Pandaigdigang Panitikan at Filipino: Isang Pagtanaw, ni Roberto T. Añonuevo

Pandaigdigang Panitikan at Filipino: Isang Pagtanaw

Roberto T. Añonuevo

Kapag tinanong tayo kung mayroon bang “pandaigdigang panitikan” [world literature] ay madali nating sagutin ito na “oo.” Ngunit ano ba ang pandaigdigang panitikan, at ang pandaigdigang panitikan sa konteksto ng Filipinas?

Ang talakay hinggil sa pandaigdigang panitikan ay maaaring simulan sa pag-urirat kung ano ang konsepto ng “daigdig” at “panitikan.” Ang paglalakbay ng mga dayong mangangalakal sa isang bayan, o ang paglabas ng isang “bayani” o “bagani” sa kaniyang pamayanan upang umuwi pagkaraan, ang magpapakilala sa kaniya ng malawak na “daigdig” na kakaiba ang kultura, kasaysayan, at kulay kompara sa kaniyang kinagisnan.

Ang konsepto ng “daigdig” ay nagsimula sa interaksiyon ng mga bansa sa pamamagitan ng pang-ekonomiya at pampolitikang ugnayan. Ang tinaguriang Silk Road[i], at daanan sa Indian Ocean at Mediterannean, ang maghahatid ng mga produkto, kasama na ang panitikan at relihiyon, mula sa iba’t ibang bansa. Ang susi sa mga lihim ng banyagang panitikan ay nasa pagsasalin at pag-aaral ng mga wika, kaya ang mga akdang nasusulat sa Chino at Arabe ay nagkaroon ng puwang na mabása sa Ewropa sa pamamagitan ng salin sa Frances, Aleman, Ingles, Portuges, atbp.

May dalawang konsiderasyon ang pagtuturing noon sa “pandaigdigang panitikan,” ani ilang kritiko, bagaman hindi pa lumilitaw ang ganitong termino hanggang imbentuhin ni Johann Wolfgang von Goethe. Una, ang lawak na masasaklaw nitong populasyon; at ikalawa, ang kalidad ng akda na umaabot wari sa pagiging klasiko at dakila. Ang mga imperyo, gaya sa China, India, at Gitnang Silangan, ay nakapagpapalaganap ng panitikan sa maliliit na bansa  sa pamamagitan ng kalakalan, at hindi kataka-taka na maraming kuwentong bayan ang nagkaroon ng lokal na kulay.

Nang lumaon, lumakas ang Ewropa dahil sa pag-angat ng ekonomiya nito at dahil na rin sa mga nasasakop nitong mga bansa.  Noong panahon ng kolonisasyon, ang Ewropa ay sinisipat ang panitikan alinsunod sa punto de bista nito, at ang panitikang nalilikha sa Ewropa ang tinitingnang nangunguna sa lahat. Ang usapin sa pagiging “superliteratura” [Spitzenliteratur] ay isa pang isinaalang-alang na pamantayan, upang masalà ang mga obra maestra mula sa mga karaniwang akda.

“Kung may lakas ng loob tayong ihayag ang Ewropeong panitikan,” ani Johann Wolfgang von Goethe[ii]  sa kaniyang disipulong si Johann Peter Eckerman, “o yaong unibersal na pandaigdigang panitikan, ay hindi pa natin ganap na nagagawa yaon maliban sa pagtukoy na ang iba’t ibang nasyon ay kinikilala ang bawat isa at ang kani-kaniyang mga likha, dahil sa ganitong diwain ay umiral ito nang napakatagal, at patuloy na nagtatagumpay.” [Wenn wir eine europäische, ja eine allgemeine Weltliteratur zu verkündigen gewagt haben, so heißt dieses nicht daß die verschiedenen Nationen von einander und ihren Erzeugnissen Kenntnis nehmen, denn in diesem Sinne existiert sie schon lange, setzt sich fort und erneuert sich mehr oder weniger].[iii]

Kayâ kahit binanggit ni Goethe na ang Ewropeong panitikan ay pandaigdigang panitikan, ang ganitong paniniwala ay sinisimulan na niyang baklasin, upang itanghal ang panitikang maaaring magmula sa mga bansang hindi Ewropeo. Naniniwala si Goethe na ang sining ay pag-aari ng buong mundo, at maipapalaganap lámang sa malaya at pangkalahatang interaksiyon ng mga kapanahon.[iv] Kung ang tula ay pag-aari ng buong mundo, aniya, hindi rin umano dapat ipagmayabang na ang isang makata ay nakalikha ng nakauungos na tula, sapagkat ang paglikha ng tula ay hindi pambihirang bagay sa iba’t ibang panig ng mundo.

Nawika ni Goethe na “Walang halaga sa kasalukuyan ang pambansang panitikan, sapagkat ngayon ang panahon ng pandaigdigang panitikan, at dapat magsikap ang lahat para pabilisin ang panahong ito.” [Nationalliteratur will jetzt nicht viel sagen, die Epoche der Weltliteratur ist an der Zeit, und jeder muß jetzt dazu wirken, diese Epoche zu beschleunigen.][v] Ang tinutukoy ni Goethe na pandaigdigang panitikan ay ang sumisilang na panitikan sa kaniyang panahon, at hindi noong nakalipas, at kung gayon ay dapat maging bukás ang paningin ng lahat hinggil dito. Hindi tinitingnan ni Goethe na may “superliteratura,” sapagkat ang “pandaigdigang panitikan” ay paparating pa lamang, ngunit tumitingki wari sa globalisasyon. Ang kalakalan ay hindi na basta produkto o serbisyo lamang, bagkus kaugnay ng mga idea o kaisipan, at sa yugtong ito, ang mga tao sa iba’t ibang panig ng daigdig ay kinakailangang makilahok sa ganitong gawain.

Importansiya ng Pandaigdigang Panitikan

Mahalagang balikan ang konsepto ng pandaigdigang panitikan at mga wika, sapagkat sangkot tayo lahat dito, gaya ng winika ng manunulat at intelektuwal na si Tariq Ali[vi]. Hindi natin napapansin na ang pandaigdigang panitikan ay hinuhubog ang mga isipan at asal ng ating mga estudyante at guro, kahit sa panonood ng Koreanobela at Mexicanobela o ng mga pelikulang yari sa Hollywood at Bollywood. Tinatanggap natin nang hindi namamalayan ang bisa, kiling, at prehuwisyo kahit sa mga balita ng Fox News, ESPN, at CNN, at sa mga pagpapahalaga nito sa mga manunulat at artist.

Magaan nating tinatanggap ang manipis na talakay mula sa ating kurikulum pagsapit sa pandaigdigang panitikan. Halimbawa, hindi natin napapansin kapag tinalakay ang Florante at Laura (1838) ni Francisco Balagtas Baltazar na maraming alusyon ukol sa Imperyong Ottoman ang matatagpuan sa naturang tula at bahagi ng “ibang panitikan.” Hindi ito kataka-taka, sapagkat mulang siglo 14 hanggang siglo 20, ang Imperyong Ottoman, na kilala ngayon bilang Turkey, ay sumakop sa Timog-silangang Ewropa, Kanluraning Asya, at Hilagang Africa. Isang multi-lingguwal at multi-nasyonal na imperyo ang Turkey na malaki ang ambag sa pagpapalaganap ng iba’t ibang panitikan noong kasibulan nito.

Kahit balikan natin ang mga mapa noong 1822 o1885, malawak ang imperyalistang pananakop ng Turkey, gaya sa Africa, Asia, Sudamerica, Greenland, Russia, Mongolia, China, hanggang Australia, at yaon ay nakahihigit sa mga sakop ng France, España, o US. Kahit ang Filipinas ay hindi nakaligtas sa impluwensiya ng gayong pananakop, at isang halimbawa ang koridong Ibong Adarna na sumagap ng maraming alusyon sa mga pook at mito mula sa Turkey.

Gayunman, kung ihahambing ang ibang panitikang nalathala noon sa Ewropa, ang panitikang pasulat sa Filipinas ay waring nakaiwanan ng panahon, sanhi na rin ng baluktot at paurong na pamamalakad ng España sa Filipinas. Hindi lalaganap nang lubos ang pasulat na panitikan sa Filipinas dahil sa censura ng Español, at sa pagdating pa lamang ng mga Amerikano at Hapones magkakaroon ng bagong sigla ang panitikang palimbag, at maipagpapasalamat ang pagdating ng mga imprenta, pagbubukas ng Suez Canal, at transportasyong panghihimpapawid.

