gobyérno mulâ sa mga retáso ng pambansâng kapahámakán at pagkádismayá na ipinálalagánap din nitó úpang magmukhâng pinaháhalagahán ang dangál ng táo, ngúnit walâng wikà ang sasapát doón, na batíd din ng nasábing gobyérno. “Huwág mong asáhang magbalík/ ang wikàng sinábi’t batóng inihágis.” Ang pagkawásak sa kamalayán ay sadyâng nagbubúnga ng pagkawásak sa wikà, dáhil ang estruktúra ng ísip ay katúlad ng estruktúra ng pananalita. Maraming wikà ang tirano ngúnit isá lámang ang kaniyáng ísip. Sa pagsusuri sa kaniyáng ísip, at hindî sa kaniyáng wikà, mauúnawâan ang kaniyáng semantika. Halimbawà, matútunugán ang pánlilinláng na tagláy ng kaniyáng tínig hábang nag-uútos siyá na ipabaríl sa mga káwal ang tulâ, ngúnit ang pánlilinláng ay nása kaniyáng huwád na ikalawáng wikà, na pagpaparikít sa únang wikà. Maaarìng bigkasín niyá ang “Pag-ibig,” ngúnit patúloy ang pamamasláng. Sa gayón, nagagawâ niyáng pormál ang bokabuláryo ng mga kumpás úpang itaták ang kaniyáng pangwikàng pagsang-áyon sa karahasán. At malímit niyáng isásaálang-álang, nang may hálong poót, ang tulâ, dáhil maaarì itóng gumantí sa wikà ng kaniyáng ísip. Lilikhâ siyá ng palabás na mapagparáya sa tulâ, kung nása panig niyá ang tagpo, na magpapabangó sa kaniyáng imahén bílang tagapagsanggaláng ng publiko. Hindî kailángang mabatid ng kanang kamay ang ginagawâ ng kaliwàng kamay. . . Siyá, gáya ng sinúmang papalit sa kaniyáng puwésto bâlang araw, ay masugid na rasista, sa paraáng itinatagúyod niyá ang “tradisyon” ng imperyoridad ng Filipino na pinalalagánap ng mga Ewropeo úpang manatiling alipin ang mga Filipino. Itó ang winika ni Larousse sa kaniyáng Ensiklopedya: “Itó (na tumutukoy sa lahìng Filipino) ay binabaéng lahì na walâng látoy o lakás, at ni hindî pumalág na mahiklat ang mga ugat ng nasyonalidad, gawî, kaugalìan, paniniwalà, at kahit na ang wikà nitó” (AIF:8). Sinagot ni Rizal ang ganitóng parátang sa paglikhâ kay Elias, sa Noli me tangere, “siyá na marangál ang kataúhan, makabáyan, mapagbígay, at walâng kinikilíngan—na dápat taglayin ng táo na pasimuno sa himagsikan” (AIF:5). Sa kasamâang pálad, maiklí ang búhay ni Elias, dáhil naísip na ni Rizal na masasawî siyá at hindî ganáp na mahuhúbog si Elias pára sa isá pang nobéla. Lumitáw kalaúnan si Elias bílang simbolíkong diwà ng paghihimagsík sa “Mi ultimo adiós.” Itó ang malínaw na káso ng tulâ na ipinágtanggól ang báyan pára sa layúning mapawì ang hanggáhang nagbubukód sa kásaysáyan ng Filipinas at sa karánasáng Filipino. Dáhil hindî mapagbubukod ang dalawa, na tila ba magkahiwalay na realidad; kapuwa yaon kongkretong usapin ng makalipúnang táo. Nang sabihin ni Rizal na “Amerika ang namumukód na lupain ng kalayàan, ngúnit laan lámang sa mga putî” (AIF:9), hindî siyá naghahayag ng pansaríling prehuwisyo bagkús nagpapaliwanag ng pambansâng kamalayan. Nang himukin ni Mamerto Natividad ang kaniyáng mga kabáyan noóng 1887: “Maghimagsik, mga pusong marangal, maghimagsik! Wakasán na ang paghihirap. . . Kinákaladkád ang Katagalugan[24] sa pagkatimawa. Sumisigaw ang báyan lában sa páglapastángan sa kaniyáng mga anak. O, sibilisasyón at kultúra! Binibitay o ipinátatápon ang mga nagsusumamò at dumaraíng nang mapayapà sa ilálim ng batás. Sobra na ang mga eskandalo!” (AIF:23-24)—inihahatid niyá ang kásaysáyan at karánasán sa nakamámatáy ngúnit katártikong pagsasánib. Nása anyông prósa ang dískurso, ngúnit nag-aálab ang sentimyénto hanggá ngayón sa hindî pa natutuklás na wikà. Kung ang pamimílit ang pangwákas na anyô ng kapangyarihan, himagsikan ang pangwakas na anyô ng panulaan. Mga tunggaliang pang-estruktúra, sinindák na mása, at sangkatérbang gutóm na táo ang pumupunô sa mga tulâng Filipino dáhil pumupunô silá sa mga lansángang Filipino. Walâng mahíkang makapapawì sa mga itó, dáhil malulutás lámang ang hidwâan  sa pamámagítan ng pagsasaáyos ng mga bahagì nitó túngo sa maalwáng kabuôan, o sa pamámagítan ng pagpapáhintúlot díto na umágos nang kusà kung saán. Ngúnit hindî itó maitatráto na págbabalátkayô sa tulâ bílang kalahók doón, dáhil ang hidwâan  at tulâ ang mga pangunáhing patnúbay sa himagsíkan pára sa síning at politíka. Ay, sa pagtatamó ng tumpák na áwit pandigmâ, pasaríng, tamang pamámaríralà—na makapágpapákulô sa dugô at makapágpapásimulâ ng diskurso, sa pamámagítan ng estilístang sayáw, mapápabángon ang mga patáy na kaluluwá sa ngálan ng karukhâan at nagkakaisáng diwà! Anúng hírap mabúhay sa ngálan ng kinabukásan at sa makasisirà sa nakaraan! Kung palamutî lámang ang tulâ úpang maging kaáya-áya ang pagkaalípin, ang walâng katapúsang kadéna’y hindî máhalagá sa báyan na gumagápang sa dilím, dáhil lalo iyóng magpapáanták ng sugat; ngúnit kung ilalagáy ang tulâ sa balutì ng kabutíhan at magmamártsa túngo sa pakikidigmâ sa ngálan ng lahát ng busabos sa mundo, iyón ang pinakamabigat na kahangalán. Hindî makalalagot ng malupit na siklo ng pagbilanggo at pagdestiyero ang gayóng abentura, bagamán makalilinlang na ang táo’y nása mabuting kalagáyan. Ano ngayón? Gawing kakampí ang Kamatáyan at hiklatín ang lamanloób nitó kung makalulusót! Ang paghílab ng kirót nitó, sa bandáng wakás, ay makahíhikáyat sa tulâ na umimbénto ng mga bágong salitâ nang maibúkod ang mga lumâng kabigûan at pighatî. Maaarìng hindî masagót nang ganáp ang tanóng, ngúnit maigigíya nitó ang tulâ túngo sa higít na maáyos na pamámaraán. Ang mga kumpás, imbes na maging pantomima ng mga salitâng binibigkás, ang magiging mga sangáng talinghagà pára sa alpabetikong pagsábog, na sasapól sa kaáway sa sandalîng hindî inaasáhan. Ang tulâ, bílang pormulasyóng tekstuwál, ang mananáhan nang higit sa pahínang pinagsulatan nitó—sasaklawín nitó ang lahát ng panahón at espasyo. Itó’y sapagkát lumalagô ang estetíkong pag-aaklás bílang katuwáng o kapílas ng pampolitíkang pag-aaklás. Ang tulâ ay nagiging tagpûan ng mga báwal na kaisipán at di-awtorisádong talambúhay, gáya sa paléngke sa New Delhi, na ang mga patalím ay hinahasà pára sa pangwakás na pagsakyód sa pusò ng kaáway. Isinásaáyos ng tulâ ang métro sa tóno at gunitâ úpang maikanlóng ang sinaúnang poót at pangangatál ng tínig bágo isakatupáran ang nakámamatáy na sabwatan. Báwat salitâ ay naglalagabláb na poót, báwat tulâ ay gátong sa gayóng pagliliyáb, báwat saknóng ay pagpapasúlak sa násabing gátong, hanggáng silabán ng tulâ ang pahínang kinasusulátan nitó, at lumagánap sa gulugód ng aklát, lumundág sa mga basúra at tambák sa kalsáda úpang tupúkin nang kisápmatá, sakâ magmamártsa nang lumalagabláb ang rítmo túngo sa palósyo ng Harì úpang lamúnin ang mga marmól na sáhig, ang malasápot na barandílya, ang mga imported na porselána, ang alpómbrang Persiyáno, at hihintô sa pintûan ng silíd-tulugán ng harì úpang ihiyáw ang pangwakás na bantâ: “Talikdán mo ang pagkukulóng! Itó ang aming babalâ!”

22

Sa panagínip, ang tulâ ring itó ang hahalíli sa puwésto ng gobyérno, at iuútos na hubúgin ang pangitaín na magíng maharlíkang pútong—ang Gómang Tóre na lagánap sa diláw na párang na napalílibútan ng mga puláng pakpák-panulát—at nakasábit sa báwat lagúsan ng lúngsod. Pagkaraán, kíkilalánin ang tulâ na mambabátas ng daígdig at titindíg sa mga murálya at ihahayág sa mga táo: “Mga makalupàng nilaláng, bákit bantulot káyong maniwalà? Mga salitâ ko ang magpapádalísay ng inyóng pusò. Timpîin ninyó ang mga dilà sa paghubog sa aking ngálan, dáhil ang ngálan ko ang lunsáran ng inyóng ikalawáng búhay, ng inyóng ikalawáng tadhanà! Kung walâ ako, walâ rin kayó, walâ! Hindî ba kakatwâ na umáhon ako mulâ sa límot úpang magbigáy ng paggunitâ, umáhon sa pútik nang bigyán kayó ng mga bulaklák, lumabás sa karimlán úpang bigyán kayó ng liwánag? Maniwalà kayó! Hayaan ninyóng dumami ang mga salitâ at maging demónyo at idólo sa inyóng mga uták, ngúnit huwág ninyóng hayaang linlangín kayó ng aking pakáhulugán! Lalaslasín ko ang inyóng lamanloób dáhil mahal ko kayó!” Isáng panaginip, siyángâ, ngúnit hindî panloób na pagkabulok na kaugnay ng pagkamatay ng sining at politíka. Sa pinakámaínam, itó ang wikà na isinásakátupáran ang trabáho ng haráya[25], nagtatatág ng mga makatáong unibérso sa pahína, at pinasasábog ang mga itó sa haráp ng sangkataúhan sapagkát hindî karápat-dápat ang mga itó sa sángkataúhan. Nagsasaharáya ang tulâ nang higit sa mga magkakahiwalay na bahagi na dápat nitóng isáharáya; ang ganitóng galíng ang malímit nagpapahámak sa haráya, dáhil ang mga kalában nitó, na gumagámit din ng kaniláng haráya ay nagpapaliwánag hinggíl sa aktuwalidâd at umiísip kung ano ang walâ roon. Gayundin, ang ganitóng galíng ang nagbibigây sa tulâ ng bentâha na makíta ang hinaharáp sa ngálan ng lipúnan, at sa pamámagítan nitó’y matutunugán ng tulâ ang sintómas ng mga baluktót na ásal bágo pa lumalâ—ang kalipunán ng pantásyang may láwak ng pagkabáliw, ang pagkahiráti sa mga musmós na anyô ng paglulunóy sa mga pangangáilángang pantáo, at kakulangán sa pagkátiguláng ng kaloóban. Aakalàin din nitó na may saríli itóng dibinong kakayahán sa panghuhulà: “Dáhil hinayaan ng Diyós ang táo na ísiping hindî umiiral ang Diyós, hindî nga umiiral ang Diyós.” Usapín lahát iyón ng wikà. Sa pamámagítan ng tunóg at kumpás, ang tulâ’y nakabubuo ng realidád o di-realidád ng anumáng bágay. Kay bilís sabíhin ng isá, “Ako itó, samakatwid umiíral ako,” gáya ng “Hindî ka nga, samakatwid hindî ka umiíral.” Kahawíg sa linggúwistíka at kinésika ang mga mitíkong kondisyóng  ipinapátaw ng táo sa talinong pantáo úpang kumulót ang baít, gáya lámang ng saranggólang pinakukulót ang simoy úpang makalipad. Ang pagbubuhól ng baít at mithî sa pamámagítan ng makapangyarihang tulâ, sa pamámagítan ng awtentikong tulâ, ang makapapawì kahit sa pangangáilángan sa Diyós, at ihahalíli sa Kaniyá ang hímig ng tagumpay[26] na kinathâ sa wikàng pandaigdig. Ang tulâ ng uniberso ay Diyós ng uniberso. Nangangárap maging gayóng tulâ ang tulâng Filipino. Ang kawalan ng pag-ása ang nagtabóy sa tulâng Filipino sa gayóng kalagáyan, at tangìng pagpatáy ang makapágbibigáy ng títis ng pag-ása. Ang páring si José Burgos—na espiritwál na amá ni Balweg, o ang érmenyutíkong kodígo ni Balweg—na ang tangìng trahedya’y hindî naging mandirigmâ sa larángan, o naging mandirigmâng pánghinaharáp, na hábang nakakulóng sa monastéryo, ay hinulàan ang kumpígurasyón ng nasábing pag-ása hálos sandaáng taón ang nakalilípas. “Masísiyahán na ang báyan sa pagkákaroón ng ilang repórma. Lilisánin ng mga táo ang báyan. Maráming Filipino ang papatnúbay sa ating tadhanà. Ngúnit ang mga namumunò namán ay muslák na pangúngunáhan ang túnay na sambáyanáng Filipino—na naghihírap na mása—sa karimá-rimárim na paraán. Sasápit pagkaraán ang matindíng pag-aaklás, ang paghíhimagsík ng mása lában sa kapángyaríhan at kayamánan”—at bákit ang dalawang itó’y dápat gibâin at wasákin ng talinghagà?—isáng estetíkang probléma— “at pagdáka’y ang gayóng napakádakilàng diwàin na natutúlog nang kung ilang síglo ay mapupúkaw at papantayín ng sosyalísmo ang lahát túngo sa pangkálahatáng sandígan sa báwat poók na ang relihiyón at panatisismo’y naghaharì sa mga táo at makikíta natin ang túnay na digmâan; ang báyan lában sa ipokritóng demokrásya; makikíta natin ang mga huwád na politíko’t mapagmáhal sa salapî at ang kaniláng mga lamanloób na inihagis sa alipumyó ng mása na lilípol sa kanila—mga huwad na makabáyan at bolerong mabantot” (LiP:36). Mga teribleng salitâ mulâ sa teribleng salitâ. Malulubós ba ng bantâ na maging totoó? Lumulútang gáya ng mga dahon ang hulà ni Burgos, samantálang mamumúlot ng mahiwagâng bulóng sa basurahán ang mása, na tatlundaang taón ang pagkakulélat sa panawágan, at ang pinakámasakláp, dáhil sa mumunting dúnong na makákukumbinsí sa kanilá, na itó talagá ang bansang binanggit sa kaniláng mga sértipíko ng kapanganákan. Makaraang makapághintáy ng tatlundaang táon, pagód na silá sa kahihintáy, at íbig niláng iparehístro sa hukúman ang kaniláng protésta. Nananatiling walâng silbí sa kanilá ang tulâ, dáhil pára sa kanilá’y isáng anyô lámang itó ng paghihintáy na nanunuyò sa pamámagítan ng mga elegánteng pariralà, at naghihintáy silá gáya ng Rusong kapatid sa Moscow bágo itó idestiyero, na naghíhinagpís sa paninigás ng pagbabágo— “Walâng nagbabágo hanggá ngayón; hindî pa isinasaulì ang aking mga artsíbo; hindî pa nalálathalà ang mga aklát ko at ipinágbabáwal ang ngálan ko” (LaS:143-144). Pag-ása ba ang sukdúlang tugón ng kamalayán nang masiyahán ang di-kamalayán at harángin ang malikhâing ebolusyón nitó? Sa kabalígtarán, mahuhúkay ba ng tulâ ang mga kalansáy ng gunitâ nang mabuô mulî ang identidad nitó at sa gayón ay mapabángon ang mga diyós na pinatáy nitó? Hakà ng tulâ sa New Zealand, “mulâ sa nabuô sa ísip ang paglagô,/ mulâ sa paglagô ang pagsílang ng kaisipán,/ mulâ sa kaisipán ang pagsílang ng paggunitâ,/ mulâ sa paggunitâ ang pagsílang ng kamalayán,/ mulâ sa kamalayán ang pagsílang ng lunggatî,” at si Tiamat, ang dibinong Ehipsiyong pundadór ng daigdig, “ang lumikhâ sa Úod, sa Dragón/ sa Babáeng Halímaw/ sa Dakilàng Leon/ sa Bang-áw/ sa Laláking Alakdán/ sa Bagyóng humahalíhaw” (SpM:23). Bagamán bahagì ng karaníwang panlipúnang realidad ang tulâ, ang simbolikong esensíya nitó’y napakadúlas pára sa éksaktong tránsliterásyon, at ni ang paglikhâ o ang gawâin ng pangangásiwà ng estado ang makapágpapalabô  sa gayóng esensiya. Naipapanálo o naipapatálo ang digmaan; sumisílang o namamatáy ang sanggól; inaámin o itinatanggí ang pagpatáy, ngúnit magpapatúloy sa pagsúong ang tulâ, hindî bílang diyalektika sa panig ng rasyónalidád at ng írasyónalidád, bagkús bílang pagkakasundô na matamó ang inaapuráng magagandang kalagáyang pambansâ nang mapabáwa ang pagtatakwíl sa báwat salinlahi. Ang batayáng sandáta nitó’y ang mismong saríli, dáhil gáya ng pusàng may siyám na búhay, ang tulâ’y nagtatagláy ng maraming tulâ. Báwat salitâ sa tulâ ay isáng tulâ, na naghihíntay lámang ng tumpák na sandalî nang maípagaspás ang mga bagwís nitó at yakápin ang símoy. Yámang ang salitâ sa pagigíng malayà nitó’y isá nang awtónomong entidád, na may katangìang itó lámang ang mayroón, hindî maaarìng maging ibáng bágay ang salitâ bagkús maging salitâ lámang sa pagkamalayà nitó; ngúnit kapág inilugár sa tabí ng ibá pang salitâ, itó’y maaarìng magíng sarì-sarìng bágay na higít sa saríli. Hindî lámang itó totoó sa empiríko nitóng pagkátotoó, bagkús sa pagigíng sapát din nitó bílang pangkáisipáng posibilidád (JaTS:5-27). Bagamán isinusukò ng salitâ sa ibáng salitâ ang ílang bahagì ng kaniyáng awtónomíya, na nakábabáwas sa kalayàan nitó, sa yugtông itó lumalagô ang salitâ, at nangánganák ang mga káhulugán nitó, at nilálampasan ang hanggáhan ng dáting pagkakabúkod.  Bílang bahagì ng tulâ, ang salitâ’y nagbabanyúhay sa maraming tulâ. Idinidiin itó ng mga tulâng mapagbanyuhay[27], dáhil kahit ang intelektuwál at estetíkong kontradiksiyón ay mabibigông pabulaánan ang katotohánan na sa báwat tulâ ay may mga potensiyál na tulâ na handâng maiproséso túngo sa pagigíng nakapágsasaríling entidad; na handâ, samakatwíd, na mapabílang sa pangmátagaláng pakikísangkót na makapágpapágaán sa pambansâng kahirapan, at sa pagsusuri ng mga indibidwal na krisis. Sa ganitóng pangyayári, permanenteng iwinawaksi nitó ang kawalang-pakialam at nakagaganáp nang sangkaterba ang katauhan. Halimbawà, ang tatlong tulâng nagsasánib sa pagiging isá ay sadyâng isáng tulâ lámang na may tatlóng tínig na nagsasalitâ nang magkákasabáy. Báwat isá’y pumupunô sa puwáng sa pagítan ng mga hanggáhan ng mga láwas nitó, ang mga gílid ng di-sinasadyang “pagkásintunádo”—ang bangín ng kawalán—na may mga káhulugáng posible dáhil ang mga hanggáhan, ang mga gilid, ay mapagtatagnî. Gáya sa mga tulâ nina Leonard Cohen, Douglas Barbour, at Cirilo F. Bautista, na isinulat nang tatlong úlit sa magkakaibáng poók, báwat isá’y língid sa ibá pang kasáma, hanggáng ang paghihínang ng kamalayáng gumagámit ng estalísta at pángkaisipáng taktíka ay mapágdikít ang tatlóng tínig túngo sa isáng kataúhan (Tingnan “Transpormasyon,” mababása ito sa dúlo ng seksiyong ito). Ang politíka, sa bisà ng bentáha ng lugár nitó sa mapanupíl na estádo, ay maaarìng marínig lámang ang isáng tinig, at isántabí ang dalawá pang tínig, at mailihís ng ikatló, at kayâ magpapátaw ng parúsa sa tatlo. Yámang hindî garantisádo ng pinunong sukdúlan ang kapángyaríhan ang walâng pagkíling na pagpápatupád ng batás—na pára sa kaniyá’y isáng larûan lámang iyón na magagámit kung kaílan naísin—ang tulâ ng maráming tínig, bílang tulâ ng isáng tinig, ay kailángang salungahín ang tirgas, batutà, bála, kanyóng-túbig, at pananggâng metál kung ibig nitóng makalákad sa mga kalsáda at maipamálas ang mga karapatán nitó. Subalit tanging pinunò ang may mga karapatán; monopolyádo niyá kahit ang supláy ng alpabéto, at nananáhan ang kaniyáng kaluluwá sa ngusò ng baríl. Paáno makáliligtás ang tulâ? Usapín itó ng mga bihása sa retorika. (Itutuloy. . . )