Ang pandaigdigang panitikan at ang paglinang sa mga wika (kabilang na ang mga wika sa Filipinas) ay parang magkapatid na hindi mapaghihiwalay. Sa kabilang panig, kapag pinag-usapan ang pambansang panitikan ay hindi naiiwasang maiugnay ang isang pambansang wika, gaya sa Filipinas, at kung gayon ay maaaring mahanggahan ang mailalahok sa pambansang panitikan kung sadyang marupok ang pagpapahalaga sa salin at paglinang sa mga katutubong wika mula sa mga rehiyon. Kung hindi naman magkakapuwang sa merkado ang mga panitikang mula sa rehiyon ay mabilis ang magiging pagkalusaw nito sa hinaharap.

Isang realidad na ang isang panitikang sumilang mula sa isang liblib na lalawigan ay tumataas sa nibel ng pambansang antas dahil sa pagsasalin, halimbawa, sa Filipino, bukod sa lumalalim ang diskurso ukol sa nasabing akda. Sa kabilang dako, ang akdang Filipinong pampanitikan ay umaakyat sa nibel ng pandaigdigang panitikan sa oras na ito ay maisalin sa Ingles, Frances, Español, Mandarin, Arabe, at sa lahat ng pangunahing wika ng daigdig. Kayâ ang ating mga katutubong tanaga at dalít, kapag naisalin sa Ingles o iba pang pangunahing wika at nalathala sa US o France, ay hindi na lamang pag-aari ng Filipinas, bagkus ng lahat ng bansang nakauunawa sa nasabing mga pangunahing wika.

Gayunman, ikakatwiran ng iba na hindi kinakailangan ang salin para maging kanonigong “pambansa” o “pandaigdig.” May katotohanan ito, subalit kailangan nating tanggapin na para lumaganap ang isang panitikan, at makilala saka maangkin sa pambansa at pandaigdigang antas, ay dapat maunawaan sa wika ng nakararaming mamamayan. Nagkakaroon pa ng multiplikasyon ng lakas ang panitikan sanhi ng natatamong prestihiyo nito sa mga wikang pinagsasalinan. Kayâ kung hindi isasalin sa mga malaganap na wika ang mga akdang pampanitikang nagmula sa iba’t ibang rehiyon ng Filipinas, mananatili sa limitadong baul ang gayong yaman at hindi mapakikinabangan ng iba pang populasyon.

Ang isa pang impluwensiya ng tinaguriang “pandaigdigang panitikan” ay sa pagpasok ng mga hulagway at alusyong banyaga sa mga lokal na panitikan, gaya sa ating mga dalít at tanaga hanggang awit at korido noong siglo 18, hanggang sa introduksiyon ng nobela at kuwento noong siglo 19-20. Sa ganitong pangyayari, ang pananaw sa daigdig, gaya ng mula sa Imperyong Ottoman at España, ay nagiging lente ng Filipinas na nagbubunga kahit sa pagkabansot ng pambansang panitikan. Maihahalimbawa ang koridong Ibong Adarna, na nagpasok ng mga konsepto ng hari at reyna, paghahanap ng lunas sa sakit, pag-aagawan ng poder, paglapastangan sa magulang o pagtatatwa sa kapatid, bukod sa bulok at rasistang pagtanaw sa ating mga katutubo. Kung ako ay isang kasapi ng liping sabihin nating Agta (na inuuyam din sa taguring “Negrito), marahil ay sinunog ko na ang Ibong Adarna dahil sa paglalarawan nito sa pangkat etnikong Negrito na ginagawang laruan ng hari. Kahit ang ganitong kaikling banggit sa ating mga kapatid na pangkat etniko ay dapat tinutuligsa, dahil sa imperyalistang pananaw, upang mapurga ang baryotikong listahan ng babasahin sa ating sistema ng edukasyon.

Proseso ng Pandaigdigang Panitikan

Problematiko kung gayon kapag tinalakay ang pandaigdigang panitikan, lalo’t tinanggal ang panitikan sa tersiyaryang antas at ibinuhos lahat sa sekundaryang antas—na magpapasakit sa ulo ng DepEd. Hindi natin mababatid ang buong saklaw ng pandaigdigang panitikan hangga’t limitado ang ating bansa sa wikang pinagsasalinan, lalo kung ang pinagsasalinang ito ay Filipino at mga katutubong wika. Wala nang iba pang magagawa kundi sumangguni sa mga tekstong Ingles, at ito ang maglalagay sa balag ng alanganin sa Filipino.

Ang salitang “pandaigdigan” ay patuloy na nagbabago ang pakahulugan, halimbawa sa punto de bista ng mayayaman at ng mahihirap na nasyon, o kaya’y sa mga nasyon na may iba’t iba ang kultura. Sa panig ng mayayaman, ang salin mulang maliit at mahirap na bansa ay maaaring tanawing magaspang, eksotiko, at kakatwa; samantala, ang salin ng tekstong mula sa mayamang bansa ay maaaring tanawing sopistikado, mapanupil, at de-kahon kung sisipatin sa paningin ng mahihirap na bansa. Ang paglulugar sa “pandaigdigang panitikan” ay maaaring nasa konteksto ng “pambansang panitikan” at “lokal na panitikan,” at dito matutuklasan ang iba’t ibang henyo ng kultura, na bagaman nabubukod sa lahat ay makapagluluwal ng unibersal na diwain.

Hangga ngayon, isang pangarap ang pagtuturo ng pandaigdigang panitikan sa wikang Filipino sapagkat walang mayamang malig ng panitikang salin sa Filipino, at may kaugnayan dito ang patakaran at programa ng gobyerno.

Makadaragdag pa ang sagabal na kakaunti ang mga panitikang naisasalin tungo sa mga pangunahing wika ng daigdig—kung isasaalang-alang ang bilang ng mga bansang kasapi o hindi kasapi sa United Nations— at dahil sa pangyayaring ito ay hindi nababasbasáng kanonigo ang naturang mga akda. Isang konsiderasyon dito, pansin ni Tariq Ali, ay kung kikíta ba ang pabliser mula sa paglalathala ng salin, at kung magkano ang mapipiga nito sa bansang tatanggap ng salin. Apektado ang Filipinas sa pangyayaring ito, sapagkat labis tayong nakasalalay sa mga panitikang nasusulat sa Ingles, bukod sa mga duwag sumugal ang ating mga lokal na pabliser. Hindi dapat ipagtaka kung gayon kung limitado ang pumapasok na panitikan sa Filipinas sa pamamagitan ng edukasyon o salin.

Sa US, noong 2008–2017, may 4,592 titulo ng mga aklat na isinalin sa Ingles at nagmula sa ilang bansa, gaya ng China, España, Italy, Denmark, France, Iceland, Mexico, South Africa, Germany, Switzerland, Chile, Austria, Sweden, Serbia at Montenegro, Czech Republic, Romania, Netherlands, Israel, Palestine, Morocco, Brazil, Ukraine, Poland, Pakistan, Djibouti, atbp. Ang mga wikang pinagmulan ng salin tungo sa Ingles ay German, Icelandic, Norwegian, Español, Italian, Arabe, Danish, Greek, Portuges, Swedish, Czech, Russian, French, German, Chinese, Dutch, Bengali, Yiddish, Romanian, atbp.[vii] Sa ganitong pangyayari, makikita na agad ang limitasyon ng mga pagsasalin, at hindi pa napapasama rito ang Filipinas na ngayon ay may mahigit 100 milyon ang populasyon. Nakalulungkot din na kulang ang estadistika sa atin, halimbawa, kung ilan ang nalalathalang saling akda tungo sa Filipino kada taon, at ang ganitong kakulangan sa impormasyon ay dapat tugunin ng Komisyon sa Wikang Filipino (KWF), yamang ito ay ahensiyang ang tungkulin ay gumawa ng saliksik at bumuo ng patakarang pangwika na may kaugnayan sa panitikan.

Isinasalin naman sa wikang Arabe ang tinatayang 1,500-2,500 aklat kada taon, ayon sa tantiya ni Richard Jacquemond na isang tanyag na tagasalin[viii]. Higit na malaki ang bilang na ito kung ikokompara sa suma-total ng inilalathalang aklat sa Filipinas sa isang taon, na umaabot sa mahigit 1,500 titulo ng aklat kada taon, ayon sa UNESCO.