Transpormasyon / Tulang Banyuhay

Salin ng “For Annie” ni Leonard Cohen 
Salin sa Filipino ni Roberto T. Añonuevo

Ngayóng si Annie ay lumisan
Kaninong mata ihahambing
Ang alab ng bukang-liwayway?

Di dahil ako’y mapaghambing;
Ngunit siya’y biglang lumisan
At dápat lang ngayóng maghambing.

Salin ng “Anger Poem” #1 ni Douglas Barbour 
Salin sa Filipino ni Roberto T. Añonuevo

Ni walâng babalâ, ang gabí pára kay
Annie ay lumambóng.  Párang áwit, walâ iyong
melodíya, kumukúpas sa alaála ang mga salitâ, at
ano ba itong kalibúgang sinasábi. Kumikisláp
ang kaniyang mga matá, kung isasatítik  
ng Romantikong kompositór,
umusál ng walâ ukol sa kaniyáng mga mánlilígaw,
na lahát silá’y iniháhambíng ang kisláp
sa mga bituín, siyempré,
ang gabíng nagníningníng, hanggáng
paputîin ng umága ang lángit, at ang áraw 
ay mulîng tumírik gáya ng pagnanása. Diyós ko!
Hindî iyón isang gasgás na kalaswâan
na walâ sa lugár, at paháging kay Annie.
Hindî ko maintíndihán; 
walâ bang nakápansín sa pagkawalâ ni Annie?
Ihambíng ang búhay niyá’t di ang paningín, ani ko,
pero áyaw makiníg ng mga laláking iyón sa ákin.
Madalî namáng lumabás sa TV, dumakdák, kung ano
ba ang dápat ipáyo sa kanilá, pero
ngayón, ipagpápalagáy kong
walâ namán talagá siláng pakíalám sa kaniyá.
Hindî siyá ang laráwan na hinahánap, walâ lang
siyá, at pagpalàin nawâ. Higít ang bágay sa kaniyá.


Salin ng “Anger Poem” #2 ni Cirilo F. Bautista 
Salin sa Filipino ni Roberto T. Añonuevo

Ni walâng babalâ, ang gabí pára sa átin ay umaapóy 
hábang palusóng si Annie. Párang áwit, matamís 
ang melodíya pero walâ, kumukúpas sa alaála 
ang mga salitâ, at napaiyák táyo; pero síno ba’ng 
nakaísip ng kalibúgang sinasábi. Nalungkót akó
sa kaniyá, na ang mga matá’y kumikisláp noón,
kung isasátitík ng Romántikong kompositór, oo,
magsábi ng walâ sa kaniyáng mga manlilígaw, na lahat
ay inihambíng ang kaniyáng paningín sa nakásisílaw
na pagkabalíw, isang pangitàin,
na siyempré’y may mga bituín. Mga bituíng walâ 
sa lugár, ay, pagkabalíw,
nagníningníng ang gabí hanggáng matúpok 
ang pagkabáliw at paputîin ng umága ang lángit, 
at magbabalík ang mundó gáya noón bagamán sisíkat mulî 
ang áraw gáya ng pagnanása.
Diyós ko! Maburá nawâ itong pílat,
na hindî isang gasgás na kalaswâan na bumibigtí 
sa pusô at walâ sa lugár, at hinahánap-hánap si Annie, 
Diyós ko!
Hindî ko maintíndihán: paáno táyo nagíng bulág lahát?
Walâ bang nakapansín nang mawalâ si Annie? Bulág 
    na bulág ang áting mga pusò!
Ihambíng ang búhay niyá’t hindî ang mga matá, ani ko,
hindî siyá dápat na mamatáy,
pero hindi nakiníg ang mga laláking iyón sa ákin, 
   alám ko,
madalî akóng lumabás sa TV, dumakdák, ano pa bang dúnong
ang dápat kong sabíhin sa kanilá. Maabúting makasibát,
bagamán káya kong ihambíng silá sa kung anong bágay, 
pero pára sa gayóng pusò,
	pára ano pa?
Ngayón, ipagpápalagáy ko na lámang na nakíta nilá 
     ang multó niyá,
at walâ talagá siláng pakialám sa kaniyá, mga balíw 
kasi silá.
Hindî siyá ang laráwan na hinahánap nilá, isá lámang siyáng 
multó na nawalâ, at pagpalàin nawâ. Nararápat sa kaniyá’y 
  higít pa saán man siyá naroroón.

Mula sa tagasalin: Mapapansin sa salin na nabágo ang padron ng tugmâan sa tula ni Cohen, ngunit sinadya ang ganitong taktika upang ipamalas na likás na magkaiba ang estruktúra, testura at dalumatan ng Ingles at Filipino, bukod sa pinanaig ang tunguhang wika. Ang kakatwa’y tinangka rin ang tumbasan kahit sa repetisyon at bilang ng mga salitâ sa bawat taludtod. Ang ganitong salin ang tinatawag kong “paglipad,” na halos pagsisílang ng bágong teksto. Kung iuugnay pa rito ang “Anger Song #1” ni Douglas Barbour at ang “Anger Song #2” ni Cirilo F. Bautista, na kapuwa lumulukob sa tulâ ni Cohen, ang pagsasalin sa Filipino ay magkakaroon ng polifonikong himig dahil sa pagpasok ng tinig na likha ng tagasalin.

Mga Tala


[15] Mula sa Latin, tumutukoy  itó sa “paninigas ng katawan makaraang mamatay ang isáng táo.”

[16] Ginamit ito bilang panumbas sa “mental construct,” ang bagay na nabubuo sa ísip, gaya ng diwàin, hulagway, o teorya.

[17] Mula sa Frances, at katumbas ng “Mahigpit ipinagbabawal ang pagbabawal,” binigkas itó ng aktor na si Jean Yanne sa radyo, at naging islogan sa Aklasang Mayo 1968 sa France.

[18] Mula sa Frances, at katumbas ng “katwiran sa pag-iral.” Samantala, mapasusubalian ang pahayag na hindî makatà si Bonifacio, kung isásaalang-alang ang ilang tulâng isinulat niyá, gáya ng “Pag-ibig sa Tinubuang Lupa” na nagpapamalas ng kaniyáng pagkamakatà. Ang salin ni Bonifacio sa tulâ ni Rizal ay patúnay din na alam ni Bonifacio kung paanong sumulat ng tulâ, na lumilihis sa padron ng Español, at iginigiit wari ang padron ng awit na ginamit ni Balagtas. Katuwang din ni Bonifacio si Emilio Jacinto, na maituturing na kabalikat sa pagbubuo ng ideolohiya ng Katipúnan, at nabuo ang diskurso ng Katipúnan sa pamámagítan ng paggamit ng mga terminong Tagalog, gáya ng “Inang Báyan,” “himagsik,” “kalayàan,” “báyan,” “liwanag,” “dilim,” at ibá pa, at matutunghayan sa mga pag-aaral ng batikang istoryador na si Dr. Zeus Salazar at Pambansang Alagad ng Sining Virgilio S. Almario. Ngúnit maituturing na pagbabalatkayô-sa-likod ng kasaysayan itó ni Bautista, at hindî maituturing na pangwakas ang hatol kung makatà nga o hindî si Bonifacio. Ang taktika ni Bautista ay hindî malalayo sa malikhaing panghihimasok sa kasaysayan na ginawa rin ni Jorge Luís Borges, na gumamit ng mga alusyon at tauhan sa kasaysayan sa kaniyáng mga akda, at niláhukán pa ng talababa, úpang maging kapani-paniwala sa pagiging bágong realidad, at nang maganáp ang malikhaing kabulaanan. Samantala, maaaring tama si Bautista pagdating kay Aguinaldo, ngúnit masasagot itó ng gáya ni Apolinario Mabini, kung nagkatáong buháy pa siyá hangga ngayón.

[19] Ibinatay sa salitâng “budóng” ng wikàng Kalinga, at katumbas ng tradisyonal na pakikipagkasundo na ihinto ang digmang namumuo sa magkalábang tribu.

[20] Mula sa Latin, at matutumbasan itó ng “nabágo ang rabáw [na anyô], ngúnit hindî ang kalayàan,” na nagpapahiwatig na “panlabas lámang ang pagbabágo ngúnit nananatiling sikíl ang kalayàan.”

[21] Itó ang Cúpang sa Bulakan. Ginamit ang salitâng “Kúpang” sapagkát itó talaga ang tumpak na baybay ng salitâ na pangálan ng isáng uri ng punongkahoy (Parkia javanica) na katumbas ng “tree bean” sa Ingles. Ang “cúpang” ay ispanisádong baybay kung isásaalang-alang ang Ortograpiyang Pambansa na isinusulong ng Komisyon sa Wikàng Filipino.

[22] Mula sa Latin, at tumutukoy sa “subók na paraán ng paggawa ng isáng bágay.”

[23] Mula sa Latin, at may literál na katumbas na “walâng makahahadlang,” tumutukoy itó sa “pahayag na walâng pagtutol para lapatan ng sensura ang isáng lathalain, gáya ng aklat.”

[24] Ginamit dito ang salitâng “Katagalugan” alinsunod sa diskurso ng Katipúnan, at tumutukoy sa buong bansa.

[25] Mula sa wikàng Bisaya, at katumbas ng “imagination.”

[26] Ginamit ang salitâng “tagumpay” dito bílang katumbas ng “victory song,” alinsunod sa pakáhulugáng ng sinaúnang Tagalog, at matutunghayan sa Vocabulario de la lengua Tagala (1860) nina Juan de Noceda at Pedro de Sanlucar.

[27] Itinumbas ito sa “transformational poem” o “transformation poem” na ginamit ni Cirilo F. Bautista.

Mga Salitâ at Larángan: Isáng Pagninílay sa Tulâ, ni Cirilo F. Bautista (Yugto 8-14)

Salin ng Words and Battlefields: A Theoria on the Poem ni Cirilo F. Bautista

Salin sa pandaigdigang Filipino ni Roberto T. Añonuevo

8

Ang tulâ, kung gayón, ay hindî pagigíng totoó ng téksto bagkús paúlit-úlit na pagsásaáyos ng téksto; kaugnáy nitó, marápat sipátin na ang tulâ ay hindî pangwakás na tulâ, dáhil nása kalagáyan itó na pabágo-bágo. Ang tulâng binása ngayón ng sinúman ay maaarìng hamúnin siyá nitó sa isá pang anyô kinábukásan, at itó ang tandâ ng kasiníngan ng tulâ na káya itóng tanawín sa yugtô ng tránspormasyón. Gayundín, sa isá pang antás ng pagbabágo, maaarìng humintô ang tulâ bilang tulâ, dáhil kapág nasukól na itó sa pánsamántaláng bangín sa pagítan ng mga téksto, ang pakáhulugán nitó’y mawawalán ng pag-íral at kailángang hintayín ang magwawagì sa larángan nang masagíp iyón at mapasiglá. Hindî ba ipinapakò kung mínsan ng isáng táo ang kaniyáng ísip sa haráp ng tulâ at magninílay kung nagkamalî siyá’t ang nakúha’y ginupít na obítwaryo? Hindî ba nalílitó kung minsán ang táo kung ganáp na nawawalâ ang pagkatulâ sa isáng tulâ?

Alimbúkad: Poetry inhabiting the pages of subversion. Photo by Alvin Decena on Pexels.com

9

Kapuwá may mabúting láyon ang mga mambabása at kritikó, gáya ng makatà, ngúnit parého lámang siláng bulág. Nag-iisíp silá, gáya ng makatà, na kóntroládo nilá ang tulâ, o ang tulâ ay nabubúhay sa lílim ng kaniláng awtóridád. Itatanóng nilá kung saáng puntó nása labas ang tulâ sa pagiging tulâ úpang maitagnî nilá sa kaniláng káhulugán, at mapagíng-eternál itó bílang gayóng tulâ. Ngúnit ang tulâ ay hindî inmortál, káhit pa ang téksto nitó. Ibá na ang tulâ sa sandalîng matapos ng makatà ang pagkákasúlat nitó, o sa sandalîng humintô ang isáng táo sa págbabasá nitó, dáhil mágkaibá ang báwat sandalî kapág lumayô ang isá mulâ rito. Kailán itó maipapakò sa téksto, kumbagá, gáya ng pinatuyông paruparó sa pélus? “Pagputî ng Uwák.” Nangyayári itó dáhil ang kámalayán ng tulâ sa saríling pag-íral ay nagáganáp nang bukód sa kapángyaríhan ng makatà, o káhit sa labás ng bágo pa umiral na kapángyaríhan ng pangangailangang pangkásaysáyan. Nagigíng tulâ lámang itó sa pagsásalikóp ng pághahanáp-sa-saríli nitó at ng karanasán ng mámbabásang may sukdól na líbog sa estetíka. Matátagurîan itóng “matulâing pagmumunì,” ang multípolár na bukál ng mápanlahát na kaisipán, katiyákan, at pagtatálo, na nagagawâng únipormádo ang mga kahulugán ng téksto. Ang nakálílinláng at lumalábis ay pinoproseso sa loób ng téksto, káhit pa sa panahón ng pagsásalikóp, nang magíng magkaugnáy sa isáng pagiging téksto. Kung pinasláng si Magallanes sa pamámagítan ng pángkapulûang pagbása sa téksto, at gayundín si Rizal sa pamámagítan ng extrálegál na pagbása, si Aguinaldo ay tiyák na pinasláng ng subersiyóng tekstuwál sa natúrang pagsásalikóp, sa paggámit ng saríling mga rebéldeng taúhan at dayuháng tiktík sa sulsól ng mga mámbabása na naníniwalàng tánging térorísmo at tortiyúr—ang arméro, ang empúlgeras, ang paglilítis sa apóy, ang paglilítis sa nágbabágang tinggâ, ang paglublób sa kumukulông túbig—ang titimò sa isípang Maláy (GrE:101). Ang palusót na nararápat ang págtataksíl nang matamó ang kapayapàan ay pinalabò ang huwád na métodong ginámit pára maisagawâ iyon; totoó, ang palusót ang sumirâ sa téksto, at nagbalatkayô bílang téksto, at isinuót ang damít ng kahulugán. Sagána ang kásaysáyan sa mga halimbawa ng pag-ágaw sa téksto. Ang probléma ay kung paáno mababawì ang mga suwaíl na materyáles at kumbinsihin ang mga itó na mulîng magbágo ng anyô. Ang mapapátotohánang húbog ng tulâ, sa wakás, ang mág-uugnáy nang maáyos sa pisikál na estruktúra nitó sa píling ng penómena na humáhadláng o nagsusúlong ng angkíng lúnas; sa madalî’t salitâ, ang kásaysáyan ay nagigíng tulâ at ang tulâ ay naghuhúnos na kásaysáyan. O maráhil, taliwás ang magáganáp—mahírap paníwalâan ang ilusyón na magíng realidad.

10

Sa gitnâ ng lahát ng taltálan at pambobómba, at dáhil digmâan ang búhay, ang di-mapapásubalìang písikálidád ng Gómang Tóre ang patúloy na humuhúbog sa tanáwin. Mga salitâ sa talahibán, dalisdís, bangín, biták, at trintséra ang nag-aábang sa pagtambáng sa díksiyónaryo, ang lohíkong avant garde[8] nitó, bágo salakayin ang Toré; ang Toré namán ay handâng-handâ at ármado pára sa págtatanggól, at maláy na maláy na ang pagkáinútil sa pag-arók sa mga salitâ ay hindî matútumbasán ng pagtákas palayô sa mga itó. Na ang panlabás na realidád ay isáng ilusyón na nagbúbukás ng maráming landás pára sa di-maíiwásang págtatagpô; ngúnit pinághihínalàan din nitó ang kalikásan ng págtatagpô. Dáhil sabík na mapígil ang álon ng búhay, na may tanáwing gumágaláw káhit nakápirmí, kapág iwinaksî ng Toré ang mismóng tunóg na kinátatayûan nitó, pinálalabò ng mga manánambáng ang wikà ng panulâan at nábibigô pagkaraán na gawíng lehítimo ang pag-angkín sa teritóryo. Nálilinláng silá ng kónteksto—na siyáng halímaw na dumadálaw sa laberínto ng tulâ—pára tanggapín ang ínteléktuwál na élitísmo na pumipígil sa salpúkan ng mga ídea, at kokóndenahín ang tulâ sa maágang págwawakás. Ang Gómang Tóre, na naghuhúnos kasabáy ng tanáwin, ay mágbubunyág ng mga sélyong kóntekstuwál na makapágpapálayà sa pag-iísip. Yámang ang mga kondisyón na pumápalígid sa tulâ ay mababágo gáya ng isáng tulâ, sa páraang epékto ang mga itó ng panlipúnang pag-unlád, at ang tulâ mismo ay isáng pormasyón, o répormasyón alinsúnod sa pangyayári sa isáng tiyák na panahón at poók, ang napakálakíng síntesis ng enerhíya ang mangangalagà sa alinmáng págtatagpông tekstuwál. Ang materyál na págpapabúti, kung isásaálang-álang ang paglilípat ng mga kahulugán, ang nakálilikhâ ng mapaghinúhang diwàin. Sa yugtông itó, ang tulâ ay higit na tulâ, sa paraáng ang lahát ng pósibílidád ay nalináng at káyang makamít. Kumbaga, makábuluhán ang pag-íral nitó káhit sa mismong saríli nitó; gayundín, kung nanaísin ng tulâ, mapalalayà nitó ang saríli sa kaniyáng saríli; sumásakláw ang awtónomíya nitó sa gayóng anyô imbés na sa pakáhulugán. At sa óras na maorganisá ng tulâ ang saríli, sa sandalîng tinanggáp nitó ang gustóng pag-íral sa nasábing sandalî, hindî na pagtátalúhan pa ang halagá ng kaakuhán nitó. Ang tulâng iyón at ang téksto nitó ay magkakároón mulî ng maipágsasalít-salít na identidad. Siyempre, kailángang mabihísan ng unipórme pára sa págtatanghál at seremónya ang ilang tulâ, na may masasálimuót na palamutî sa mga gílid ng papel nitó, nang hindî maipagkamalî [ang pagsagap] sa pagpápahayág ng mga itó, túlad ng sísne na umiíwas sa dalámpasígan nang maikublî ang nakaáasiwâ nitóng paglákad. Madalîng umísip ng pormál na kaprítso, túlad ng pagtúkoy sa kontrá-implúwensíya [na ginagamit] sa pagbuwág sa kataúhan ng makatà, pára hindî itó masalamín sa tulâ. Hindî maitátatwâng ang mga pag-uurì sa tulâ na bátid ngayón ay pináwawalâng-saysáy ng ganitóng penómenon; sápilitán ang págpapangkát na ginawâ ni Aristotle, sapagkát itinúring niyá sa hanáy nitó ang tulâ na nása yugtô ng pamumúkadkád imbés na tulâ na nása yugtô ng pagkátuyót. Kung kinákailángan man ang alinmáng pag-uurì, itó’y dápat nása tangláw ng kultúra, dáhil ang tulâ ay nágtatagláy ng mga enerhíyang nagbúbunyág ng pinagmulán nitóng kultúra at díreksiyón. Sámakatwíd, magkákaroón lámang ng mga tulâng Filipino, tulâng Chino, tulâng Tibetan, at ibá pa. At totoó itó káhit sa mga tulâ na may inter-kultúrang batayán—úpang maságap ang pangúnahíng ágos ng kultúra, dápat maitangi ang mga pangúnahíng pángkultúrang balangkás, nangánaúna, at paglilípat, at ang pánig ng mga di-gaánong máhalagá. Sa parehong paraán, masusúbok ang mga karaníwang paniníwalà hinggíl sa pagkákaíba ng prosa at ng tulâ.  Maipápamálas na ártipisyál ang mga pagkákaibá at hindî kinákailángan pára maarok ang kalikásan ng panitikán. Sa kabalígtarán, maaarìng mapakítid pa nitó ang pagtutuón ng pánsin sa pansamántaláng pághahalíli matápos ang pagsásalikóp, na magbubúnga ng higít na problematikong pagbása at répormasyón sa téksto. Makapágbibigáy ng áral itó sa negatíbong paraán, sa anyông naglálaán ng mga modélo pára sa malîng pagsusurî. Hindî maiháhayág nang payák ang másalimuót na ugnáyan ng tulâ at ng kalagáyang pangkultúra na pinágsulátan nitó.

11

Anó ngayón ang tulâng Filipino? O tulâng Chino? O tulâng Tibetan? Báwat isá’y may natatánging batayáng kultúra na walâng pasubalìng humuhúbog sa panloób at panlabás na kamalayán, anumán ang wikâng ginamit sa pagsúlat nitó, úpang ang mga aspéktong pangkultúra ay makatagós sa mga bahagì ng konstruksiyón. Sa katuúsan, ang tulâng Filipino, káhit paáno, ay magpápamálas ng mátitingkád na eleménto ng “pagká-Filipino.” Karaníwang hindî maláy ang makatà hinggíl díto, at mabúti rin namán, dáhil hindî síya tagalíkom ng buwís ng matatabâng ímperyo, o batâng utusán doon sa kalabóso ng Ingkisisyon. Ang trabáho ng paglilínaw sa nasábing mga elementong pangkultúra ay trabáho ng krítikong pampánitikán—ang sepulturéro sa libíngan ng gunitâ. Alinmáng tulâ, sa gayón, ay masisípat sa iláng tiyák na antás ng pagbása bilang pangkultúrang ídeográma na ang kábuluhán ay nása páglalantád ng mga pangkultúrang dimensiyón sa paantás na paraán, katulad sa apókalípsis, na ang pinakámataás na grádo nitó ay kásaysáyan na lumilípol sa lahát ng kásaysáyan. Itinatalâ ng kásaysáyan ng tulâ ang kapúwa teóriko at praktikál na pinagmulán, úpang mapánatilì nitó hindî lámang ang kanonígong gramatíka. Sa gayón, ang tulâ ay hindî na lámang pánseremónya, bagkús nagíging seremónya mísmo. Kumbagá, ang tulâ ay may saríling kásaysáyan. At kapág hinaráp nitó ang ibá pang tulâ sa isáng tekstuwal na pagtatágis, ang mismóng pangkultúrang héneálohíya nitó ang makapágliligtás sa saríli pára hindî mahulóg sa tekstuwál na bangín at sa bandáng hulí’y mailálahók itó sa tekstuwál na káligirán. Dáhil nakikipágpalítan itó ng putók sa ibá pang mga tulâ sa hangád na kupîin ang balúting pakáhulugán ng mga itó, nang maibunyag ang kaniláng pakáhulugán at piliting mapigâ ang taglay na katotohanan, ang ibáng pang mga tulâ ay makábuluhán lámang dáhil ang mga itó ay ibáng mga tulâ—mga kalábang tulâ—at kapág sumukò ang mga itó ay maípapások lahát sa tulâ—na sa totoó’y malulúsaw ang mga itó roón. Isáng kampányang tekstuwál ang pangkultúrang pananákop, at doon pinagbábanyúhay ng tulâ ang saríli nitóng kásaysáyan, hábang nagbábanyúhay itó mulâ sa kásaysáyan.

12

Ang matindíng pasánin na ipinapátaw ng lipúnan sa makatà ang lumikhâ sa pagsúlat ng tulâ na magíng óbligasyón imbés na bokasyón, ang makatà na nagíng mandirigmâ imbés na trobadór, at humahátak na mulîng pag-arálan ang éksaktong relasyón ng pánitikán at lipúnan (HaL:24-25). Koláterál ang Gómang Tóre kapág nabíhag ang makatà o, iyon ang kaniyáng medálya kapág nautás siyá hábang gumáganáp ng tungkúlin. Ang magíng tulâng Filipino, o tulâng Chino, o tulâng Tibetan ang makasásalungát lában sa magkakátanikalâng interés ng teolohíya, ideolohíya, at imahinasyón.  Hindî mabubúhay ang tulâ nang hindî bumabanggâ sa mga itó, o pinaguguhô o sinasákop ang mga itó; ang altérnatíbo na pumanig sa mga itó ay malayông mangyari, bagamán posible na umangkóp sa mga itó. Nahuhúbog ang kásaysáyan ng tulâ sa mga tunggalîan na nagsisilang sa tulâ, at itinítilápon itó sa gitnâ ng mobilísasyóng militár. Lumilikhâ itó ng mitólohíya at símbolo kung saan makáliligtás, at pagdáka’y mailálahók sa mga talâan ng tekstuwál na éksplorasyón. At anó namán ang tulâ sa likód ng tulâ? Ang tulâng Filipino ay maráhan ngúnit patúloy na ginigibâ ang míto ng dóble-kárang personalidad ng mga Filipino. Inimbento ng mga tékstong kolonyál, sakâ inrugâ at pinalusóg ng mga lokál na warlord, ang mítong itó ang nangibábaw sa mga dáloy ng pampánitikáng kaisipáng Filipino na nagkakahón sa kultúrang Filipino sa loób ng balangkas ng pangambá at pagkakáwaták-waták. Na ang diwàng Filipino ay eskisofréniko sa moralidád, relihiyón, at halagaháng panlipúnan ay malagánap na tinanggáp nang hindî nasusurì káhit ng mga Filipino at halos nagíng iyon lang ang “totoó.” Inúurírat itó ng tulâ, at iníhahayág ang natúrang kamalîang pinálaláwig ng mga sumasákop at sinákop na isipan úpang mapánatilî ang kaniláng natatangìng interés. Sa mahabàng panahón, nagíng pagtataksíl ang magsalitâ lában sa ganitóng “pagkatotoó,” na tíla ba ang sanaysáy hinggíl sa saríling karunúngan ay krimén o prerogatíbo lámang ng naghaharìng urì. Ang panatilíhing mangmáng ang tulâ sa túnay nitóng saríli ang pinakámalakíng obsesyón ng mga kolonisadór at warlord, dáhil sa ganitóng paraán napanánatilì nilá ang kapángyaríhan sa kontéksto at pretéksto. Persona non grata[9] ang tulâ sa saríli nitóng kultúra. Ginawâ itó pára paniwalàang may sakít, sikolohíkong halimáw ang tulâ na hindî makátatagpô ng kahulugán malíban kung pahihíntulútan nilá ang págpapátaw, at hangga’t hindî kinikilála ang posisyón ng tulâ sa kásaysáyan gáya sa ginawa niláng kásaysáyan. Ang palagáy na binútas ng mga tékstong kolonyál ang diwàng Filipino ang nagpaúso sa konsépto na pagdáka’y lumagông malabò at maguló. Hindî itó totoó. Ang mga tékstong kolonyál ay sinákop ang mga tékstong lokál, ngúnit ang pinakámasakláp nitóng epékto ay pagkaitán ng kaakuhán ang tulâng Filipino. Ang págkabiyák sa personalidad ng tulâng Filipino ay umiíral lámang sa isípan ng mga kolonisadór at doón itó lumagô bilang kabaliwán pára sa mga gutóm sa kapángyaríhan, kayâ kailángan niláng ipakita sa pamámagítan ng malilináw na anyô ng míto at politika: ang tulâng Español  ay ginámit ang Simbahan, ang tulâng Amerikano ay ginamit ang Eraryo. Nang sumíkat ang konsépto ng hatî o dóbleng personalidad, ang tulâng Filipino, na dápat tagláy itó, ay walâng kamálay-málay hinggíl dito. Gayunmán, ipinálunók ng mga mayhawák ng kapángyaríhan ang konsépto sa buông bansa hanggang walâ nang tékstong isinulat nang hindî iyon sinisipì, at ang tulâng Filipino ay kailángang umáyon, bagamán hinintáy nitó ang panahon pára pabulaanan itó. Ginámit ng kolonisadór ang bágong téksto úpang ipataw ang mga elemento ng kásaysáyan, habang nagdurúsa ang tulâ lában sa matitindíng balákid pára salungatín ang kásaysáyan. Hinúbog ng mga kolonisadór ang pakásaysáyang gunitâ ng tulâ at ang estetíkong imahínasyón nitó úpang umangkóp sa kaniláng konsépto ng literatúra. Sa gayón, maráming líteratúra ang naglahò sa balát ng lupa nang hindî sumapát ang pagsalungát ng mga itó pára matiyák ang saríling kaligtásan sa dalúyong ng mga distorsiyón, panlilinláng, at malabòng pahayág na isinúlong ng mga kalábang téksto. Nang lumáon, namundók ang tulâ, nakipágbakbákan sa kalában sa panaka-nakang pagsalakay, at pinagnilayan ang kinábukásan nitó. Ngúnit nanaig itó sa gayóng mga di-katiyakan káhit pa gutumin ng kalában, at mulîng pinahúsay ang saríli sa pamámagítan ng nakadádalísay na grasya ng karukhâan at sa paniniwalà na ang nakalípas ay káyang ipawalâng-saysáy. Inaágaw ng kalában ang kásaysáyan palayô sa tulâ habang sumúsumpâng ginagawâ itó sa ngalan ng tulâ. Malínaw na itó’y isáng káso ng balighông pagkandilì na ídinisényo úpang linlangín ang kolonisádong téksto, úpang sa wakás ay tanggapín nitó ang guníguníng dobléng kataúhan. Sa madalî’t salitâ, ang tulâ ay maráhang pinágbanyúhay túngo sa dokuméntong kolonyál. Ngayón, bílang sukdúlan ng pambibítag nitó sa nakalípas, ang tulâ ay násalálak sa kásaysáyan na ang mga patakarán, pagpipilìan, ideolohíya, at bisyón ay nakábalangkás áyon sa nais ng mga banyagang makapángyaríhan. Nakíkibáka ang tulâ úpang palayàin ang saríli mulâ sa mga bakás ng korupsiyóng pangkultúra at pantasyang konseptuwál. Natuklasán nitó ang saríli, at lumayà sa kabulaánan ang kamalayán mulâ sa mga kontaminádong impresyón. Pinupúrga nitó ang kolektíbong gunitâ palayô sa tiránya ng dokuméntasyón. Dáhil ang pampánitikáng budhî nitó’y nawíndang sa ganitóng manipulasyóng tekstuwál ng nakalípas, kinailángan ng tulâ na gumawâ ng págtutuwíd—na mapághihílom ang nakalípas lában sa pampólitíkang kúlam at mareréndahán nang makapágsilbí sa hináharáp. Ang tulâng Filipino, kabalíntunàan man, ay hindî dápat mahiyâ sa nakalípas nitó—dáhil hindî nitó nilikhâ ang nakaraán, at hindî nagapì nitó; ang kásaysáyan ay kahihiyán lámang sa pánig ng mga táo, na matapós matamó ang kapángyaríhan, ay kinontrol itó úpang gawíng eternál ang gayóng kapángyaríhan. Kinákailángan maráhil ang pampánitikáng pagkásuwaíl sa pagkukúmpuní ng makináryang pangkásaysáyan.