Realidad ng pagsasalin sa Filipinas

Mananatili tayong nakasandig sa puta-putaking salin mula sa KWF, na ang mga salin ay kakaunti kung ipagpapalagay na nakapaglalabas ito ng 10-14 titulo kada taon simula noong 2013.  Masakit mang tanggapin ngunit ito ang totoo, na ang mahuhusay na tagasalin ay mabibilang mo sa iyong mga daliri—kahit ang mga ito ay kinontrata pa sa kung saang unibersidad o institusyong malapit sa puso ng tagapagpasiya. Ang magandang balita, nagsisimula na ang KWF sa paglulunsad ng mga pagsasanay sa pagsasalin, at may kurso pa ito hinggil sa pagsasalin na maidurugtong sa propesyonalisasyon ng pagsasalin. May hakbang din na magtatag ng Kawanihan ng Pagsasalin, at kaugnay ito sa bisyong Kagawaran ng Kultura na binubuo ng mga burukrata ng gobyerno. Ang lahat ng ito ay mailalangkap sa pambansang adyenda sa pagsasalin, na magmumula sa KWF o sa Pambansang Lupon sa Wika at Pagsasalin (NCLT-NCCA).

Kung kakaunti ang salin ng mga banyagang aklat tungo sa Filipino, ano ang maaasahan ng ating mga estudyante kapag pinag-aralan ang pandaigdigang panitikan sa wikang Filipino? Wala. Natural na sumangguni ang mga estudyante sa mga akdang Ingles sapagkat doon makikita ang iba pang panitikang nagmula sa iba’t ibang wika ng daigdig. Sa ganitong pangyayari, ang ating pagtanaw sa pandaigdigang panitikan ay kumikitid—sapagkat ang “pandaigdigang panitikan” natin ay batay sa Ingles o salin sa Ingles— at kung ano ang pagtanaw ng mga bansang umiingles ay halos hindi nalalayo ang pagtanaw natin sa kanila. Masuwerte na tayo kung sa ilang pagkakataon, na may isa o dalawang akdang mula sa Español o Frances o Aleman o Mandarin ang sinuwerteng maisalin nang buo tungo sa Filipino nang walang interbensiyon ng Ingles. Mabuting halimbawa rito ang ginawa Joaquin Sy, na nagsalin ng mga kuwento ni Ba Jin (Ang Piping Balalaika at iba pang Kuwento, 2017).

Ang limitasyon ng ating bansa ay nasa pagbibigay priyoridad sa Ingles, at pagkaligta sa iba pang wika ng daigdig. Ngunit hindi ito kataka-taka, sapagkat ang Ingles ay wikang imperyal at makapangyarihan na káyang manakop ng mga bansa. Sa ganito ring pangyayari ay lalong nababansot ang Filipino. Kung hindi gagamitin nang puspusan sa pagsasalin ang Filipino, at hindi mailalathala sa palimbag o elektronikong paraan, hindi lalago ang korpus nito, bukod sa mababansot, gaya sa pagtanaw na bakya o baduy, kapag ginamit ang gramatika at sintaks sa gaya ng mga transaksiyon o komunikasyon.

Sa isang artikulong sinulat ni Kai Chan, at nalathala sa World Economic Forum noong 2 Disyembre 2016, ang pagiging makapangyarihan ng isang wika ay maaaring sukatin sa limang aspekto: una, Heograpiya (kakayahang maglakbay); ikalawa, Ekonomiya (kakayahang makilahok sa ekonomiya); ikatlo, Komunikasyon (kakayahang makapagdiyalogo); ikaapat, Karunungan at Midya (kakayahang kumonsumo ng kaalaman at midya; at ikalima, Diplomasya (kakayahang makiharap sa mga ugnayang pandaigdig)[ix].  Kabilang sa 10 nangungunang bansa ang Ingles, Mandarin, Frances, Español, Arabe, Ruso, Aleman, Hapones, Portuges, at Híndi. Ang mga wikang ito ang pinagmumulan ng panitikang pandaigdig, at batay sa volyum ng mga panitikang mula sa iba’t ibang bansa ay nagagamit ang gayong mga wika bilang midyum ng pagsasalin.

Kung babalikan ang pag-aaral ng panitikang pandaigdig sa Filipinas ay mapapansing wala pa tayo sa kalingkingan kung ihahambing sa ibang bansa— kung ipagpapalagay na may 20 aklat ang naisasalin sa Filipino kada taon. Naipagkakait sa atin ang mga pambihirang panitikang nasususulat kahit sa 10 wikang binanggit kanina. Ngunit higit pa rito, maliit na bahagi ang ating nababatid sa panitikang pandaigdig dahil kulang na kulang ang mga salin ng mga panitikan tungo at palabas sa Filipino. Ano ang maaasahan natin sa ating mga pag-aaral? Kumikitid ang ating pagtanaw sa pag-aaral ng panitikang pandaigdig, dahil kulang ang materyales sa Filipino, at dapat tanggapin natin na tayo’y nagiging baryotiko habang tumatagal.

Ang tinaguriang globalisasyon ng panitikan, kung hihiramin ang dila ni Tariq Ali, ay nagreresulta para ang mga akda ay maging de-kahon o magkaroon ng kompartmentalisasyon sa bawat bansa, kaya higit nagiging baryotiko ang pagtanaw sa kultura.[x] Idaragdag ko rito na hindi lamang nagiging de-kahon, bagkus nasasalà nang husto at hindi nakatatagos ang mga akdang makayayanig sa status quo. Ayon sa International Monetary Fund (IMF), ang “globalisasyon” ay may kaugnayan sa kalakalan, pamumuhunan, migrasyon ng mga tao, at pagpapakalat ng impormasyon sa pamamagitan ng teknolohiya.[xi] Ang globalisasyon ng panitikan ay hindi masasabing patas—na may malayang palitan ng karunungan at impormasyon—bagkus pumapabor sa mayayamang bansa na ang wika ay ginagamit sa mga dominyo ng kapangyarihan, gaya ng kalakalan, edukasyon, impormasyong teknolohiya, at transportasyon, at may mga teknolohiyang umaagapay sa kanilang idea at akda. Sa Filipinas, makatutulong nang malaki sa bansa ang paggamit ng Filipino sa mga dominyo ng kapangyarihan, at pangunahin na rito ang wika ng gobyerno, edukasyon, at kalakalan.

Hindi makaaasa kung gayon na mabása sa Ingles ang mga manunulat na intelektuwal halimbawa sa Iran o Egypt o Syria o Africa o Hilagang Korea o Russia, at higit na pipiliin ang mga awtor na makapagluluwal ng mga aklat na hindi malayo sa hinagap o makasasaling sa sensibilidad ng publikong mambabasa ng America at kapanalig nito. Ang resulta nito ay hindi natin nauunawaan nang malawak ang ibang kultura sa ibang bansa. Hindi sapat ang Internet para malunasan ang ating katangahan. Kinakailangan ang produksiyon ng higit na maraming libro, na higit sa interes ng DBM o o NBDB[xii] o lokal na pabliser o ng kung sinumang opisyal na gobyerno na may palimbagan at negosyo sa paglilibro.

Ang pangyayaring hindi natin nababása sa ating wika ang mga aklat na nasusulat sa iba’t ibang wika at mula sa iba’t ibang kultura ay malaking sagka sa ating pag-unlad. Nabibigong mahikayat ang mga kabataan nating mag-aral ng iba’t ibang wika sa iba’t ibang panig ng mundo dahil bakit mag-aaral kung salat naman sa libro? Nababansot tayo sapagkat hindi natin nababása ang mga intelektuwal na manunulat sa Ewropa, Asia, Africa, Hilaga at Timog America, Australia, at Antartica. At aminin natin na kakaunti ang ating nalalaman sa pandaigdigang panitikan sapagkat matamlay ang mga pagsasalin na ginagawa tungo sa Filipino at mga katutubong wika, o sabihin nang kahit sa Ingles. Kung kakaunti ang salin sa Filipino o kaya’y Ingles ng mga akdang nagmula sa iba’t ibang bansa, ang ating mga estudyante ay  parang isang pangkat ng bulag na sumasalat sa iba’t ibang bahagi ng katawan ng elepante, kung hihiramin ang isang matandang kuwentong Budista, at depende sa masalat nila o maamoy ay ibabatay doon ang kani-kaniyang pagkilala hinggil sa elepante.

Ang pagsasalin bilang ambag sa pagbabago

Gayunman, may ilang pagtatangka na isalin sa Filipino ang mga internasyonal na manunulat, at ito ang matutunghayan sa salin ng mga tula ni Mao Zedong na pinamagatang KAMAO: Salin ng mga Tula ni Mao Zedong (Aklatang Bayan, 2012), at ng mga rebolusyonaryong Vietnamese na salin ni Mykel Andrada. Ang unang antolohiya ay salin ng mga aktibistang makata, samantalang ang kay Andrada ay salin dahil sa pangangailangan sa kaniyang kurso. Ang limitasyon ng ganitong koleksiyon ay nakapokus sa layuning pampolitika, at hindi naibibilang ang mga tula na waring lumilihis sa itinatadhana ng partido. Samantala, ang KWF ay naglabas din ng mga salin, gaya ng mga nobela, kuwento, at tula, na ang konsiderasyon ay maipakilala sa madla ang mga hiyas ng panitikang internasyonal. Halimbawa na rito ang Sa Prága: Mga Piling Tula ni Jaroslav Seifert, na bagaman dating kasapi ng Partido Komunista ay kamangha-manghang nakapagsulat din ng mga paksang matalik sa puso at guniguni ng kaniyang mga kababayan sa Czech Rapublic.

Kung babalikan ang kasaysayan ng Filipinas, ang mga lokal nating manunulat noong bungad ng siglo 20 ay nagsalin ng mga akdang pampanitikan sa Tagalog at iba pang wikang katutubo. Halimbawa, ang Divina Comedia ni Dante Alieghieri ay hinalaw ni Conrado S. Acuña; hinalaw ni Isaac Dizon (alyas Anak-Bayani) ang Decameron ni Boccacio; hinalaw ni Gerardo Chanco ang Las damas de las camelias ni Alejandro Dumas, at isinalin ng iba pang awtor ang mga kuwentong Frances, Aleman, Americano, Español, Arabe, atbp. Para kay Dionisio San Agustin, ang pangulo noon ng kapisanang Aklatang Bayan, ang mga pangunahing layunin ng pagsasalin o paghahalaw ng mga akdang banyaga nang panahong iyon ay ang sumusunod: una, magaang na maunawaan ng mambabasang Tagalog ang ibang akdang mula sa ibang bansa; ikalawa, mapalaganap at malinang ang Tagalog bilang isang wikang pambansa; ikatlo, maunawaan kahit paano ang mga dayong kultura at pananaw; at ikapat, makatulong sa pagpapapaunlad ng katutubong kabihasnan habang gamit ang sariling wika.[xiii] Ang winika ni San Agustin ay totoo pa rin magpahangga ngayon.

Magpapatuloy ang pagsasalin, at isa ang PAKSA (Panulat para sa Kaunlaran ng Sambayanan) na maglulunsad ng programadong pagsasalin ng mga akdang pampanitikang kumikiling sa simulaing mapaghimasik noong dekada 1970-1980. Nais ng PAKSA, ayon kay Jose Ma. Sison, na lumikha ng mga huwarang akda, mula man ito sa salin, na pawang makapagmumulat sa masa.[xiv] Ngunit hindi ito magtatagal, dahil na rin sa internal na di-pagkakaunawaan ng mga magkakapartido.

Magpapatuloy ang proyektong pagsasalin sa panig ng UMPIL (Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas), na pangungunahan ni Virgilio S. Almario, at ilan ang mailalathalang antolohiya at aklat. Maisasalin sa Filipino ang mga akdang pampanitikang internasyonal, sa ayuda na rin ng gaya ng UNESCO, ASEAN, at iba pang ahensiya. Itatatag ang UNTAP (Unyon ng mga Tagasalin sa Pilipinas) na pinamunuan noon ni Teo T. Antonio, at makahihikayat ng mga bagong tagasalin mulang akademya. Ang nakalulungkot ay magiging limitado ang pagpapalaganap ng mga sipi ng salin, at hindi naipalaganap nang lubos sa buong kapuluan ang mga aklat o babasahin.

May ibang ahensiya, gaya ng UP Sentro ng Wikang Filipino na noong 2000 ay naglunsad ng seryeng Aklat Bahandi na binubuo ng mga salin sa Filipino ng mga akdang internasyonal. Ang mga saling aklat na ito ang magagamit sana sa pagtuturo ng panitikan sa sekundarya at tersiyaryang antas. Masigla noong una ang produksiyon nito, sa pamumuno ni Dr. Mario I. Miclat, ngunit nang magpalit ng administrasyon at presidente ang UP, naglaho rin ang nasabing proyekto dahil sa matamlay na suportang pinansiyal ng nasabing unibersidad.

Kung iisipin natin, ang limitasyon ng ating pagtanaw sa panitikang pandaigdig ay nagbubunsod din para ang pagtuturo natin ng “panitikang pandaigdig” ay maging de-kahon habang tumatagal. Ang panitikang pandaigdig natin ay Americasentriko, at hindi Ewropeosentriko o Asiasentriko, dahil manipis ang ating pagkilala sa mga panitikang nasa Ewropa kung pagbabatayan ang kasalukuyang kurikulum sa hay-iskul o kolehiyo. Nagiging kasangkapan din ang salin sa mga layuning pampolitika, at ito marahil ay sanhi ng pakikibaka ng mga manunulat laban sa Batas Militar at buntot ng diktadura. Sa ilang pagkakataon, ginawang raket ang pagsasalin, kaya ang mga proyektong pagsasalin ay di-naiiwasang mapunta sa kamay ng ilang tagasalin lamang.

Negosyo ng mga Aklat

Ayon kay Tariq Ali, ang panitikang pandaigdig ay naididikta ng gaya ng New York Times Best Seller list, at ito ay may kaugnayan sa merkado. Halimbawa, ang bestseller na Go Set a Watchman ni Harper Lee ay nakapagbenta ng 1.6 milyong sipi noong 2014. Kung hindi kumikita ang isang aklat, makaaasa na hindi ito magkakapuwesto sa mga bukstor. Ang isang manuskrito ay kinakailangang ipagdasal na mapansin ng pabliser, at hindi kataka-taka na kahit ang mga awtor na Frances ay nagmamakaawa ngayong malathala sa US. Hindi ito katulad dati, na kung ibig mong manalo ng Nobel Prize in Literature, kinakailangan ka munang maisalin sa Frances, sapagkat ang Frances ang wika ng intelektuwal.

Ano ba ang nasa New York at bakit ito ang tinataguriang Mecca sa publikasyon ng mga panitikan? Matatagpuan sa New York ang 167 bigatin at independiyenteng pabliser ng mga aklat, at kabilang dito ang mga higanteng gaya ng Oxford University Press, Pantheon, Penguin Group, Picador, Random House, W. W. Norton & Company, Vintage/Anchor, Scholastic Coporation, atbp. Bilyon-bilyong dolyar ang kinikita ng industriya sa US, at noong 2014 ay kumita ito ng $27.99 bilyon.[xv] Ang isang aklat sa US sa nasabing taon ay may average na halagang $15.50 kada aklat (pulp fiction), o katumbas ng P 808.56 kada aklat; samantalang ang may matigas na pabalat (hard cover) ay $26.67 kada aklat, o katumbas ng P1,391.24 dito sa Filipinas.

Sa Filipinas, kinakailangan kang manalo sa gaya ng Palanca para mapansin ng pabliser, o kaya’y ng NBDB National Book Award upang ang iyong aklat ay magkaroon ng promosyon sa merkado, bukod sa maisasaalang-alang ng DepEd o CHED na magamit bilang sangguniang aklat, at bilhin pagkaraan ng mga aklatang akademiko sa buong bansa. Kailangan ka ring kumabit sa mga maykapangyarihan para malathala, at isang daan nito ay paglahok sa mga grupo ng mga manunulat o tagasalin. Ganito ang realidad sa Filipinas sapagkat negosyo rin ang pagsasalin.

Sa ating mga pangunahing bukstor, ang matutunghayan nating mga aklat na itinatanghal sa mga estante ay yaong na NYT Best Seller List din. Hindi susugal ang ating mga bukstor na bumili ng aklat na hindi napapansin ng New York Times, o kaya’y naisapelikula, gaya ng Lord of the Rings (1937–1949) ni J.R.R. Tolkien, at higit na papaboran ang gaya ng mga nobelang romanse kaysa antolohiya ng mga kuwento o dula, halimbawa ukol sa Lebanon. Gayunman, may ilang tindahan gaya ng Solidaridad, na maghahain ng ibang putaheng pampanitikan. Ang ibang tindahan ay nagbebenta ng mga segunda manong aklat na hinakot wari sa ukay-ukay o tambakan ng basura sa US. Kahit ang mga isinasaling aklat ng KWF ay makikita rin ang bersiyong Ingles sa gaya ng National Bookstore. Mahilig tayong manggaya, at kung minsan, hindi natin alam na inilalathala yaon nang hindi sinusuri nang maigi ng pabliser at pinagbabatayan lámang kung mabilis tumakbo ang aklat sa merkado.