13

Dápat surìin ang tulâng Filipino sa kapúwa pangkaisipán at pángkultúrang mga pananáw, at ang kasálukúyan ang lunsáran, habang nágtutuón sa mga ugnáyan nitó sa nakalípas, at nililínaw ang mga tuláy na pagítan ng dalawáng pánig. Hangád itó nang ganáp ng Gómang Tóre; ang tulâ ay hindî nakabukód na lárang ng karunúngan ngúnit beteráno sa digmâan na napálilibútan ng ng mga rékwerdo ng larángan. Ang totoó’y hindî itó humíhintô na magíng búnga ng tunggalîan; isá itóng teknolohikong mísil na inilágak lában sa mga totoó o guníguníng krísis at malîng pagsagap na makáwawásak ng balánse ng kapángyaríhang tekstuwál. Ang “morir es descansar”[10] ni Rizal ay pináiimpís ang ego ng makatà, ngúnit hindî ang sílong ng tulâ na humahadlang sa pangángahás ng buláte. Sa gayóng pángyayári, iniháhayág lámang ni Rizal ang pag-úrong sa larángan, imbés na pagsukò sa superyór na puwérsa, úpang matáya ang natitiráng bála at maiwasang mabíhag ng kalában ang tulâ. Totoó itó nang madéstiyéro si Rizal, at nang humaráp siyá sa pulutóng na babaríl sa kaniyá. Sa mabábalásik na téksto ng Éwropa, na káhit ang niyébe ay lumalában sa mga bakás ng paa pára sa espasyo sa lupa, ang mga manuskrito ng Noli me tangere[11]ay estratehikong oposisyon sa sistematikong paglápastángan sa kultúrang Filipino; at ang “Mi ultimo adiós,” sa mapupútik na parìan ng Maynila, ang nakábalatkayông madrigal. Sa ganitóng paraán, ang “Mi ultimo adios” ay hindî pamámaálam ni Rizal sa báyang Filipino bagkús ang kaniyáng pangwakás na pahayág sa saríli. Hindî mahírap basáhin ang buông tulâ bilang bála sa kanyón na umáasintá sa kaniyáng mga berdúgo. Kinitíl niyá ang kaniyáng mga berdúgo ilang óras bágo siyá paslangín! Itó ba’y káso ng gantíhang pagpatáy? Hindî. Kung títitígan ang kalábang téksto, iyon ay nakátadhanàng pangyayári—ang pagpápatúnay sa lakás ng háwak nitó sa pampólitíka at pangkáisipáng ugát ng mga tulâ; at sa pánig namán ng tulâ, nasaksihán nitó ang tránspigurasyón ng makatà túngo sa buháy na áwtor noong sandalîng namatay si Rizal, ang téksto na pináririkít ang isip sa likód nitó—na isáng “tekstimonya.”[12] May pagkabiyák kung gayón sa diyalógo ng dalawáng téksto, at hindî pagburá sa komunikasyong namuô sa pagítan nilá. Bagamán pinahintô ng mga bála ang tibók ng pusò ni Rizal, pinanatilì namán ng kaniyáng tulâ ang mga notasyón at anotasyón ng kaniyáng talámbúhay. Manánatilì ang kaniyáng dugô, gayunmán, na nakasáboy sa mga pahína nitó at pápaloób sa sakláw ng téksto nitó. Patáy na si Rizal sa antás ng silbíng pampolitika, ngúnit ang kaniyáng tulâ ay nanánatilìng lumalában sa antás ng estetíkong pagbabantay. Ang “Mi ultimo adiós,” bilang téksto, ay palaging tumatawíd sa téksto ng kaniyáng talambúhay, at sa gayón ay nananatilîng potensiyal na bála ng kanyon. Iyon ang dahilan, na sa marupók na pagtatáya kung anó ang náglalándas sa kásaysáyan ng Filipinas, si Rizal, at hindî ang kaniyáng tulâ, ang nabubúhay mulî bilang íkono. Kumbaga, mulî siyáng isinatítik ng tulâ na kaniyáng isinúlat. Hindî itó masábi kina Bonifacio, Mabini, o Aguinaldo dáhil walâ siláng salitâ na labás sa kaniláng saríli, walâng téksto na makapágsasalbá sa kaniláng lamán lában sa Erinyes ng kásaysáyan[13]. Dumaloy silá sa kaniláng panahón na nagpahinà sa kaniláng sabwátan at kayâ nangaglahò roón. Sa gitnâ ng mga guhô sa larángan, kapág napáram ang pangwakás na hiblá ng elehíya sa kaniláng mga uták, hindî mapálulúbag ng káhit pambansâng talumpatì ang kaniláng mga butó. Walâ siláng iníwang téksto. At itó ang trahédya.

14

Nakatákas si Rizal sa nakalípas sa pamámagítan ng pag-íral sa kaniyáng tulâ na, sa kalaúnan, dáhil naunawàan nitó ang kamalayán ng kasalukuyan, at dáhil nilutás nitó ang kontrádiksiyón sa ibá pang tulâ, ay nagíng tulâng Filipino. “Morir es descansar”—nabigông matandàan ng mga abó sa libíngan ang romántisísmong tekstuwál, ang marudób na pagmámalabís, ang masísilakbóng kabigùan, ngúnit ang tulâ ay hindî lámang gumugunitâ bagkús gumugunitâ nang may paghíhigantí—“El sitio nada importa, cipres, laurel o lirio,/ cadalso o campo abierto, combate o cruel martirio”[14]—yámang tumanggáp itó, nang palihím, ng pangúnang kaaláman hinggíl sa tápang ng kalában, at handâng harapín iyón áyon sa kaniyáng paraán. Kung dáti’y inuúnawà ang tulâ sa pamámagítan ni Rizal, si Rizal namán ngayón ang inuúnawà sa pamámagítan ng tulâ— “at ang Lamán ay nagíng Salitâ.” Ang táo na nása loob ng tulâ ay walâng silbi sa tulâ, malíban bílang palusót lában sa panánalákay o pániniktík, gáya sa maaarìng maganáp sa larángan. Ang táo sa tulâ, gayundín, ay isinásadulâ mulî ang báwat salitâng inilahók niya roón, sinisíkap ilantád ang mga kahulugáng nakaligtâan niyá hábang ipinápakáhulugán yaón, sumusuót sa mga takíp at puwáng ng malamíg na dískurso pára sa mga natatangìng pahiwatíg na maaarìng makapágpabágo sa hátol ng kásaysáyan sa kaniyáng lamán. Sadyang dumadaló siyá sa saríling mulîng pagsílang sa metápisíkong antás at, sa táwag ng pangangáilángan, ay gumáganáp ng mga gawâin ng kapúwa doktór at pasyénte. Tinátanggáp ng tulâ ang isá pang di-maíiwásang bakbákan, bagamán sa ngayón, ang moratóryum sa pagbilí ng mga sandáta ang nagpapánatilì na mapahupà nang bahagyâ ang labanán. “Morir es descansar”—ang pansaríling rebolusyón ni Rizal, kumbagá, ang kaniyáng pámpanitíkang paghíhimagsík, at higít na matagumpáy káysa ginawâ ng Katipunan, bagamán hindî siyá namunò ng hukbó o nagtatág ng gobyérno. Kung sisipátin sa prinsípyo na ang dáloy ng pakásaysáyang pag-iísip ay pásalungát ang dáloy sa ágos ng panahon, ang kaniyáng rebolusyón ay ginawàng posíble ang ibá pang rebolusyón, at iníladlád ang nakalípas pára masúsing masurì ng kasálukúyan. Sapagkát ang kasálukúyan ang náglilínaw sa nakaraán, at hindî ang kabalígtarán. Ang “Mi ultimo adiós,” na pinág-arálan sa pauróng na pananaw, ay suplíng ng Rebolusyóng Filipino lában sa España, na pagkaraan, ay nagíng anák ng digmâang Filipino-Amerikano. Maláy ang tulâ sa kinálalagyán nitó sa kamalayán ng kásaysáyan; at dáhil maláy sa pakásaysáyang kamalayán ay nakamít ang ganáp na pag-íral. Itó ngayón ang dápat mangyári, at anumáng lampás díto’y máwawalán ng kabuluhán. (Itutuloy. . . .)

Mga Talâ


[8] Mulâ sa Frances, tumutukoy itó sa “abanseng grupo sa alinmang larang, gáya sa sining ng panitikan, na ang mga akda’y mapag-eksperimento at lumilihis sa ortodoksiya.”

[9] Mulâ sa Latin, tumutukoy itó sa “tao na hindî tinatanggap,” at sa panig namán ng diplomasya ay nangangahulugang “opisyal ng embahada o opisinang konsular na hindî katanggap-tanggap ang akredistasyon sa panig ng isáng bansang dápat magpahintulot nitó.”

[10] Ang “morir es descansar,” na matatagpuan sa huling taludtod ng “Mi ultimo adiós” ni José Rizal, ay literal na maitutumbas sa “Ang mamatáy ay mamahinga,” ngúnit isinalin namán itó ni Andres Bonifacio na “mamatáy ay siyáng pagkakagupiling.”

[11] Mulâ sa Latin, na may literal na katumbas na “tao o bagay na hindî dápat salingin o pakialaman,” at ginamit na pamagat ni Rizal sa kaniyáng nobela.

[12] Dito makikita ang paglalaro ni Bautista sa bágong saltang salitâng “textimony” na tinumbasan ng “tekstimonya” sa Filipino. Ang “textimony,” áyon sa Urban Dictionary, ay isáng uri ng pagpapadala ng mahabang mensahe, sa pamámagítan ng texting, gáya sa selfon o sulatroniko. Kung pagbabatayan namán ang mga tékstong nalalathala sa Internet, ang salitâ ay kombinasyon ng téksto at testimonya, isáng uri ng pagpapatotoó sa pamámagítan ng pasulat na paraán, at maiuugnay sa gáya ng siping kasabihan.

[13] Mapabubulaanan itó, kung isasaalang-alang ang klasikong tulâ ni Andrés Bonifacio na pinamagatang “Pag-ibig sa Tinubuang Bayan.” Pambihira ang kodigo at diskurso nitó na nagtatampok sa diskurso ng Tagalog at sa bisyóng Katagalugan bilang isáng bansa,” na taliwas sa bisyóng “nasyon” ni Rizal.

[14] Itó ang ikawalo at ikasiyám na taludtod ng “Mi ultimo adiós” ni Rizal, na matutumbasan sa literal na paraán ng: “Hindî mahalaga ang pook: sipres, lawrel, liryo,/sa bibitayan o párang o kinamartiran.” Isinalin itó ni Bonafacio na: “Saan man mautas ay di kailañgan,/cípres ó laurel, lirio ma’y patuñgan/ pakikipaghamok, at ang bibitayan,/ yaon ay gayón din kung hiling ñg Bayan.”// Na ang paraán ng pagsasalin ay mahahalatang ipinangangalandakan ng teoryang Skopos na nagpapahalaga sa magiging resulta sa tunguhang wika, imbes na sa mulâang wika.

Mga Salitâ at Larángan: Isáng Pagninílay sa Tulâ, ni Cirilo F. Bautista (Yugto 1-7)

Salin ng Words and Battlefields: A Theoria on the Poem ni Cirilo F. Bautista

Salin sa pandaigdigang Filipino ni Roberto T. Añonuevo

Itong diskurso sa tulâ ay teorya na sadyang isinabalatkayô 
sa parabula na isinabalatkayô sa kasaysayan 
na isinabalatkayô sa sosyolohiya 
na isinabalatkayô sa tulâ. 
Dapat mag-ingat ang sinuman sa mga pagsasábalatkayô.

1

Titígan ang Gómang Tóre—hindî itó nagháhasík ni umaáni, ngunit nanánatilìng óbligasyón ng ísip na sagápin itó bilang tánging realidad. Naglahò ang kasibúlan nitó sa mga talâan ng sinápupúnan na ang bawat panahón ay takipsílim, pantay takipsílim, na ang mga laruan at galáng[1] ay ibinabaligyâ[2] ang pangwakás na pag-íral nang matiyák ang mga papel nitó sa talatàng itó, at maupós. Hindî pa man natutuyô ang tínta habang sumusúlat ang panulát, bumabángon mulì ang mga itó úpang manalákay pagkasílang. Ang tóre ba ang diwà ng kabatàan habang niyúyugyóg ng hángin ang málalambót na bintî? O itó ba ang suklám ng kondenadong kalulúwa na ipinatápon sa iláng at iníwang mamúhay nang mag-isa? May lihim ba itóng bungô? Itó ba’y may pusò?