Nakatatakot ang ganitong pangyayari. Halimbawa, kapag isinalin sa Filipino ang To Kill a Mockingbird (1960) ni Harper Lee, masasagap ng mga Filipino kahit ang rasistang pagtanaw at ang pangingibabaw ng puti sa itim na lahi, at ang puti ay waring siyang laging tagapagligtas ng itim o Negro na umiiral lámang para magdulot ng kaliwanagan sa puti.[xvi] Estereotipo at walang latoy ang pagkakalarawan sa mga Negro sa nobelang ito, at waring umiiral para kaawaan ng puti, pansin ng sanaysayistang si Anjali Enjeti.

Usapin sa Karapatang-intelektuwal

Nagkakaroon pa ng suliranin kapag pinag-usapan ang mga intelektuwal na pag-aari sa mga akda, kayâ ang isang banyagang akda ay hindi agad makatagos sa ating wika dahil sa lintik na legalidad. Ang isang pabliser o tagasalin ay kinakailangang humingi ng permiso (at magbayad) sa mga kontemporaneong awtor o kaya’y pabliser o fundasyon nito para maisalin sa Filipino o katutubong wika ang kanilang akda. May kontrata sa pagsasalin at paglalathala, at ito ang pahirap sa panig ng mga lokal na pabliser. Wala sanang problema sa aspektong ito. Ngunit kung ang legalidad lagi ang pagbabatayan para tayo makapagsalin, maipagkakait sa atin ang mayamang malig ng daigdig. Sa aking palagay, ang pagsasalin ng mga kontemporaneong akda na mula sa maykayang bansa ay hindi dapat masagkaan ng usaping pinansiyal. Kinakailangang manghimasok kahit ang ating gobyerno—sa pamamagitan halimbawa ng KWF o NBDB o NCCA— para makapagsalin nang walang humpay ang mga Filipino.

Ang isa pang sagabal ay umaabot o lumalampas kung minsan ng isang buwan ang isang awtor o pabliser kung pahihintulutan nito ang pagsasalin ng kanilang akda. Kung ikaw ay matatakuting lokal na pabliser ay masisiraan ka ng loob sa labis na bagal ng pagsagot mula sa hinihingan ng permiso, bukod sa mahal ang bayad sa karapatan sa pagsasalin. Ang ginagawa ng ilang lokal na pabliser ay isaad na ang salin ay nakalaan para sa layuning pang-edukasyon lamang.

Kung babalikan ang kasaysayan ng pagsasalin sa Filipinas, walang ganitong problema noon. Halimbawa, noong bungad ng siglo 20 ay nailalathala sa mga pahina ng El Renacimiento at Muling Pagsilang ang mga tula ni Eugene Field at ni Emperor Mutsuhito nang walang hinihinging permiso mula sa mga orihinal na awtor. Editor at peryodista si Field, na mahilig sumulat ng tulang pambata, bukod sa ang ilang tula ay nilapatan ng musika o kaya’y ilustrasyon, at kabilang sa St. Louis Walk of Fame. Samantala, si Emperor Mutsuhito ang ika-122 emperador ng Japan, at sa kaniyang pamamahala ay napaghunos niya ang kaniyang bansa mula sa pagiging bukod tungo sa pagiging bukás at moderno.  Ang pagsasalin ng mga tula, kuwento, at dula ay sisigla bago at makaraan ang Ikalawang Digmaang Pandaidig, at magsasagawa pa ng mga patimpalak, gaya ng timpalak ng salin ng Don Quixote ni Miguel Cervantes. Magwawagi ang grupo nina Dionisio San Agustin, Cirio H. Panganiban, Teodoro E. Gener, at Buenaventura G. Medina dahil sa kanilang rendisyon ng  Ang Palaisip na maharlikang si Don Quijote de la Mancha (1940). Ang nakapagtataka’y hindi na nakapaglabas ng iba pang modernong salin ng Don Quixote na aangkop sa kasaluyang panahon.

Mahalaga ang Don Quixote sapagkat ito ang kauna-unahang modernong nobela na kinilala sa buong daigdig. Ang pinapangarap noong España ni Don Quixote ay may toleransiya, na ang mga kultura ng Kristiyano, Hudyo, at Muslim ay umiiral nang magkakatabi at payapa, imbes na magkakabukod, nagbabakbakan, at watak-watak. Mula sa pagsasanib ng mga kultura, ani Tariq Ali, ay sumilang ang kulturang Al Andalus (Muslim Spain o Muslim Iberia). Si Miguel de Cervantes, na nagkukuwento ng buhay ni Don Quixote, ay nagsaad na hindi sa kaniya nagmula sa kuwento bagkus sa isang Moro. Ang nobela kung gayon ay mahihinuhang hindi basta ukol sa pagiging kabalyero o matapat na Kristiyano (dahil nabaliw si Don Quixote sa kababasa ng mga basurang librong romanse na mahihinuhang doble-karang aklat relihiyoso), bagkus hinggil sa pagsasaharaya ng isang ideal na daigdig na higit sa maihahain ng isang pananalig o kultura.

Paglampas sa Legalidad

Ang kinakailangan ng ating bansa ay makalundag sa legalidad na may kaugnayan sa karapatang intelektuwal nang sa gayon ay makapagsalin nang malaya ang malaking populasyon ng mga Filipino. Sa panig ng KWF, imbes na magsalin ito ng sertipiko at ilang dokumento mula sa ibang ahensiya ng gobyerno, ito ay dapat gumagawa ng mga patakaran at patnubay na batay sa saliksik upang ang pagsasalin ay maging malaya at katanggap-tanggap sa mga unibersidad at kolehiyo, bukod sa mahimok ang mga pribadong indibidwal o korporasyon o kaya’y grupo ng mga pabliser na mag-ambag sa pagsasalin.

Ang programa sa pagsasalin ay maaaring isaalang-alang ang paglalathala ng 5,000 titulo o higit pang aklat sa loob ng tatlo o limang taon, sa tulong ng mga estadong unibersidad at kolehiyo, at may subsidyo mula sa gobyerno o pribadong sektor. Ang isa pang magagawa ay muling buhayin at gawing obligatoryo ang mga kurso sa pagsasalin, upang ang pagsasalin ay hindi lamang maging elective subject sa kolehiyo o senior high school bagkus isang nagsasariling larang.

Kung ang bawat Estadong Unibersidad at Kolehiyo ay makapaglalabas ng isa o dalawang salin ng mga akdang internasyonal kada taon, malulutas ang problema natin ukol sa panitikang pandaigdig sa loob ng limang taon.

Nakalulungkot na kung babalikan ang librong Apat na Siglo ng Pagsasalin, ang Bibliograpiya ng mga Pagsasalin sa Filipinas (1593-1998), ni Dr. Lilia F. Antonio, matutunghayan doon na may tinatayang 1,060 titulo ng mga akda ang naisalin sa Filipino. Sa loob ng apat na siglo, pansin nga ni Dr. Mario I. Miclat, halos dalawang aklat o titulo kada taon ang naisasalin sa loob ng 400 taon.[xvii] Higit na marami pa rito ang isinasaling aklat pampanitikan sa Ingles sa US sa loob ng limang taon (2008-2017), at walang sinabi sa mga salin sa wikang Arabe. Mahihinuha na sa estado ng pagsasalin sa Filipinas, ang pagiging makitid ng ating pagtanaw sa daigdig ay tumitingkad, at hindi maikukubli ang ating saliwang pagpapahalaga ukol sa panitikan at mga wika ng daigdig, o kaya’y sa edukasyon sa pangkalahatan.

Pagsasalin bilang Pangkatang Gawain

Kailangan nating tanggapin na ang pagsasalin o ang paghahasa sa mga tagasalin ay hindi lamang trabaho o tungkulin ng KWF. Hinihingi ng panahon na buksan natin ang ating loob at isip hinggil sa posibilidad ng malawakang pagsasalin, na pinopondohan nang malaki ng gobyerno at tinatangkilik ng pribadong sektor, para sa kapakanan ng ating mga estudyante at guro. Binuksan ko ang usaping ito sapagkat kung nais nating pasiglahin ang pagtangkilik sa mga banyagang panitikan, kinakailangan nito ang katumbas na pagsisikap ukol sa pagsasalin.

Sa mikrokosmong pagdulog, ang isang guro na makapagtuturo nang mahusay na pagsasalin, ay maaaring makahikayat sa buong klase niya na binubuo ng 50 kabataan na bumuo ng mga salin. Ang pagsasalin ay maaaring maging pangkatang gawain, at kung ang bawat pangkat ay may tiglilimang kasapi, makabubuo agad ng 10 akdang salin na maituturing na antolohiya at maaangking proyekto ng lahat. Ang proseso ng pagtuturo ay maaaring nasa anyo ng palihan [workshop], at hindi mahalaga ang pagtatamo ng mataas na grado bagkus ang pagkatuto sa esensiya ng pagsasalin. Bukod pa rito ay matuturuan ang mga estudyante kung paano tumanaw ang isang editor ng antolohiya, na hindi lamang maalam sa wika, bagkus sa konsistensi sa estilo, anyo, at gamit ng mga salita o jargon.

Ang modernong rebolusyon na may kaugnayan sa mass media at Internet ay nakapag-ambag nang malaki sa pagsasalin. Pinalitan ni Mark Zuckerberg si Johanne Gutenberg, at dinanas natin kahit ang masaklap na pangyayari ukol sa mga pekeng balita at akda. Ngunit higit pa rito, ang Internet ay nagpapadaloy ng malayang impormasyon, kaya ang isang akdang banyaga ay maaaring magkaroon ng katumbas sa Filipino sakali’t ito’y isalin at ilathala sa elektronikong paraan. Kung gagamitin sa positibong paraan ang Internet, ang mga salin sa Filipino ay maipalalaganap nang lubos hindi lamang sa Filipinas bagkus maging sa iba’t ibang panig ng daigdig.

Sa isang klase ng mga estudyante, ang Internet ay maaaring maging lunsaran ng isang kolektibong publikasyon at dito matitingnan ng guro ang progreso ng kaniyang mga estudyante. Ang paglalathala—sa ayaw man natin o gusto—ay hindi lámang matatagpuan sa palimbag sa papel na pamamaraan, bagkus sa elektronikong paraan. Mahalaga pa rin sa aking palagay ang mga imprenta, ngunit  hindi matatawaran ang impormasyong teknolohiya na higit na nagiging malaya ang pagtatamo ng akdang pampanitikan mula sa iba’t ibang bansa, at makapagpapadali sa gawain ng mga estudyante.

Sa mga paaralan na hindi pinapalad na maabot ng Internet, ang magagawa natin ay ang pagbabalik sa lumang paraan ng pag-aaral. Kabilang dito ang paglalaan ng oras sa pagbabasa ng mga aklat, ang pagpapalalim ng bokabularyo ng bawat kasapi, ang talakayan sa loob ng pangkat hinggil sa nilalaman o anyo ng akda, at ang pagsasaalang sa lente ng pagbasa, halimbawa kung ano ang nararapat na pagdulog o teorya na magagamit sa pagbasa. Matuturuan sa ganitong paraan ang mga estudyante nang walang pakialam sa mga grado o award, at ang higit na mahalaga ay naitatampok kung naunawaan nga ba talaga ng isang estudyante ang aklat na kaniyang binása.

Tungo sa Ibayong Pagsasalin

Ang isang university press sa Filipinas ay masuwerte nang makapaglimbag ng 2-3 na titulong salin sa isang taon. Kung ang nasabing palathalaan ay madaragdagan pa ang salin at maging 20 kada taon, mapupuwersa ito tungo sa malikhaing promosyon at distribusyon ng mga aklat. Ngunit hindi ito nagaganap. Hindi na sapat ngayon ang maglathala ng 500-1,000 sipi, bagkus panahon nang maglathala ng tig-25 libong sipi bawat titulo upang madaling maabot ang pangarap na 1 milyong aklat kada taon.

Kapag pinag-aralan na ang konsepto ng pandaigdigang panitikan pagsapit sa mga silid aralan ay nagkakaroon na ng problema kung iuugnay dito ang wika o mga wikang pinagmumulan ng nasabing larang. Ito ay sapagkat ang pandaigdigang panitikan ay nakasalalay sa wika ng pinagsasalinan, pansin ni Tariq Ali, at depende sa volyum ng salin ng mga akda ay mababatid natin kung ano ang nilalaman ng mga malikhaing akda sa iba’t ibang panig ng daigdig. Halimbawa, hindi kilala sa Filipinas si Adonis (Ali Ahmad Said Esber) na isang rebeldeng makata ng Syria, kahit ang taong ito ay tinitingalang pinakadakilang makata sa modernong panahon sa hanay ng mga bansang ginagamit ang wikang Arabe. Ang kakatwa’y ni hindi siya manalo ng Nobel Prize in Literature (at nauna pa si Bob Dylan), subalit hindi ako nagtataka dahil ang nasabing parangal ay mula sa umimbento ng dinamita na kung hindi lumipol ng mga tao kapag may digmaan ay ginagamit sa pangingisda ng mga tiwaling propitaryo.

Ang Filipino, at iba pang pangunahing katutubong wika sa Filipinas, ay dapat magkaroon ng programadong pagsasalin ukol sa panitikang pandaigdig, na ang network ay tumatagos hanggang pamayanan, upang maunawaan ang sari-saring kultura at kasaysayan ng bawat bansa o nasyon, at nang lumawak ang ating pagtanaw bilang mamamayang kabilang sa sandaigdigan at bilang isang Filipino.  Ang trabaho ng pagsasalin ay hindi nangangailangan ng titulong Masterado o Doktorado, bagkus ay patuluyang pagsasanay sa mga aktuwal na pagsasalin na mailalathala sa papel o sa elektronikong anyo. Ito ay upang salungatin ang namamayaning gahum ng globalisasyon na “walang pakialam” sa kultura, bagkus kumita.

Waring hindi nasusupil ang agos ng intoleransiya mula sa malalaking negosyo, at ang nakikita nating problema kahit sa diskurso ng “bagani” ay dahil sa ating baluktot na pagtanaw at mala-Hollywood na pagdulog sa ating mga aliwan, gaya ng telenobela, pelikula, at timpalak sa telebisyon. . . .

Ibig kong wakasan ang aking papel sa pagsasabing ang panitikan saanmang bansa ito nagmula ay nagiging pandaigdigan pagsapit sa Filipinas kapag ito ay naisalin sa Filipino o sa mga katutubong wika ng Filipinas. Sa pagsasalin, ang isang banyagang akda ay nagkakaroon ng lokal na testura at kulay, upang umangkop kahit paano sa konsepto na taglay ng wikang pinagsasalinan. Kung hindi ito magaganap, mananatiling nasa literal na pakahulugan ang salin, at lilitaw ang kahinaan ng isang akda kahit hindi karapat-dapat ang gayong pagtaya. Nakatutulong din ang pagsasalin para umunlad ang mga lokal na panitikan hinggil sa korpus ng mga salita, pakahulugan, at pahiwatig, at lumawak ang ating pagtanaw sa daigdig.

Sa ating panig, hinihintay tayo ng panahon na mag-ambag sa ating sari-sariling mga pamamaraan. Huwag na tayong umasa pa sa gobyernong bulok, o ipinapalagay ng ilang kritiko, na bulok.  Sapagkat sa bandang huli, ang importante ay may masimulan, anuman ang antas ng ating kaalaman at kasanayan ukol sa pagbabasa, pagsusuri, at pagsasalin ng mga akdang dayuhan. Ang pagsasaayos ng ating kurikulum ukol sa pandaigdigang panitikan ay tungkulin nating lahat, at kung gayon, natural na hinihingi ang inyong pakikiisa sa ganitong gawain.

Mga Talâ

[i] Silk Road—sinaunang ruta ng kalakalan, mulang China hanggang Turkey at Mediterannean. Ang ruta ay aabot Ewropa, Arabia, at Hilagang Africa.

[ii] Dakilang manunulat mulang Germany, isinilang noong noong 1749  at yumao noong 1832.

[iii] Hendrik Birus, “The Goethean Concept of World Literature and Comparative Literature” page 2 of 8 CLCWeb: Comparative Literature and Culture 2.4 (2000), p. 2.

[iv] Ibid, p. 3.

[v] Eckermann, Johann Peter. Gespräche mit Goethe in den letzten Jahren seines Lebens. Ed. Regine Otto and Peter Wersig. Berlin: Aufbau, 1987, p. 198. Matatagpuan din sa Hendrik Birus, “The Goethean Concept of World Literature and Comparative Literature” p. 8 CLCWeb: Comparative Literature and Culture 2.4 (2000).

[vi] British-Pakistani na manunulat at intelektuwal, at kinikilalang kritiko at historiyador sa kasalukuyan.

[vii] Complete Database Translation, na may petsang 13 Agosto 2017, at nalathala sa Three Percent: A Resource for International Literature at the University of Rochester, hinango noong 30 Marso 2018, 10 am.