Alimbúkad: Poetry revolution disguised as translation. Photo by Levent Simsek on Pexels.com

2

Namumuô ang Gómang Tóre sa kalángitán ng kamálayán ng táo, at itinutúlak ng mga galamáy nitó ang mga basúra ng kaniyáng búhay. Binábaligtád nitó ang mismong wikà ng pag-íral, dahil walâ itóng sariling wikà, ngunit kailángang manupákturahín itó mulà sa mga nakábalátkayông súgat at kinakaláwang na signo. Isang segunda manong wikà, kung gayon, o primera klaseng bulóng ng mga mundong gumuguhô úpang pigílin, kahit pánsamántalá, ang ganáp na pagkagúnaw. Sa daigdíg ng mga págkulimbát at pagburá, ng kabáliwán at katinùan na umóokúpa sa parehong súlat-pabatíd, ng ála-tsámbang nakápostúra bílang pangangáilángan, tagláy nitó ang putól-na-landás, espoléta, balutì, kabulástugán. Lahát ng sandáta ng himagsík sa pinakámasakláp na yugtô’y nanánawágan ng panimulâng réoryéntasyón ng vocal cords[3]; sa pinakámabúti’y para sa múling eksáminásyon ng mga pérspektíbang glandular. Nabibítag ang lohíko sa sarili niyáng silohismo, ang babaeng walang mangingíbig, ang makínang hindî umáandár—lahát ay pare-parehong bíktima ng walang hanggáhang pagsasalitâ, tulad ng Tóre na bíktima ng walâng hanggáhang katáhimíkan. Ang lehitimong kumpígurasyón ng mga salitâ habang pasayáw-sayáw sa hángin, o habang umaáhon ang mga itó sa  basúrahán ng memórya, ay minamápa at isinásatalâguhitán úpang ituwíd ang pagkaligáw ng glandula.  Sámakatwíd, umiíral ang mga salitâ bago pa man maimbénto at maímbentáryo ang mga itó túngo sa talâan ng tao, sa parehong paraán na batíd natin na sasápit ang takipsílim kahit hindî nátin itó minamasdán sanhi ng bagyó. May daigdíg ng mga salitâ na umiíkot-íkot sa kung saang gálaksi, sa gitnâ ng bagyó, itinátaták sa kalawákan ng mga talatà at saknóng para sa kasiyáhang kósmiko. O marahil hindî talagá umiíral ang daigdíg, na sa gayong pangyayári’y hindî sadyâng umiíral ang mga salitâ, at maituturing na sabwatang pabigkás. O marahil isa itóng káso ng lumàng lagarì—ilusyón lában sa realidad, ang bombang nuklear laban sa bombang síkiko. Maisusúlat itó sa ganitóng paraan: “Pro et contra[4]/ kimera o lamán./ Ang babáeng hindî mukhâng babáe./ Wala siyáng téksto/ ngunit ang wakás ng téksto/ ang téksto ng lahát ng tékstong lampás sa mga téksto/ na isinusúlat ang saríli/ sa bawat gawâin/ na íbig niyáng huwág sulátin/ at nágsusulát ng anumáng hindî maísusúlat./ Ang naíwan niyá’y/ ang lágom/ ng mga hinangò sa síning, búhay, kamatáyan/ o kamatáyan lámang/ dahil ang lahát ng itó/ ay pag-íbig, kumbaga’y/ ang pagyáo ng kamatáyan, hábang umiínog ang mundó, o/ hábang nakápirmí itó.” Maisusúlat iyan bilang prosa, sa limáng talatà, o bílang berso, sa limang saknóng. Hindî máhalagá yaón; anumáng anyô ang isuot nitó’y anyô sa isipan ng mámbabása habang binabása itó, o hábang hindî pa binabása, ngunit naróon at itinatakdâ niyá ang mga taktíka nang maíparatíng sa kaniyáng isípan. Kaugnáy nitó, at taliwás sa malagánap na paniníwalà, ikinálugód ni Sisyphus ang pagtúlak sa bató paakyát ng bundók, dahil ang nasábing págsasánay ay nágbibígay sa kaniyá ng panahón úpang isaáyos ang mga iniísip—ang umísip hinggíl sa pagsásaáyos ng kaniyáng mga diwàin—ang magsaáyos ng mga diwàing kaniyáng pagníniláyan—ngunit naríyan ang óras, at ang bató’y humihilíng ng eksáminasyón. Totoóng madalîng isáhinágap ang matálik na ugnáyang nabuô sa pánig niyá at ng bató, na nakásalálay sa tadhanà, at págkaraán, mabábatíd nila ang hílig-pángkaisipán ng báwat isá. Paáno iíwas sa pag-unawà sa bató na itinutúlak niyá nang kung ilang líbong taón? Ang sústansíya ng kaniláng usápan—kabilang na ang mga intérpolasyón at pakikípagtálo—ay makapág-aambág nang malakí sa síning ng kásaysáyang pabigkás, ngunit naglahò na itó sa domínyo ng kalabùan, at masasagíp lámang sa domínyo ng posíble. Ang sangkatérbang kuwadérnong pinagbúbuhúsan ng panahón ng táo—dahil ang táo, sa pinakaúbod, ay isang umáandár na díksiyonáryo—ay makapágtatagláy ng mga notasyón hinggil sa pinágmulán ng bató, ng mga paglálaráwan sa rabáw nitó’t mga saráy, ng pagsusurì sa mga diwàin nitó at iba pa. Gayundin, maitatalâ nitó ang mga tsismís at bulóng-bulúngan  hinggil kay Sisyphus, tatayáhin ng náyon ang katatagán ng kaniyáng kalamnán, ang pagtatagpô ng mga planeta sa óras ng kaniyáng pagsílang, ang mga pangálan ng kaniyáng alagàng háyop, ang kaniyáng únang pangangahás sa silíd ng dalágang sinísintá, at iba pa. “Isúlat mo sa túbig,” “pagputî ng uwak,” at “lantáy na gintô” ang mga pamamáraáng tekstuwál sa landás ng kaugalìan, ngunit ang sálinlahì, gáya ng mga magúlang ni Sisyphus, ay pinámanáhan ang mga itó ng patína ng pagiging makátotohánan. Ang pagsúlat sa túbig ay paúlit-úlit na pagtúlak sa bató, ngunit kapuwá balídong ebídensíya ng pórmulasyóng pabigkás. Úpang maísaáyos ang ágos ng túbig, kailángan lámang magsalitâ ng isang tao; úpang matiyák na nakáangát sa eyre ang bató, kailangáng magsulát. Maiiwásan ang mga sabláy sa tunóg, bagaman maaarìng muling lumitáw ang mga hulagway[5], gáya ng di-inaasahang multó. Iyon ang búngang-ísip ni Samuel Johnson na umiínom ng labíng-ánim na tása ng tsaá kada araw, ayon kay Sir Joshua Reynold (BeF:100), ngunit dápat sagápin itó na kaugnáy ng kaniyáng fisonomíya. Nakálalaklák si Nick Joaquin ng sampûng bote ng serbesa sa isang upùan lámang, at hindî siyá matabâ. Ang hindî maípahayág ang pinakámadalîng ipahayág, kung isasántabí ng isang táo ang kaniyáng erudisyón.

3

Ang trahédya ng malígoy na pag-iísip ay nasa pagiging walang latóy ng mga pangárap nitó. Pinangingíbabáwan nitó ang mga perspektiba. Kumbagá, itó ang kasawìan kung palagîng mag-iisíp sa anyông prosa. Hahagupitin ng Gomang Tore ang pag-iísip, gáya ng masikháy na ahénte ni Torquemada o Ximenes, kung aakyatín ng sinumán itó habang pasán-pasán ang kaniyáng mga grado akademiko. Ang Ingkisisyon ng mga Salitâ! At papások ang isang táo sa silíd ng pagpápahírap nang lastág ang kaniyáng linggúwistíkong kalansáy úpang pangátwiránan ang bawat inusál na inilahók sa Aklát. “Malungkót ang lahát ng mánunulát,” súlat ni Virginia Woolf. “Malungkót ang walang salitâ” (BeF:26). Ang pagpápahírap ay ekstensiyon lámang ng kirót, gáya ng nakauslî’t maipipíhit na salamín sa bintanà ng Gómang Tóre; ang malungkót ay malímit masokista. Ang panátiko, na ang gawain ay lumikhâ ng krísis ng mga dilà úpang pagningásin ang kalungkútan, ay lubós pa ring mawáwalan ng lugár sa kámara, dahil sa yugtông itó, napalayà na ang makatà sa bárang ng kaniyáng mga malîng hinágap, at hindî dahil sa kalabisán ng daigdíg. Kalabisán ni Nietzsche na magmaktól kung sobra mang mágsinungalíng ang mga makatà. Nalitó siyá sa pagkamatulâin ng mga bágay, imbes na sa mga bágay ng tulâ. Bagamán ang mga makatà’y mapámaraán sa kaniláng urì ng págkamatáy—si Aeschylus ay iniúlat na nasawî nang bumagsák sa kaniyáng makínis na bumbúnan ang págong na nabitáwan ng agilang lumílipád—mahiwagà sila sa paraán ng pagkathâ, na mahírap taguriang panlolóko. Ang totoó’y isang urì ng pagbabalatkayô itóng kahiwagàang pabigkás, úpang harángin ang anumáng pangúnang panlíligálig ng mga ahénte ng Ingkisisyon bago mailuklók ang Salitâ sa rúrok ng pagsambá. Tiyák na daráting ang mga kaáway, na armádo ng mga panà at sibát at palakól at tabák úpang sistemátikong wasákin ang Gómang Tóre; ngúnit sa ngayón ay íkukublí múna itó ng hángin, bagamán maháhalatâ ng mga matá. Ang hángin na nagpapákilapsáw ng túbig ay sumusúlat ng obítwaryo ng úod, ng lahát ng pantíg sa bató na bumíhag sa poót at kawalâng-saysáy ng kaniyáng talambúhay, habang kumakatál ang maárteng panyô, na tila nagdadálamhatì. Tánging mga salitâ ang káyang kumáyod sa Salitâ na lumalagò gáya ng kabuté sa libíngan. Ang bumása ng mga salitâ gáya ng pagbása ng mga itó sa Salitâ, sa isang banda, ang pinakásentrong proseso sa pagkapâ sa hiwagà ng Gomang Tore. Anuman ang kinakáin ng buláte, o ang estado ng akawnt sa bángko, o ang dokumento sa pamúmuwisán, o ang diyós na sinásambá—lahát ay sadyâng may importansiyang tekstuwál at bisà na makabubútas sa pundasyón ng Tóre, at sa bandang huli’y makapágpapábagsák díto. Ngunit sa sandalîng itó, ang pilosopiya na kasangkápan nitó úpang mabúhay, at ang bisyón na nagpápaálab sa uták nitó ay nágmumulâ sa nakápirmí at nahuhútok na mga realidad na Oryental. “Isúlat mo sa túbig” ang lagom ng estetika nitó; ang “lantáy sa gintô” ang sumásalamín sa págsang-áyon sa pagdádalísay; at ang “pagputî ng uwák” ay náglalaán ng mga mekánismo úpang pukulín ng halakhák ang mukhâ ng Kapaláran.

4

Ang “Isúlat mo sa túbig!” ay nágtatagláy ng remedyo at gipuspós sa mga kawikàan. Inimbento itó ng matáyog na diwà úpang palígayáhin ang mga diyós at pahupàin ang táo. Tagláy nitó ang kásaysáyan ng ipinágpalíbang pakikípagtuós sa óbligasyón at hindî maháhadlangáng pagsukò.  Tawágin nátin ang diwàng itó na “Filipino.” Isá siyáng kakatwâng entidád, itóng “Filipino.” Bátay sa lahát ng ebidensiya’y dápat naglahò na siyá; ang apatnaraang taon ng kolonyal na paglúpig ay dápat sapát nang burahín siyá sa balát ng lupà, at ang walumpû’t ápat na taon ng edukasyon ay dápat napágbanyúhay siyáng modernong ignoramus, kung ipagpápalagáy na pantáy ang lahát ng sálik. Ngunit hindî pantáy ang lahát, kayâ nabúhay siyá, at pínalakás ng anumáng makásasakít sa ibá, at nasaktán ng anumáng makapágpapálakás sa ibá. Siyá ang kinákailángang narcísista at isang teórikong pagpapátiwakál. Ang pagsukò niyá sa kamatáyan ang nágsisilbíng títis úpang mabúhay siyá. Isa rin siyáng makatà. Ang kásaysáyan ng kaniyáng diwà ay kásaysáyan ng panulâan. Sinagíp ng mapághinalàng ísip mulâ sa mga peligro ng mga primitibong mágsasaká, siyá’y nagpamálas ng kontroladong sublimasyón ng enerhiyang nagpapáhiwátig ng kapángyaríhan sa kawalâng-ingat. Inurírat niyá ang mga antígong paniníwalà, at tinálikdán ang ilán sa mga itó, úpang saklutín ang kaniyáng kamángmangán, para lámang matamó ang karunungang makálilikhâ ng kaniyáng mga kawikàan. Sa sandaling mahinà siyá, siyá’y hindî na mahinà—ang kamángmangán niyá’y biníyayàan siyá ng lakás na magpatúnay nang tagláy ang pilosopíya sa direksiyóng íbig niyáng tahakín. Ang panulâan niyá’y deklasipikasyon ng kaniyáng kamangmangán, na manipestasyón ng lakás na itó. Nagdúlot yáon ng lakás sa mga sámot na táktikang pangkáligtásan at sa mga tiyák na húgis ng pag-unawà. Ibig niyáng lipúlin ang síning, úpang buháyin mulî ang mga anarkikong instinto, nang mapánumbálik ang kaáyusán ng kaniyáng búhay, at hindî ang kaáyusán ng uniberso, dahil makásarilí ang makatà, at ang síning ay napákaláwak na lárang.  Natutúhan niyáng ang nakabubúhay na prinsipyo ng panulâan ay ang simbuyó ng tao na pumatáy. Kayâ isinulat niyá sa túbig ang aklát ng túbig, sa págtatangkâng wasákin ang kaniyáng mga salitâ bago pa man itó umíral nang maging eternal ang mga itó. Ho! Ho! At anó ang kaniyáng isinulat? Ang kaniyáng mga radikál na útang, ang talâan ng mga bágay na hindî niyá kinágilíwan, ang kalungkútan at kaligayáhan ng kaniyáng báyan, ang kaniyáng mga ritwál na pangárap at mapángarapíng ritwál. Nauwì ang lahát sa tubig, nagpaíkot-íkot sa alímpuyó at sumalpók sa batuhán, umigkás-igkás at bumulâ-bulâ hanggang maglahò palikô. Ngunit anumáng nawalâ sa likido ay nápunta sa kaniyáng utak, úpang matandàan niyá. Ang matúbig na literatura ay umaágos na antolohíya ng mga pagdurúsa at dramátikong paghíhimagsík, ng mga epiko sa kabundúkan at kuwentong-báyan ng kapatágan, ng mga katutúbong henyo at mistikong patúnay. Sa gayóng paraán, natuklasán niyá ang Diyós. Ex oriente lux[6]. Itinalâng pinatáy niyá ang Diyos na itó habang nagkukunwarîng sinasámba yaon dahil, sa pagiging heograpikong anomalya, hindî niyá mapalayà ang báyan mulâ sa mga demonyo ng páng-aalípin. Naging palamutî sa libíngan, kumbagá, ang Diyós. Kailangang imbentuhin ang isa pang diyós, káhit na itó’y panakíp-bútas, úpang malutás ang krisis at mapanatilì ang armonya ng kaniyáng káluluwá. Nágsaliksík siyá ng mantra. Ang ugát na salitâng man, na “mag-isíp,” na “menos” naman sa Griyego at “mens” sa Latin, na itinambál sa elementong “tra,” ay lumikhâ ng kaniyáng “kasangkápan sa pag-iisíp,” gáya sa bálak niyáng hulíhin ang esensiya ng kaniyáng kásaysáyan. Sa gayon, ang anumáng isinúlat niyá sa túbig ay mga laráwan sa isípan na naging mga pahina sa kaniyáng talambúhay, ang púsod ng kaniyáng pagsílang. Habang lumalakí siyá, lalo siyáng nagiging primitibo, at pinasunód ng mga puwersang nakápalígid sa kaniyá nang maging maselan sa mga salitâng gagamítin. Sa kabilâ ng lahát, siyá ngayón ang Makatà. Ex mantra lux. Bawat salitâ ang pókus ng enerhiya, at ang wikà mismo ang naging pinakádakilàng tagumpáy ng síning. Liwánag mulâ sa mga salitâ, liwánag mulâ sa túbig. Ang matúbig na liwánag ang nagíng monumento niyá sa kaniyáng nakaraán at ang mga rúnikong bahagì ng kaniyáng hinaharáp, at, sa pagdadalisay nitóng fluwidong semyotikong katangìan, siyá’y nakapagdulot sa kaniyáng lahi ng lohístika sa pag-imbento ng mga halagaháng lingguwistiko. Nagsulát siyá ng mga tulâ na walâng pamagát na lumilíbot sa téksto ng heograpiya, kumakawáy sa mga ligáw na magdaragát at humihíging na kanáway, malimit nangangárap lumúsob sa kaniláng walâng talibàng gunitâ at sakúpin ang kaniláng mga líhim na himpílan. Paglilípat, pagsisípat, paghíhimagsík, at pagkábagábag ang sumunód sa báwat hágod ng kaniyáng panulát, at naíwan sa matutúbig na libíngan ang mga kababáyan at intelektuwal nang ni walang lapidá; ngunit mulîng ipinákahulugán ng mga itó ang kaniyáng kaakuhán, at sinagíp siyá sa kaniyáng retorika. Ang mga itó ang bumúhay sa kaniyá.

5

Ang “lantáy na gintô” ang nanánatilìng materyál na manipéstasyón ng kaniyáng estétika. Mga salitâ itóng nagbanyúhay túngo sa katótohánang pámpamáyanán, úpang kung ang mántra noón ay nágsisilbíng palusót para sa kasalánang pambansâ, itó ngayón ang símulákro ng kung ano dápat ang magíng anyô ng daigdíg. Hábang sinisilabán ang mga bányo at panáderyá sa Alexandria na ginawâng pamparikít ang mga manuskrito mulâ sa dakilàng aklátan, nágliliyáb namán ang Maynilà sa natatanging siglá mulâ sa mga katutubong hímig. Ang isa’y pagkawásak, ang ikalawa’y págtatatág. Sa pagtatágis ng kaniyáng diwà at ng tekstuwál na paliwánag nitó, lumantád ang saráy ng kaniyáng nakalípas úpang masurì. Ang téksto ng kaniyáng káluluwá’y inurírat ang téksto ng kaniyáng nasyón hinggil sa mga detalye ng mga motibo at epekto, úpang ang mga resultang diyalogo ay humílig pa-eksehesis. Ang mga eroiká at eksagrama ay naging batayáng pangangáilángan sa diskurso, na sinurì ang mga puwáng para sa mga kahúlugán na hindî naman kahúlugán, na laán sa mga bigông panukatán na pumúnit sa mga pambansâng manuskrito. Ang winikâ ba niyá’y tagláy ang kaniyáng iniisip? Kung ano ba ang inísip niyá’y iyon din ang kaniyáng winikà? Dáhil tánging sa malagánap na págkakahón lámang makáaagápay ang pambansâng armonya sa pambansâng pagpapáhayág, na mághahátid sa posibleng produktibong eksehesis. Gayundin, ang tekstuwál na testura sa pagítan ng mga salitâ—ang solidong walâ—ay kailángang hangùin at ilugár labán sa inúusál ng pambansâng kamalayán úpang matuklás ang mga hanggáhan ng mga karanasáng nanánatilìng hindî pa nasúsurì. Ang mga walâng latóy na pahína ng kaniyáng kuwardérno at ang mga walâng latóy na pahína ng kaniyáng ísip, hindî man niyá alam, ay maaarìng mga rúrok ng komunikasyon; karápat-dápat yáong surìin. Totoó, dápat yáong basáhin, bagamán tumátanggí ang mga itóng magpáintindí, túlad lámang na dápat basáhin ang mga kargadór, elektrísyan, kaminéro, musikéro, peryánte, manggagáway, sanggáno, at iba pa, nang maarók ang mga téksto. Ang kawalán ng téksto, sámakatwíd, ang bumubuô ng kalansáy at damít ng mga salitâ na kung walâ ang mga itó’y mababásag ang panánalitâ túngo sa márurumíng tunóg at ang mga salitâ túngo sa mga kinopyang salitâ. Dapat maging maláy sa kawalán.

6

Ang “lantáy na gintô,” káalinsábay pa, ay sinaságap sa simbolikong anyô ang masélang suplíng ng diwàng Filipino hábang nákakalás itó túngo sa mga salitâ. Sa pamámagítan nitó, matutúklasán ang mga kublí at lantád na urì ng kásaysáyan at ang mga piguratibong sistema sa pamámalákad ng gobyerno. Ang tradisyón ng pamumunòng Filipino at láwas politika ay masisípat kung gayón sa kontéksto ng magkákatumbás na tunóg na sumisílang gáya sa mga átas pandigmâ at nágwawakás bilang mga pambansang sagisag. Malimit umaáwit ang mga Filipino hábang patúngo sa sementeryo, at nagigíng pistá ng mga salitâ ang kamatayan. Itóng pamánang Grecoromano, na inarugà at pinasiglá ng yumáo, ay mulî’t mulîng isinásadulâ ang mga lunggatî ng nabubúhay. Inaakò ng láwas politika ang mga katangìan ng lingguwistikong pagpapásikláb, at pinaguguhô ang isípan sa pamamagitan ng pagpapáhiwátig ng mga kálang na naghihiwálay díto at sa realidad. Anong kálang? Anong subersiyon? Ang mga kálang ng mga pámpanitíkang istipulasyon na nághihintáy malítis; ang subersiyon ng maláy na mekanismo ng lehitimong pananalitâ. Ang nasabing mga kálang ay di-nakikitang gahúm na nagbúbunsód sa mga gawâin ng tao. Kung saan itinatág nang may patína ng pagsaságawâ, nagigíng makátotohánan ang mga itó at naglulúwal ng ibá’t ibáng anák na may mga pangálang gáya ng “demókrasya,” “katarúngan,” “sensura,” moralidád,” at iba pa. Halimbawà, ang ritwál na pagpatáy (na itinaás sa antás ng síning sa pánig ng isínangkálang táo) ay puwedeng tanawín bílang karahasán sa wikà imbes na karahasán sa táo. Ang isinakripisyong biktima ang pambawì sa mga naípong dumí ng nasyon, at sa gayon nalilinis ang wikà at naíhahandâ para sa susunód na salinlahì. Nakapágsasalitâ ang bíktima sa pamámagítan ng kaniyáng pagdurúsa, at ang kalungkútan ang mabisàng pangangáilángan sa pámpamayánang koréspondénsiya; binubútas ng kaniyáng dugô sa mga tumpák na lugár ang taúnang úlat ng burukrasya. Nahihímok ang mga diyós ng retórika. Ang sumpâng itó, yámang ang bíktima sa sandalîng iyón ay kasumpâ-sumpâ rin, ay napanúnumbálik ang matulâing bukál-ng-gahúm at pinalúlusót ang mga umabúso ríto. Kapág tinuligsâ—ang kamatáyan niyá’y isinasadulâ lámang ang mabisàng pangangáilángan at sámakatwíd ay antíklimatiko—ang pámpamayánang téksto’y napálilitáw mulî para sa pormal na sariwàng pagsasábalangkás alinsúnod sa padrón ng pagsagáp ng báyan. Ang mga urì ng símbolo at mga ugnáyan nitó, ang mga panúto ng batás at ang mga panúto ng hinuhà, ang mga abstraksiyón at penómena, at ang kasálimuótan ng karaníwang dískurso ang bumábaligtád sa ágos ng kásaysáyan at pinagbábanyúhay ang dugô tungo sa tékstuwálidád. Ang paradóha ng binigkís na wikà ay walâ itóng interpreter, at ang kiníkilálang tagapágligtás nitó ay hindî nakáhihigít sa neologong paláboy. Sa gayóng pangyayári, ang trabáho ng págkakalás ng salitâ-bíktima mulâ sa salitâng-mithi ay tíla nakásisindák, bagamán kasiyá-siyá. Sa ganitóng ugnáyan masisiláyan ang mga káso ng sakripísyo ni Magallanes sa pagpápatúloy ng pánanakóp ng Español (bandang 1520) at ni José Rizal sa págwawakás nitó (bandang 1890). Ang kamatáyan ng dalawáng itó—ang una’y sa kamáy ng mga katutubò at ang ikalawa’y sa kamáy ng mga kolonisador—ang nagpaáhon sa bakbákan ng diskursibong ugnáyan na siyáng wumásak sa istorikong ugnáyan sa simulâ’t sapúl. Sumírit ang dugô at pagdurusa bilang panandâng bató sa pundasyón nitó. Nang patayín ng mga katutubò si Magallanes, nilagót nila ang inter-tekstuwál na pagsang-áyon sa Ewro-Asyanong pagpápahayág at inilahók ang di-pampanitíkang pakikídigmâ. Sa dalawáng káso ay may tunggalîang tekstuwál. Ang kawalán ng kakayahán ng mga táo na ipaliwánag ang kawalán ng téksto sa pagítan ng dalawáng téksto—ang mga pakáhulugáng hindî naman pakáhulugán—ang nagtúlak sa kanilá na mamúhay nang mahigít tatlóng síglo ng pagdurúsa. Ang tekstuwál na kawalán, ang téksto na walâ roon, at ang di-tékstong interpretasyon nitó búhat sa magkátunggalîng mámbabása, ang nagpásalímuót sa hidwâan na madalî sánang nalutás ng debateng pangwikà. Ang istorikong aksidente, na mga pahina ng tékstong ipináraramdám sa iba pang aklát, ay lumagô túngo sa pampánitikáng pagkabigô na nagpasikláb namán sa himagsíkan ng mga manunulát. Ang mga salitâ ng isípan ay nakipagtágis sa mga salitâ ng aklát, o sabihin nang mga salitâ na binibígkas, at umápaw sa mga plasa at piítan ang mga iniluwâng ídea at mabubutóng argumento. Walang salitâ ang makapágpapáhayág ng mga salitâ, kumbagá, na nahúlog sa bangín sa pagítan ng mga salitâ; walâ silang salitâng mga salitâ na ang pangunáhing lakás ay naghahanáp ng mga tulâ. Isinadlák ang mga itó sa nasabing kalagáyan ng magkásalungát na puwersa, na hindî magkasundô sa mga panúto ng bakbákan.

7

Isinásaád ng “pagputî ng uwák” ang napakálakíng kakayahán ng Filipino na ilinsád ang mga realidad sa pamámagítan ng pagpapákawalâ sa mga salitâng pinatíd sa kinapúpusúran nitó. Pagkaraán, hihintô ang mga bágay na mágpakahúsay sa mga salitâ, at ang mga salitâ’y magmamartsa sa palibot ng pahina o lulutang sa hangin, gáya ng mga pinalayàng bilanggô. Bakit dápat maging tulâ lámang ang tulâ? May mga tulâ sa tulâ, na sumusúso ng parehong sustánsiya bílang tulâ, at dáhil panginoón din ang mga itó ay makáiíkot sa tulâ, at makabúbulábog pa sa tulâ, at lumalantád kung minsán na kamukhâ pa nitó, o nang-aágaw sa pangunáhing pag-íral nitó. Totoó, ang báwat salitâ sa tulâ ay isang tulâ, sa sandalîng kalagín itó mulâ sa mga kadéna ng tulâ. Kumbagá, kapág dinestrungká ang tulâ at mabuô mulî bilang mámbabása, gáya ng awtónomiya sa labás ng saríli. Pagdáka’y matataúhan itó sa kapángyaríhang ipinágtatanggól nang mahigpít ang mga angkíng batayáng elemento, at babagúhin yáon pagsápit sa larángan[7]. Lahát ng aparáto ng kolonisádong kamalayán—mulâng mga imperyalistang simulasyon ng mga gawî at pananamít hanggang dóble-kárang pananálig—ay nagwáwakás sa págsusurì ng tulâ, nang matáya ang túnay nitóng halagá; o kayâ’y  maaarîng pilîin ng mga itóng makipágtagísan, nang salitâ-sa-salitâ, nang mapangálagàan ang sariling awtónomiya. Anumán ang mangyári, walâng makáhahadláng sa tulâ na ipakálat ang mga sandáta at lohístika nang magwagî sa digmâng kagagawán din nitó. Mulâ sa isang súlok ng larángan túngo sa ibá pa, ang mga sugòng imperyal ay maaarîng magbálak makipágkasundô at makipágsabwátan, úpang ang kaniláng mga salitâ, lantád man o pailalím, ay hindî mailaráwan ang kaniláng aksiyón; at ang mga pinunò nilá ay aarukín ang mga kodígo sa mga mensáhe ng mga itó doón sa mga himpílan, paghahalô-halûin ang mga alfa at beta ng mga kaisipan nang makamít ang malakíng bentáha. Huhugútin ng mga espiyang may kakatwâng erádika ang mga kumpisál mulâ sa mga nasamsám na líham ng mga baklîng palaugnáyan, mapánlinláng na sagísag, at walâng hábas na pagbíhag. Mágpapalítan ng mga bilanggô, isasáhimpápawíd ang balitâ tungo sa maláwak na mundó, habang patúloy ang mga palihím na maníobra úpang tugisín ang kaáway. Gáya lámang nang magpasugò ng mga parì si Napoleon sa buông mundó para matyagán “ang santidád ng kaniláng pananamít . . . hindî lámang para mapangálagàan silá bagkús magíng kasangkápan nilá sa págkukublí ng kaniláng mga pámpolitíka at pángkalakálang pagsísiyásat” (GrE: 109), ang mga tulâng nakikípaglában ay gumagámit ng mga líhim na táktika sa isang sistematikong network ng pagdakíp, terorismo, at paninindak úpang makápanaíg. Ang parehong mga salitâ ay nagkákaroón ng mga sámot na pakáhulugán habang palípat-lípat sa iba’t ibang kámpo, na puwedeng magwakás sa pagbalibág ng isang partido sa téksto hanggang mawalán itó ng ulirát, at siyáng maálab na binubúhay naman ng iba pang partido. Ang paglípol at pangúnang-lúnas na gamót ay magigíng lubós na magastós habang lumaláon, at ang digmâan ay bantulót na mátatápos. Iháhayág ng mga tulâ ang tígil-putúkan, makalípas ang iláng áraw na kumperensiya at konsultasyon, hinggil sa láyon ng lahát ng itó—ang mágkaroón ng bágong téksto. Bawat partido ay uuwî sa kaní-kaníyang báyan habang iniísip kung nakúha ba nitó ang higít na mabúting téksto, nang hindî na mulîng mapalayà ang gáyong ídea hanggáng sa yugtông maghayág mulî ang téksto ng mithîng lumayà, at sumikláb mulî ang digmàan. Ang “pagputî ng uwák” ay nagpapátotoó na anumáng alítan ay alítan sa téksto. (Itutuloy. . . .)

Mga Talâ


[1] Katumbas ito ng “pulseras” sa Español, at mulâ sa Ilokano at Tagalog na nangangahulugang “hiyas na isinusuot sa pulsuhan.” Tingnan ang UP Diksiyonaryong Filipino (2010).

[2] Mulâ sa salitâng “baligyâ” ng Hiligaynon at Tagalog, nangangahulugang “pakikipagpalitan ng produkto o serbisyo na may katumbas na halaga ng produkto o serbisyo nang walang ginagamit na salapi, ayon sa UP Diksiyonaryong Filipino (2010). Ginagamit pa rin ang salitâ hangga ngayon, halimbawa sa Romblon at ilang bahagi ng Mindanao.

[3] May tipograpikong mali sa téksto sa Ingles ni Bautista, at nakalagay doon ang “vocal chord” imbes na “vocal cords.” Hiniram nang buo ang “vocal cords” nang mapanatili ang tiyak nitong gamit, at may kaugnáyan sa pisyolohiya.

[4] Mulâ sa Latin, at katumbas ng “kakampi o kalaban.”

[5] Mulâ sa Sebwano, at katumbas ng “image” sa Ingles, at ginagamit na termino sa mga kritikang pampanitikan sa Filipino, gáya ng lathalaing Hulagwáy, na itinaguyod noong dekada 1990 ng Orágon Poets Circle na orihinal na ipinundar nina Roberto T. Añonuevo, Romulo P. Baquiran Jr., Niles Jordan Breis, at Gil O. Mendoza.

[6] Mulâ sa Latin, at may literal na katumbas na “liwanag mulâ sa silangan,” ngunit nagpapahiwatig din ng “mga kulturang nagmumulâ sa Silangan,” alinsunod sa punto de bista ng Ewropeo.

[7] Esklusibong itinumbas ang salitâng “larángan” sa “battlefield,” alinsunod sa pakahulugan ng UP Diksiyonaryong Filipino, at itinangi sa “lárang” na itinumbas naman sa higit na malawak na kahulugan ng “field” sa Ingles, gaya ng “larang ng edukasyon” at “larang ng medisina.” Samantala, itinumbas sa salitâng “theoria” ang “pagninilay” imbes na simpleng “teorya” na hinango sa Español na “teoría,” kung isasaalang-alang ang kauna-unahang pagkakagamit nito ni Christopher Marlowe sa Ingles noong siglo 1600, at hango sa Latin na dumukal naman sa sinaunang Griyego na nangangahulugang “pagtanaw” o “pagninilay sa kalikasan ng mga bagay.” Sa teksto ni Cirilo F. Bautista, masasálat ang kapuwa pahiwatig ng pagtanaw at pagninilay, kung ipapalagay na pinag-isipan at may ikinargang intensiyon sa nasabing gawi, na lumalampas sa pisikalidad ng mata, talukap, pilik, at kilay. Ang “pagninilay” ay isa ring anyô ng pagtanaw, bagaman higit na malalim ang pahiwatig kung ibabatay sa diskurso ng sinaunangTagalog, sapagkat nabubuo sa guniguni ang mga hulagway, na kung hindi nakapirmi’y gumagalaw, na pagkaraan ay ipinoproseso ng isip nang malapatan ng kahulugan o pahiwatig na sa wakas ay magbubunga ng sukdulang kaliwanagan.

Ang Pagsasalin bilang Pagtulâ: Isang Pagninilay sa Words and Battlefields ni Cirilo F. Bautista

ni Roberto T. Añonuevo

[Mulang 28 Marso hanggang 2 Abril 2021 ay matutuhanghayan dito sa Alimbúkad ang buong salin sa Filipino ni Roberto T. Añonuevo ng Words and Battlefields ni Pambansang Alagad ng Sining Cirilo F. Bautista, bilang pagpupugay sa ika-80 anibersaryo ng dakilang makata at teoriko.]

Isinásaád sa sinaúnang kawikàang Tagalog ang talinghagà ng págsasálin: “May taingá ang lupà,/ may pakpák ang balità.[i]” Taliwas sa nakamihasnang pagbása, ang nasabing kawikàan ay hindi lámang maílalaán sa pahiwátig ng tsismis o paniniktík, o sa bilís ng paglagánap ng impormasyon, bagkus sa pagságap ng tunóg at signo, na maghahatíd ng mensahe, at magpapasangá ng mga kahulugán at pahiwátig, upang sa bandang huli’y magluwál ng sariwàng interpretasyon sa pinagmulán ng teksto. Mahalaga sa pagsasálin ang paraán ng pagságap sa tunóg at teksto, sapagkat hindi iisang tábas ang mga wikà, at ang mga wikàng ito ay nahuhúbog ng iba’t ibang lipúnan at gahúm na gumagamit nito para sa kapakanán ng mga tao sa isang tiyak na poók at panahón.