[viii] Basahin ang The Arabist, sa https://arabist.net/blog/2010/11/4/new-numbers-on-translations-into-arabic.html na hinango noong 13 Agosto 2017, 10 am.

[ix] Basahin ang “These are the most powerful languages in the world,” na nalathala sa World Economic Forum noong 2 Disyembre 2016. Tingnan ang https://www.weforum.org/agenda/2016/12/these-are-the-most-powerful-languages-in-the-world/ na hinango noong 26 Marso 2018, ganap na alas-onse ng gabi.

[x] Hango sa lektura ni Tariq Ali na pinamagatang “World Literature and World Languages,” sa University of London noong 2013. Mapapanood ito sa https://www.youtube.com/watch?v=NaP0KEwdGro.

[xi] Mula sa International Monetary Fund (IMF). Basahin ang  http://www.imf.org/external/np/exr/ib/ 2000/041200to.htm, na hinango noong 30 Marso 2018, 9:22 am.

[xii] NBDB, daglat ng National Book Development Board.

[xiii] Basahin ang introduksiyon ni Roberto T. Añonuevo sa salin ng nobelang La Hija del Cardenal ni Felix Guzzoni (Ang Anak ng Kardenal) ni Gerardo Chanco na inilathala ng Ateneo de Manila University Press noong 2007. Ang Aklatang Bayan ay binubuo ng 42 manunulat na Tagalog, na ang karamihan ay marunong magsalin ng akdang nasusulat mulang Español, Ingles, Aleman, Frances, Hapones, atbp.

[xiv] Basahin ang “Mensahe sa PAKSA Hinggil sa mga Tungkulin ng mga Kadre sa Larangan ng Kultura,” ni Prof. Jose Maria Sison, at may petsang 20 Disyembre 1971. Muling nalathala sa Aklatang Tibak (https://aklatangtibak.files. wordpress.com/2017/05/mensahe-sa-paksa-hinggil-sa-mga-tungkulin-ng-mga-kadre-sa-larangan-ng-kultura.pdf) na hinango noong 29 Marso 2018, 7:27 pm.

[xv] Hango sa datos ng GBO New York, German Book Office. Matutunghayan sa https://buchmesse.de/images/fbm/dokumente-ua-pdfs/2016/book_market_us_jan_2016_56617.pdf na hinango noong 2 Abril 2018, 4 pm.

[xvi] Basahin ang maikling kritika ni Anjali Enjeti na pinamagatang “It’s time to diversify and decolonise our schools’ reading lists,” na nalathala sa Al Jazeera.com. Tingnan ang https://www.aljazeera.com/indepth/opinion/time-diversify-decolonise-schools-reading-lists-180318100326982.html na hinango noong 31 Marso 2018, 1:02 am.

[xvii] Basahin ang “In Focus: Translations into Filipino,” ni Mario I. Miclat, Ph.D., na nalathala sa websayt ng National Commission for Culture and the Arts noong 26 Pebrero 2015.  Matutunghayan sa http://ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/in-focus/translations-into-filipino/ na hinango noong 30 Marso 2018, 4:48 pm.

Advertisements

Bawal, ni Eugenio Montale

Bawal

Salin ng “Verboten,” ni Eugenio Montale
Salin sa eleganteng Filipino ni Roberto T. Añonuevo

Sinasabi nilang sa gramatika ni Kafka,
nawawala ang panahunang panghinaharap.
Ito ang natuklasan ng isang tao na pinanatili
ang pagkamalihim at may magandang dahilan.
Walang dudang pinangangambahan niya
ang mga lantad o kahit lumiliyab na bunga
ng kaniyang pagkahenyo. At si Kafka,
ang demonyong albularyo, ay lalapit
sa tulos ng mga larawan o sa mga akda niya,
na ang karamihan ay ni hindi maibenta.

wood wall sign property prohibited forbidden danger safety do not enter restriction outdoor structure

Paraluman, ni Roberto T. Añonuevo

Paraluman

Roberto T. Añonuevo

Pumaloob ka sa Marinduque isang araw, at ikaw, sa wari ko, ang puso ng mga paglalakbay: divina filipina ang imbay, granado ang buhok ngunit ambar ang balintataw, lumalakad nang manipis ang tsinelas gayong kayputi ng mga sakong, at ang gunita ay mula sa malayong lungsod. Taglay mo marahil si Borges, at bawat hakbang  ay laberinto ng talinghaga bawat talinghaga, at ang palaisipan ng iyong labì ay pisì na tinatawid ng aking balikat at budhi. Kailangan kita kung ako ang tula.

Magpupugay ang mga barko sa iyong dibdib.

Makararating ka sa Boac gaya sa hula nang umuulan gayong nasa pusod ng tag-araw, at matatagpuan kita sa aking silid. Matatagpuan kitang gutóm, lastag, at basâ ang buhok, at naisip kong umahon ka mula sa dagat para tanggapin ng dalampasigan. Ang iyong salita ay bumubukal sa paningin, parang mula sa butanding ng malayong Oslob, at ang iyong kislot ay dayaray na naglalagos sa bintana. Nang lumapit ako sa iyo, tumakas ang iyong anino at lumukob ang simoy ng pinyahan.

Umiindayog ang tinig ng mga titik mo sa aking dibdib. Dalawang bundok sa pusod ng laot ang lumilitaw pagkahawi ng ulop, at parang ganiyan ang pakiramdam nang tahakin kita sa mga aklat. Anung kinis ng iyong mga pahina sa aking kandungan. Naririnig ko sa malayo ang batingaw ng Montserrat kahit sa aking pananaginip nang gising; at pumikit man ako, ikaw ang hulagway na nakangiti sa isang kapeterya mula sa matandang bahay na bato.

Pupukulin kita ng mga tanong, ngunit hindi ka tutugon.

Maglalakad tayo pagkaraan sa lansangan na maagang matulog ang mga ilaw ng mga bahay at tindahan. Nagliliwanag ang langit sa mga bituin. Sumisitsit ang mga kuliglig. Wala ni traysikel o dyip na naligaw sa daan. Mahimbing na namamahinga sa bangketa ang isang huklubang askal. Nakapinid ang mga pinto o bintana, at ang tanging bukás ay ang paningin mong kumikislap.

Maya-maya’y marahang umambon at umihip ang malamig na simoy. Nabasâ ang iyong mga pisngi, na parang tigmak sa luha. May dalawang aninong magkahawak kamay ang ating makakasalubong—na waring mga tauhan sa antigong pelikulang walang tokis. At nang sumulyap sila sa atin, ang nakita ko ay ako at ikaw.

Heto ang eksperimental na videopoema ni Roberto T. Añonuevo hinggil sa tulang “Paraluman.”

Pagsunog ng Koran

Binubuhay ni Pastor Terry Jones, pinuno ng munting sekta ng mga Protestante sa Estados Unidos, ang sining ng prehuwisyo at poot laban sa Islam na taliwas sa dapat asahan sa isang alagad ng simbahan. Sa Setyembre 11, nakatakda niyang sunugin ang mga sipi ng Koran sa piling ng kaniyang mga alagad, upang ipagunita ang madugong 9-11 atake ng mga Islamistang rebelde sa Amerika. Marami ang nabulabog sa dogmatikong pahayag ng butihing pastor, na ikinangingitngit ng mga Muslim sa iba’t ibang panig ng daigdig, dahil ang kaniyang pahayag ay sinasaplutan ng pangangatwiran ng pananampalatayang relihiyoso imbes na maging lohiko.

Pinanaig ni Jones ang sukal ng damdamin laban sa itinuturing na sagradong aklat ng mga Muslim na tiyak kong hindi niya nabasa sa kabuuan. At ang Koran, na nagtataglay ng samot-saring pakahulugan, sagisag, at halagahan sa panig ng pangunahing relihiyon sa daigdig, ay yuyurakan sa paraang sinematograpiko upang igiit ang sinaunang krusadang relihiyoso na handang sumabay sa armadong digmaan at pananakop na pawang isinusulong ng Amerika at ng mga alyado nitong bansa sa Afghanistan, Iraq, Lebanon, Pakistan, Palestine, at sa Gitnang Silangan sa kabuuan.

Ngunit sa oras na gawin iyon ni Jones, ang mga salita sa Koran ay lalong magiging eternal at makapangyarihan. Ang Koran ay hindi na lamang magiging newtral na artefakto at malamig na teksto. Ito ay babangon mula sa mga abo, magkakaroon ng bagong anyo, magtitindig ng kontra-diskurso laban sa baryotikong pananaw ni Pastor Jones, at marahil ay makahihimok ng bagong hanay ng mga radikal na deboto upang ipagpatuloy ang pakikibaka para wakasan ang prehuwisyo, katangahan, at kapaluan ng mga Amerikanong hangga ngayon ay bansot mag-isip.