Kung paniníwalàan si Friedrich Schleiermacher[ii], ang pagsasálin ay may dalawang ágos: maaaring ilapít ang awtor túngo sa mámbabása, o lumápit ang mámbabása túngo sa awtor. Sapagkát ang mámbabása, o sabihin nang tagasálin, ay may sariling paraán ng pagságap sa wikà, ang pagsasálin ay maaaring makábulábog sa nakámihasnán niyang pagbása, at sa gayon ay maibá ang kaniyang pagdulóg sa teksto upang maunawàan ito nang lubós. May taingá ang lupà, ngunit dapat tandaan na may iba’t ibang lupàin, at sa mga lupàing ito ay may iba’t ibang tradisyon at kasaysayan ng paglagô ng wikà at diskurso ng mga tao. Ang lupàing sumaságap ng mga salitâ o teksto mulang ibayong dágat ang sentral sa págsasálin, kung isásaálang-álang ang diskurso ng sinaúnang Tagálog; at kung tititigan ang nasabing kawikàan—na nasa anyô ng sopistikadong tulâ—ay kailángang maging matálas ang pandiníg upang magíng malínaw ang pagságap at maunawàan nang lubós ang lahat ng íbig sabíhin ng teksto at tunóg.

Isang urì ng komunikasyon ang pagsasálin, wika ng mga teoriko[iii], at kung paniniwalàan si Lawrence Venuti[iv], ang ermenyutikang konsepto ng wika ay makiling sa interpretasyon na nagtataglay ng mga kaisipan at kahulugan, at ang mga káhulugán ang humuhúbog sa realidad na sasagápin ng mámbabása. Ang taingá ng lupà ay lampás sa pisikalidad ng pandiníg at pag-uliníg, o sa pisika ng alúnigníg o alíngawngáw. Ang taingá ang kasangkapan ng lupà para sagápin ang anumang mensaheng nagmulâ sa kung saang lupálop, ngunit ang anumang masagap ay nagiging matalinghagâng balità na makararating sa mga tao na nakauunàwa ng wikà at diskurso nito. Ang may pakpák ang balità ay resulta ng pagságap ng lupà; at sa sariling interpretasyon nito’y maaaring isílang ang mensahe na bukód sa lingguwistikong aspektong tagláy nito ay makapág-aangkát o makapágluluwás ng reaksiyon sa mámbabása o konsumidor ng kahulugan at páhiwátig. Samantála, ang malímit hindi napápansín ay ang balità na kung mágmumulâ sa ibang bayan at mágmumulâ sa ibang dilà ay tiyák na may kakayaháng magpalípat-lípat ng puwesto dahil sa katangìan nitong uyamín ang gravedad. Ang balita na iniluwás túngo sa ibang báyan ay iíwan ang orihinal nitong silbí na tagláy nito at ginagámit sa lupàng pinágmulán; at sa proseso ng paglipád nito ay maaarìng makaságap ito sa eyre ng iba pang sálik upang pagsápit sa patutungúhan ay iba na ang maging anyô kaysa dáti.

Ibig sabíhin, ang lupà, gaya ng balità , ay hindi estatiko sapagkát patúloy ang vibrasyon sa káligirán. Hindi rin kaílanmán magiging newtral ang ihahayág nitong mensahe kung isásaálang-álang ang kapakanán ng mga tao na saságap ng balità at ang láyon ng pinágmulan ng balità; at kung ituturing na ang Filipinas ay sinakop at pinagsamantalahan nang napakátagál ng mga banyagà at pinahinóg gaya sa sukà o lambanóg ng mga kasabwát nilang naghaharìng urì na isinilang at lumaki sa Filipinas. Maaaring may likás na pinsalà noong una pa man ang taingá; o kayâ’y mapinsalà ito nang di-ináasáhan, lalo na kung ang sasagápin nitong mga salità ay nakásusúgat kung hindi man sugatán, sa anyô man ng interlingguwistikong manióbra o intersemyotikong móro-móro. Ang balità ay may likás na ebolusyon tangkâin mang sagkâan o busalán ninuman, kapag isinálin o habang isinasálin ito sa iba’t ibang diwà at dilà.

Sapagkat ang wikà, sa paglipas ng panahón, ay palagìang lunán ng tunggalîan, gaya sa teorya ni Theodor Adorno[v]; at ang kakabít nitong diskurso na humuhúgis ng bagong realidad ang dapat maunawàan at subáybayán. Natútunugán ang pagkakáhawíg at pagkakáibá sa mga wikà kung titímbangín ang epekto ng mensahe túngo sa mámbabása sa isang pánig; at sa awtor, kung mábaluktót o mápungúsan ang kaniyang mensahe, sa kabilang panig. Kung paniníwalàan ang Ewropeong gahúm, ang páglapastángan sa mulàang wikà sa yugtô ng págsasálin ay kasalánang mortal, na idinadambanà ng Italyanong kawikaang “Traduttore, traditore” [Tagasalin, taksil]; at kung paniníwalàan naman ang káwikàang Tagalog, ang kapángyaríhan, henyo, at hiwagà ng tungúhang wikà ang dapat manaíg sa diskurso ng págsasálin—alinsúnod sa konsepto ng “pagságap” at “paglipád” mula sa dalúmatang Tagálog—at hindi malalayô sa konsepto ng anuvad sa India, na sa literal na pakahulugan ay “muling pagsasabi o pag-uulit ng sinabi,” o sa konsepto ng págsasálin ng dugô, gaya sa pagtanáw ni Haraldo de Campos, na ináasáhang makapágpapásiglá sa tagasálin at wikà ng pagsasálin[vi].

Kung itutúring na asimetriko ang ugnáyan sa pánig ng mga kultura sa iba’t ibang lupàin, hindi lámang dapat páhalágahán ang pinagmulàng wikà, bagkus dápat mágkaroón ng katumbás o higit na pagpapáhalagá sa tungúhang wikà. Sapagkát nasusugátan din ang tungúhang wikà, kung ipagpápalagáy na nagmulâ ito sa mahihírap at kolonisadong bansâ, na minálas  masalínan ng kontaminadong dugô o láson mula sa mapanákop na bansâ. Samantála, lumiliít o lumalakí o nabibílog ang ulo ng mga tao na tumátanggáp ng matálinghagàng balità bilang teksto, kapalit ang labis na pagdambanà sa mulâang teksto at banyágang wikà. Ang politika ng signo ay hindi lingid sa mga Filipino: matútunghayán ito mulang dasál at palakásan hanggang kilometrikong talumpatì at balagtásan; mulang anúnsiyóng komersiyal hanggang kampanyang pánghalálan, at iba pa. Sa kawikàang Tagálog, ang balità ay mahihinuhang paúlit-úlit na nálilikhâ at kinákasangkápan mulâ sa isang báyan na natatangì ang wikà at diskurso túngo sa ibang báyan na may sariling wikà at diskurso. Ang maganda rito’y naipámamálas ang pambihirang katangìan at káakuhán ng lupà na magproseso ng anumang dápat íparatíng sa dapat kumonsumo ng mga kahulugán, pahiwátig, o alunigníg.

Ang aklat na ito ni Cirilo F. Bautista ay isinalin sa Filipino ni Roberto T. Añonuevo para sa kapakinabangan ng mga guro at estudyante sa Filipino. Ang buong salin, na pinamagatang Mga Salita at Larangan: Isang Pagninilay sa Tula, ay mababasa rito sa Alimbúkad.

Sa pagsusurì ng mga tekstong sáling pampánitikán, karaniwang nangíngibábaw ang pagtítig sa estilo at poetika sa pagsasálin. Ngunit ang pagsasálin sa Filipino ng Words and Battlefields: A Theoria on the Poem (1998) ni Cirilo F. Bautista ay lumálampás sa pagtimbáng sa estilo at poetika, o kaya’y sa dinamikong tumbásan ng mga salitâ at diwà, sapagkat ang pagsasálin ay maituturing din na pagkathâ ng panibagong tulâ—ang tulâ na hindi maíkakahón at hindi rin maipápakáhulugán sa ilang salitâ, gaya sa pagninílay ni Bautista. Nagbabágo-bágo ang tulâ sa paglipas ng panahon, nakátatawíd sa hímpapawíd at nakáraratíng sa diyasporang Filipino, nagsusúot ng damít na kung mínsan ay alangáning prosa at alanganing lirikong de-tugmâ’t súkat, bukód sa nagtítiniklíng sa gramatika at palaugnayan, sapagkat ang pag-iral nito ay warìng nakápaloób sa Gomang Tore, na ipinágtatanggól sa isang pánig ngunit sinásalákay din ng kalában sa kabilang pánig; sapagkat ang tulâ ay hindi estatiko bagkus patuloy na umaandár anuman ang panahón at pagkakátaón. Ang Gomang Tore, sa bisyon at telebisyon ni Bautista, ang talinghagà rin na gagamítin sa pagsasálin sa Filipino, ang ultimong tarugò na nakatírik upang suhayan ang luwalhatì ng kámalayán.

Matútunghayán ang anomalya sa akda ni Bautista sa páalála sa mga mámbabása:

This discourse on the poem is actually a theory disguised as a parable disguised as history disguised as sociology disguised as a poem. One should be wary of disguises.

[Itong diskurso sa tulâ ay teorya na sadyang isinabalatkayô sa parabula na isinabalatkayô sa kasaysayan na isinabalatkayô sa sosyolohiya na isinabalatkayô sa tulâ. Dapat mag-ingat ang sinuman sa mga pagsasábalatkayô.] 

Na maaaring sagápin na ang pagtalákay sa tulâ at lente ng pagbása nito ay nasa anyô ng di-pangkaraniwang paglalahad at interkonektadong disenyo, kumbaga, ang diskurso na ginamitan ng taktika sa pagtulâ; at ang paggamit ng ligoy ay mahíhiwatígang hindi basta paglulustay ng mga salita, bagkus pagsasadula ng ostranenie [depamilyarisasyon] ayon sa pakahulugan ni Viktor Shklovsky. Matátagurìan sa Filipino na isang paraán ng disiplinadong pagninílay ang “theoria” ni Bautista: ang pinapaksâ ay hindi lámang búnga ng diyalohikong salpukan ng mga diwain at kahulugan, bagkus aktibong bahagi ng nasabing diyalohikong ugnayan sa iba’t ibang antas ng kamalayan—na kagila-gilalas na lumalabás na tulâ.

Sa nasabing pangyayari, ang pagsasálin ay nangangáilángan din ng higít na mabisàng “teknolohikong paghahandâ” kung hihiramín ang dilà ni Bautista.

Masisípat ang teksto ni Bautista na isa nang anyô ng sálin, na bagamán orihinal na isinúlat sa Ingles (na sa kasamaang-palad ay hindi pa rin maituturing na katutubong wikà sa Filipinas, bagaman inangkin na umanó ng mga Filipinong manunulat na nagpakabihasâ sa Ingles, gaya ni Bautista) ay nágmumulâ ang kaisipan sa Filipino na nágkataóng nasa Filipinas at lumakí at dumaán sa katutubong kultura habang nag-iíwi ng kasaysáyan at mahabàng bakbákan mulang pabigkás hanggang pasulát na tradisyon sa panitikan[vii]. At kung isinálin nga ni Bautista ang sarili sa teksto na kaniyang nilikha, ang sálin sa Filipino ay hindi dapat sálin lámang ng isa pang sálin, bagkús dápat magíng isang paraán ng kalkuladong pagbagtás sa kamálayáng Filipino (na masasabing nagkalámat dahil sa mga banyagàng wikàng ipinasúso ng mga banyagà). Ito ang siníkap gawin sa pagsasálin sa Filipino. Nágtatangkâ ang teksto sa Filipino na kusàng mágkapakpák sa malikhàing paraán, at magbanyúhay, na magiging testamento sa patuloy na paglagô ng wikà at panitikang Filipinas. Heto ang halimbawang sálin:

Titígan ang Gomang Tore—hindi itó nághahasík ni umaáni, ngunit nanánatilìng obligasyon ng ísip na sagápin ito bilang tánging realidad. Naglahò ang kasibúlan nito sa mga talâan ng sinapupunan na ang bawat panahón ay takipsílim, pantáy takipsílim, na ang mga laruan at galáng ay ibinabaligyâ ang pangwakás na pag-íral nang matiyák ang mga papél nito sa talatàng itó, at maupós. Hindi pa man natutuyô ang tínta habang sumusulat ang panulat, bumabángon mulî ang mga itó upang manalákay pagkasílang. Ang tore ba ang diwà ng kabatàan habang niyúyugyóg ng hángin ang málalambót na bintî? O ito ba ang suklám ng kondenadong káluluwá na ipinatápon sa iláng at iníwang mamúhay nang mag-isá? May líhim ba itong bungô? Ito ba’y may pusò?

Ito ang tunóg, rítmo, at datíng na Bautista sa Filipino—na sumasálok sa dalúmatang Filipinas—at kung itatapát sa Ingles ay nakatitiyak na mahirap salatín kung alin ang naunang isinulat. Mapapansin ang dulás sa mga salita, at mahirap uyaming himig “balagtasista” o “armagedonista” o “abanggardista” o “modernista.”[viii] Lampas sa gayong tatak si Bautista basáhin man ang katumbás sa Filipino, at ito ang dapat tuklasín. Ang gayong pagsasálin ang matataguriang paglipád, imbes na pánggagagád lámang sa tekstong Ingles.

Sa unang tingin, ang tábas ng wikà at pagsasakatagâ sa Ingles ni Bautista ay malápot at mahirap arukín, sapagkat maituturing na isang lumalárgang wika na humihigít sa Ingles ngunit lumalagós sa Filipinong kamalayán upang makipágdiskurso sa pihíkang mámbabása, at itó ang nagiging pangúnahing dahilán kung bakit iniingúsan siyang basahin. Ngunit humihirap lámang ang pagbása dahil nakalululà ang bokabularyo at erudisyon, at kung hindi pamilyar ang mámbabása sa gayong testura ng teksto. Kapag nalusután ang naturang balákid sa págbabasá ay mabábatíd na madalî at payák ang lahat. Ang wika at pagsasakatagâ ni Bautista ang isang anyô ng pagsasálin ng kaisipan tungo sa papel (at nagpapagunita sa talinghagà ni C.P. Cavafy), ang pagkapâ sa katahimikan o bantulot usalín (bagaman hindi paikid ala-Jorge Luís Borges), o ang pagdukál kung hindi man pagkalantarì sa puwáng ng guníguní at pambansang kámalayán (na tila pakikipag-arnís kay José Rizal)—na higit na magiging makapángyaríhan sa oras na magkápakpák ang balità sa sariling wikà ng nakáraráming Filipino na dápat makinábang nitó.

Ang lígoy, na makapángyaríhang kasangkápan sa pananalinghagà at katangian ng panulaang Tagalog, ang gagamitin ni Bautista sa pinakámaringál na paraán. Ang lígoy, sa kamáy sa tersera klaseng manunulat, ay sumpâ at kaluguran para sa masokistang mámbabása. Ngunit ang lígoy, sa kamáy ni Bautista, ang pamána sa mapálad, masigásig na mámbabása upang patúloy na maging aktibo ito sa pagtuklás sa paláisipán ng espinghe o laberinto ng lingám kung hindi man heometriya ng bilyar, na pawang magbubúnga ng eternidad at pambihirang matá at kámalayán sa bagong realidad. Ang sálin sa Filipino ay nagtatangkàng itanghál ang pambihirang lígoy ni Bautista ngunit sa paraáng matálik sa dilà at uliníg ng mga Filipino. Sa ganitong pangyayari, ináasáhan kahit ang págbabágo sa tunóg at datíng ng teksto sa Ingles tungo sa Filipino[ix].

Ngunit maitatanong: Ano nga ba talaga ang háyop na kathâ ni Bautista? Bakit kailangan pa itong isálin sa Filipino?

Binúbuksán ng Words and Battlefields ang diskurso kung paano magpáhalagá o tumuklás ng tulâ, at kung paano sumúlat o magpakínis ng tulâ, at kung paanong ang tulâ ay nagiging sentro at eternidad dahil sa nalilikhang realidad sa tatsulok na balangkas na Awtor-Tula-Mambabása na nakalugar sa isang kultura at kasaysayan, at magpapagunita sa parádimá ni M.H. Abrams[x]. Para kay Bautista, ang tulâ ay hindi malamíg na bagay, bagkus isang pumipintíg na realidad na may kakáyaháng hubugin kahit ang ísip at paraán ng pág-iisíp ng mga tao. Ang tulâ, na nagiging matipunò sa bisà ng haráya, ay nagiging poók ng tunggalian sapagkat binubuô ito ng mga salita, at madedestrungka lámang sa pamámagítan din ng mga salita. Bukod dito, ang tulâ ay hindi makáiíwas makipágbakbákan sa iba pang tulâ , at manánaíg sa bandang hulí ang pinakámalakás. Kargado ng mga pakahulugan, signo, pagkiling, at ideolohiya ang mga salitâ, bukod sa may angking mahika at kapángyaríhan, na kapag naging tulâ sa kamáy ng isang manúnulát ay maaaring makapagdúlot ng kabántugán at makasákop sa ibang dominyo, o kaya’y makapagpaguhô sa matalínghagàng paraán sa poder ng tirano. Ang tulâ ay may sariling panahón ngunit kung minsan ay lumálampás sa panahón nito at nabibihisan ng bagong mito at pakáhulugán sa iba’t ibang panahón alinsunod sa pagtanáw ng mámbabása, habang maparíkalàng binubúhay ang makatà para sa panibagong mito ng pagkathâ at pagdakilà. At ang tulâ ay may sariling pinág-ugatán, ang kulturang magsasaad kung bakit naging tulâng Filipino o tulâng putomaya ang isang teksto. Ang patuloy na pagbábanyúhay kahit sa konsepto o hulagway ng tulâ ay makikita kahit sa anyô o padron nito, na kung minsan ay walang sinasabi, ngunit dapat pa ring pagnilayan ang katahimikan, o kung ano nga ba ang ibig sabihin nito kahit pa wala.

Ang lahat ng ito ay ipápaloób ni Bautista sa talinghagà at pananalinghagà na nasa anyông tulâng tuluyan (na malayong-malayo na sa tíkas ng gaya kina Aloysius Bertrand, Charles Baudelaire, Arthur Rimbaud, at iba pang makatang Frances) na nakikipágdiskúrso at nákikipágsabáyan sa iba pang panulàan at teorya mula sa iba’t ibang súlok at lilignán ng daigdig, habang humuhúgot ng mga alusyon sa mga kasaysáyan at lipunan upang maítanghál ang kabatíran sa sariwàng pagtanáw. Tatlumpu’t anim na yugtô sa tulâng tuluyan—na iba’t iba ang habà at taktiká—ang nakálahók sa buong koleksiyon; at bawat piyesa’y maítutúring na makapágsasaríli, ngunit may matálik na kaugnáyan sa iba pa para makabuô sa mala-epikong proporsiyon ng isang anyô ng tulâng tuluyan[xi]. Ang unang piyesa, na tumatayông pambúngad, ay nágsisilbíng kapílas na takúpis ng pangwakás na piyesa na bumíbigkís at nagpapáalúnigníg sa siklo ng diskurso. Ang nakápagítan sa natúrang dalawáng piyesa ang pángunáhing láwas. Ang kakatwâ’y hindi ipagsísigáwan ni Bautista na ang sinulat niya’y tulâng tuluyan; at mahihiwatigan lámang ang pagkatulâ ng kaniyang akda kung isásaálang-álang ang paraán ng pagságap, pagtanáw, at pagsasáharáya sa mga bágay-bágay at pangyayari ng personang kumákaúsap warì sa isang ídeal na mámbabása, at kung bábalikán ang malikhàing pagninílay at pagdulóg ni Bautista sa nagpápabágo-bágong anyô ng tulâ sa paglípas ng panahón.[xii]  

Samantála, ang pagsasálin sa Filipino ng akdâ ni Bautista ay masasábing muling pagkathâ sa malikhàing paraán sa teorya o pagninílay ni Bautista hinggil sa tulâ, at pagpápaláwig sa mito niya bilang makatà ng kaniyang panahon. Ngunit higit pa rito’y inilálantád ng sálin ang salát, lálim, láwak, at tunóg ni Bautista, alinsunod sa diskurso, parametro, at termino ng mga Filipino—isang pagdulóg at praktika sa lárang ng pagsasalin na isinalig din sa sípat at ugát ng Filipino—na hindi maikákailàng maláy sa larô at salamángka ng namámayáning gahúm na patuloy na nagpapábansót sa haráya ng Filipino. Hindi hakbáng pauróng, at lalong hindi pag-uulít o imitasyon, bagkus lipád pasulóng ang ginawang pagsasalin sa Filipino, kung gagawing patnubay ang kawikaang Tagalog. Ang sálin sa Filipino ang salákay na talinghagà sa Gomang Tore ni Cirilo F. Bautista—na karápat-dápat pahálagahán ang integridad at bisyón bilang Pambansang Alagád ng Sining, ngayón at sa daráting na panahón. 

Sanggunian

Abrams, M.H. The Mirror and the Lamp: Romantic Theory and the Critical Tradition. London/Oxford/New York: Oxford University Press, 1953.

Adorno, Theodor W. Aesthetic Theory. Gretel Adorno at Rolf Tiedemann, mga editor. Muling isinalin, inedit, at may introduksiyon ni Robert Hullot-Kentor. Minnesota: Minnesota University Press, 1997.

Adorno, Theodor W. at Max Horkheimer. Dialectic of Enlightenment. John Cumming, tagasalin. London at New York: Verso, 1979.

Almario, Virgilio S. Balagtasismo versus Modernismo: Panulaang Tagalog sa Ika-20 Siglo. Maynila: Komisyon sa Wikang Filipino, 2016.

Almario, Virgilio S., editor. Introduksiyon sa Pagsasalin: Mga Panimulang Babasahin Hinggil sa Teorya at Praktika ng Pagsasalin. Maynila: Komisyon sa Wikang Filipino, 2015.

Almario, Virgilio S. Ang Pag-ibig sa Bayan ni Andres Bonifacio. Manila: University of Santo Tomas Publishing House, 2012.

Almario, Virgilio S. Memo Mulang Gimokudan: Aklat ng Tulang Tuluyan. Quezon City: University of the Philippines Press, 2005.

Almario, Virgilio S. Ang Makata sa Panahon ng Makina. Lungsod Quezon: University of the Philippines Press, 1972.

Añonuevo, Roberto T., editor at tagasalin. Kontra Prosa: Mga Salin sa Eleganteng Filipino. Pasig City: MBMR Publishing, 2018.

Añonuevo, Roberto T., editor. Hulagwáy ng Filipino, sa Pandiwa Taon 4, Bilang 2. Maynila: Komisyon sa Wikang Filipino, 2016.

Añonuevo, Roberto T. Alimpuyo sa Takipsilim. Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 2012.

Añonuevo, Roberto T. “Ang Dalumat ng Trahedya sa Pangwakas na Hudhud ni Rio Alma,” sa Ang Hudhud ni Rio Alma: Panunuring Pampanitikan, Romulo P. Baquiran, Jr., editor. Manila: National Commission for Culture and the Arts, 2009.

Añonuevo, Roberto T., Romulo P. Baquiran Jr., at Mesandel Virtuosio Arguelles, mga editor. Hulagwáy, Tomo 4, Bilang 1. Maynila: 2004.

Bassnet, Susan at Harish Trivedi, mga editor. Post-colonial Translation: Theory and Practice. London at New York: 1999.

Baytan, Ronald. “Intensities of Signs: An Interview with the Visionary Cirilo F. Bautista,” sa Likhaan 6: The Journal of Contemporary Philippine Literature, ni Gémino H. Abad, editor. Quezon City: UP Institute of Creative Writing, 2012.

Benedikt, Michael. The Prose Poem: An International Anthology. New York: Dell Publishing, 1976.

Berlina, Alexandra, editor at tagasalin. Viktor Shklovsky: A Reader. New York/London/ Oxford/New Delhi: Bloomsbury Academic, 2017.

Bautista, Cirilo F. Trilogy of St. Lazarus. Manila: De La Salle University Press, 2001.

Bautista, Cirilo F. Words and Battlefields: A Theoria on the Poem. Manila: De La Salle University Press, 1998.

Bigornia, Mike L. Prosang Itim. Pasig City: Anvil Publishing, 1996.

Dickins, James. Sándor Hervey at Ian Higgins. Thinking Arabic Translation: A course in translation method: Arabic to English, Ikalawang edisyon. London at New York: Routledge, 2017.

Eugenio, Damiana L., editor. The Proverbs. Quezon City. University of the Philippines Press, 2002.

Fawcett, Peter D. Translation and Language: Linguistic Theories Explained. Manchester, UK & Northampton, MA: St. Jerome Publishing, 1997.

Leitch, Vincent B., pangkalahatang editor. The Norton Anthology of Theory and Criticism, New York: W.W. Norton & Company, Inc., 2001.

Maggay, Melba Padilla. Pahiwatig: Kagawiang Pangkomunikasyon ng mga Filipino. Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 2002.

Martin, Gregorio at Mariano Martinez Cuadrado. Colección de refranes, frases y modismos Tagalos. Guadalupe: Pequeña Imprenta del Asilo de Huerfanos,1890.

Munday, Jeremy, editor. The Routledge Companion to Translation Studies. London at New York: Routledge, 2009.

Palanca Hall of Famers. The Palanca Hall of Fame Anthology, Limited Edition. Quezon City: Libro Amigo Publishers, 2010.

Rubel, Paula G.  at Abraham Rosman. Translating Cultures: Perspectives on Translation and Anthropology. Oxford & New York: Berg, 2003.

Schleiermacher, Friedrich. “On The Different Methods Of Translating,” Susan Bernofsky, tagasalin. Sa The Translation Studies Reader, Tomo 3. London at New York: Routledge, 2004.

Venuti, Lawrence, editor. The Translation Studies Reader. London at New York: Routledge, 2000.

Venuti, Laurence. The Translator’s Invisibility: A History of Translation, Ikalawang edisyon. London at New York: Routledge, 1995.

Mga Talâ


[i] Hango ang tulâng ito na higit na nakilala bilang kawikaang Tagalog sa Colección de refranes, frases y modismos Tagalos (1890) nina Gregorio Martin at Mariano Martinez Cuadrado. Naiiba sa wari ko ang ginawang sariwang pagbasa rito na tumatangging magpataták, gaya sa poskolonyal o posturang pagbasa, ngunit hindi rin marahil kalabisan kung sabihing panimulang panukalang disiplinadong pagninilay sa pagsasalin sa Filipino.

[ii] Basahin ang “On the different methods of translating” (1813) sa The Translation Studies Reader (2012), edit ni Lawrence Venuti. Isinalin ito sa Filipino ni Roberto T. Añonuevo, at nasa Introduksiyon sa Pagsasalin: Mga Panimulang Babasahin Hinggil sa Teorya at Praktika ng Pagsasalin (2015), edit ni Virgilio S. Almario.

[iii] Maibibilang dito sina Peter Newmark, Basil Hasem, at David Katan. Basahin ang Routledge Companion to Translations Studies (2009), edit ni Jeremy Munday.

[iv] Magandang pagsimulan ang The Translator’s Invisibility: A History of Translation (1995) ni Lawrence Venuti. Gayunman, mapagdududahan ang kaniyang kiling sa konsepto ng “foreignization” laban sa “domestication” kung gaya sa Filipinas ay malalagay sa alanganin ang Filipino na kailangan ang patuloy na paglinang sa wika at pagdukal sa dalumatang-bayan. Makabubuti ang “foreignization” kung ganap na malaganap at nalinang nang ganap ang wika, gaya ng Ingles, ngunit mapanganib sa gaya ng Filipino kung nasa yugto pa rin ito ng paglilinang at pagpapalaganap. Marahil kailangang timbangin kung alin at kailan dapat gawing dominante ang bawat konsepto sa pagsasalin sa Filipino.

[v] Basahin ang Dialectic of Enlightenment [Dialektik der Aufklarung, 1944], nina Theodor W. Adorno at Max M. Horkheimer; at Aesthetic Theory [Ästhetische Theorie, 1970]  ni Max Adorno. Ang elaborasyon nito ay matutunghayan sa ika-22 at 23 tulâng tuluyan ni Bautista.

[vi] Basahin ang Post-colonial Translation: Theory and Practice na inedit nina Susan Bassnet at Harish Trivedi. London at New York: 1999. Malaki ang maitutulong nito sa pagbubuo ng bagong teorya at praktika sa pagsasalin sa Filipino.

[vii] Kung ídeal na mambabasa ang target ng akda ni Bautista, mahihinuhang higit na nakapaling ito tungo sa diyaspora at sa mga nasa labas ng Filipinas. Sapagkat hindi maaarok ng karaniwang Filipino na nasa loob ng Filipinas ang kaniyang wika, at sa gayon ay matatanaw na isang pribilehiyadong wika ang Ingles, na ang paradoha’y nasa saklaw ng mga Ingleserong manunulat ang pag-angkin, ngunit waring nakapagpapatiwalag sa diwa ng karaniwang Filipino. Nagmula na rin kay Bautista na may kultura at kasaysayan ang mga wika; ngunit ang tulâng Filipino, sa pinakamasaklaw nitong pakahulugan, ang “gigiba sa doble-karang personalidad ng mga Filipino” (tingnan ang ikalabindalawang piyesa ni Bautista). Makatutulong kung gayon ang salin sa Filipino na maburá ang pagkatiwalag o alyenasyon, at ang sinasabing ídeal na mambabasa ay mapaghuhunos na tunay na mambabasa.

[viii] Mga termino ito na pinalaganap ni P.A.S. Virgilio S. Almario sa kaniyang mga aklat hinggil sa panunuring pampanitikan at kasaysayang pampanitikan, gaya sa Mutyang Dilim (1991), Balagtasismo vs. Modernismo (1984), at Ang Makata sa Panahon ng Makina (1972).

[ix] Magkaiba ang polong pinagmumulan ng Ingles (tahás) at ng Filipino (maligoy), ayon sa pag-aaral ni Dr. Melba Padilla Maggay, at may kaugnayan dito ang pinagmulang kultura at kasaysayan ng mga ito. Basahin ang Pahiwatig: Kagawiang Pangkomunikasyon ng mga Filipino (2002).

[x] Basahin ang The Mirror and the Lamp: Romantic Theory and the Critical Tradition ni M.H. Abrams (1953) na nagsasaad na may apat na elemento sa kritika ng sining: artist, akda, madla, at uniberso. Ngunit kay Bautista ay maaaring sipatin na Makata-Tulâ-Mambabasa-Kultura/Kasaysayan. Ang tulâ ang sentro, ang ultimong signo, sapagkat hindi ito pasibo bagkus aktibong tagahubog sa maaaring maging kapalaran ng makatà, ng tulâ mismo, at ng mámbabása sa iba’t ibang panahon. Nagagawa iyon ng tulâ sa tulong ng haráya. May kasaysayan ang tulâ, ngunit makagagawa rin ito ng kasaysayan, lalo kung isasaalang-alang ang kultura o mga kulturang salalayan nito. Sa ganitong pangyayari, hindi makaiiwas ang tulâ sa tunggalian, lalo’t nangingibabaw na sa ngayon ang palimbag na teksto sa pabigkas na paraan ng paglikha at pagtatanghal ng tula.

[xi] Halatang ayaw ni Bautista sa tagurîng “prose poem” [tulâng tuluyan] na mula sa Kanluran, sapagkat nakapágpapakítid ito sa tula, at naniniwala lámang sa tagurîng “tulâ” (lalo’t may kaugnayan sa panitikang Filipinas), at isang beses lang binanggit iyon sa kaniyang akda at tumutukoy pa sa nobela ni Francoise Sagan.  Gayunman, kahit nasa anyông prosa ang isang akda ay maaari pa rin iyong tawaging “tulâ,” gaya sa kaniyang akdang Mga Salita at Larangan. Samantala, magandang pagnilayan ang mga eksperimento nina Mike L. Bigornia, Rio Alma, at Roberto T. Añonuevo sa mga tulâ na nasa anyông prosa na isinulat sa Filipino, at doon matatagpuan ang sari-saring pagsagap, pagtanaw, at pagsasaharaya na binihisan ng masinop na paraan ng pagsasakataga at pananalinghaga sa Filipino. Magtútunggalîan nang palihím ang kanilang mga tulâ, gaya sa teorya ni Bautista, ngunit sa dulo’y magkakasundô na ang mga tulâ pa rin ang dapat manaig—imbes na ang mga makata. “Sa panulaan,” wika nga ni Bautista, “tanging ang malakas ang makapag-aangkin sa pag-iral” (Yugto 26, Mga Salita at Larangan).

[xii] Maimumungkahing basahin ang “Intensities of Signs: An Interview with the Visionary Cirilo F. Bautista,” ni Ronald Baytan, sa Likhaan 6, na inilathala ng UP Creative Writing Center noong 2012. Magalíng pumukól ng tanóng si Baytan, at sa mga sagót ni Bautista ay mahuhúgot ang kaniyang poetika at pananaw hinggil sa tulâ. Na kung pagbúbuláyan nang maígi ay magbubunyag kung sino-sinong makata o kritiko ang nanggagaya o humihiram ng kaniyang ídea sa malikhaing paraan.