Nakapangingilabot ang pagsulpot ni Jones dahil isinasakatawan niya ang diwain ni Joseph McCarthy na lumilikha ng Kubling Digmaan na sa pagkakataong ito ay may kaugnayan sa relihiyon. Ngunit higit na barbaro bagaman banal itong si Jones, na parang emperador o obispo na handang sunugin ang aklatan at ilibing nang buháy ang mga iskolar ng Islam. Sabihin mang simboliko ang pagsunog ng Koran, ang mismong asal na iyon ay nagpapalaganap ng ultimong karahasan na pangkaisipan at pangkalooban na pawang tumututol kumilala sa pambihirang pananampalataya at paraan ng pamumuhay.

Kailangang iwaksi ang halimbawa ni Pastor Jones.

Nakapagtataka na kahit sa Amerika ay nagaganap pa hangga ngayon ang librisidyo. (Kung ang librisidyo ay tumutukoy sa panununog ng aklat at iba pang kaugnay na babasahin dahil sa pagtutol na moral, politiko, at relihiyoso, ang pagtutol na ito ay dapat ibinabatay ni Pastor Jones sa aral na nakalimbag sa Koran at hindi sa mga lihis na pangangaral ng kung sinong radikal na Islamista.) Ang librisidyo ay ginagawa upang ipataw ang kapangyarihan ng awtoridad sa madla, at imbes na hayaan ang madlang mag-isip ay binabansot ng propaganda ang madla para sumunod sa atas ng awtoridad alinsunod sa paghalukay ng damdamin. Ang pagpapasiklab ng damdamin ang minamabuti ng librisidyo, at ang dapat sanang diskurso hinggil sa isang usapin ay natatabunan ng paninigaw at pang-uusig.

Kahit sabihin pang bulok ang isang aklat o babasahin, hindi mawawakasan ang halina nito sa panununog, gaya sa Sunog sa Moriones noong dekada 1940 na ginawa ng mga panitikerong tutol sa sinauna’t de-kahong pagsusulat sa Tagalog, o kaya’y pagsisiga ng mga aklat at tropeo sa tabi ng Pambansang Aklatan noong dekada 1970 para tutulan ang nakababansot na literaturang pinalulusot umano ng matatandang tinale. Sa panununog ng aklat, nabubura nang pansamantala lamang ang mga salita, ngunit nananatili ang bulok na diwaing maaaring umiral at magsilang ng bagong prehuwisyo kahit sa isip ng mga tao. Ang kinakailangan kung gayon ay paglikha ng sariwang panitikang sumasagot, at sabihin nang nagdudulot ng alternatibong kaisipan kung alternatibo ngang maituturing, sa mga dating inilalathala ng awtoridad.

Ang kailangan ng panahong ito ay mga intelektuwal—imbes na arsonistang pastor at aktibistang utak-pulbura—na handang isatitik ang kanilang karunungan, saliksik at guniguni sa pinakamasining na paraan. Sa unang malas ay mapanganib ang ganitong tindig, dahil sino bang nasa poder ang nais makabangga ang mga intelektuwal na magbubunyag ng kaniyang lihis na pamamalakad? Ngunit kinakailangan ang mga intelektuwal na magpapanukala ng sariwang pagtanaw at pananaw, para ipaliwanag ang mga sinaunang diwaing nangangailangan ng sariwang pagtitig at interogasyon, na makatutulong sa mga tao sa paraang realistiko, pragmatiko, at pilosopiko.

Naganap na ang madugong 9-11, at maaaring maulit pa ito kung hindi mapipigil ang paglaganap ng mga sungayang Pastor Jones na handang maghayag ng ebanghelyo ng poot, prehuwisyo, at katangahan laban sa mga mamamayan ng daigdig.

Higit na Mautak si Zorro

Higit na Mautak si Zorro

( “El Zorro en más sabio” ni Augusto Monterroso
Salin mula sa orihinal na Espanyol ni Roberto T. Añonuevo)

Naaburido isang araw si Zorro dahil sa hirap at lungkot, kaya nagpasiya siyang maghunos na manunulat, na pinagbuhusan niya ng loob kaagad, dahil nayayamot siya sa tao na magsasabi ng isang bagay ngunit salungat ang gagawin.

Magaling ang una niyang aklat, at matagumpay; umani yaon ng palakpak sa sangkalupaan, at mabilis isinalin (bagaman sablay kung minsan) sa iba’t ibang wika.

Hinigtan ng kaniyang ikalawang aklat ang una, at ang ilang propesor mulang Hilagang Amerika na pawang bigatin sa akademya ay masiglang pumuna at sumulat ng mga aklat hinggil sa mga aklat ni Zorro.

Nalugod nang sandaling yaon si Zorro, at pinalipas ang mga taon nang walang inilalathalang akda.

Ngunit pabulong na umangal ang ibang tao, at inulit: “Ano ba ang pasanin ni Zorro?” At kapag nagkita sila sa mga pagdiriwang na may inuman ay paliligiran nila si Zorro para tanungin kung bakit tinalikdan nito ang pagpapalathala.

“Pero nakapagpalathala na ako ng dalawang libro,” tugon niya nang may pagkainis.

“Mabuti iyan,” ang sagot nila, “kaya dapat ka ngang magpalathala pa ng maraming akda.” Hindi umimik si Zorro, ngunit nawika niya sa sarili: “Ang totoo’y ibig nila akong maglabas ng masamang aklat; ngunit dahil ako si Zorro, hindi ko gagawin iyon.”

Pagbabago sa Sistema ng Produksiyon ng Teksbuk

Nangangailangan ng bagong sistema ang produksiyon ng sangguniang aklat, na tinatawag ding “teksbuk,” sa Filipinas. Ang pagsusuri ng teksbuk ay hindi dapat mauwi lamang sa pagsala at pagsinop sa mga maling gramatika, palaugnayan, gamit, katibayan, at konsepto ng mga salita, gaya ng malimit gawin ni Antonio Calipjo Go. Kailangan ang pagtataguyod ng mahigpit na proseso mulang pangangalap ng datos at impormasyon hanggang pagpili kung ano ang paksang ilalahok at kung paano isasalin yaon bilang araling kayang humubog sa kasanayan ng mga bata. Ang mga teksbuk ay hindi dapat alingawngaw lamang ng mga teksbuk sa Singapore, Canada, United Kingdom, at United States bagkus sumasalalim sa mga pangangailangan ng Filipinas. Ang mga teksbuk ay hindi rin dapat nakakulong sa Batayang Edukasyong Kurikulum ng Departamento ng Edukasyon, bagaman handang sumunod sa itinatakda ng naturang ahensiya.

Upang magawa ito, kinakailangan ang pagbubuo ng sirkulo ng mga eksperto sa bawat larang, gaya ng panitikan, agham, araling panlipunan, matematika. Ang mga tao na ito ay dapat inaalagaan nang mahabang panahon, dahil sila rin ang mag-aambag nang malaki sa produksiyon ng teksbuk. Ngunit kahit ang mga ekspertong ito ay dapat may kasamang bihasang manunulat at editor, dahil hindi nangangahulugang kayang magsulat nang matino ang sinumang may doktorado o masterado sa isang larang.

Iminumungkahi rin ang pagbubuo ng sirkulo ng mga manunulat na siyang kabalikat ng mga eksperto. Sa Filipinas, masyadong tinitipid kung hindi man minamata ang mga manunulat imbes na bigyan ng sapat na sahod o pabuya para mapaganda ang teksto. Kailangan ang solidong sirkulo ng mga manunulat upang maging katuwang ito ng mga eksperto na pawang nagmumungkahi kung paano bubuuin ang aklat. Ang pagtutulungan ng mga bihasang manunulat, guro, eksperto, at iba pang tao ang susi sa mahusay na produksiyon ng aklat.

Bukod sa sirkulo ng mga manunulat ay dapat binubuo rin ang sirkulo ng mga editor ng bawat larang. Iminumungkahi ang pagtatalaga ng mga editor sa bawat yugto ng produksiyon, at laging nakakawing sila sa mga pangkat ng mananaliksik at sa sirkulo ng mga eksperto. Sa ganitong paraan, naibubukod agad ang matitingkad na mali sa teksto at napapalitan ng sariwa’t tumpak na datos at impormasyon.

Iminumungkahi ang abanseng pangangalap ng datos at impormasyon. Magagawa ito sa pagbubuo ng pambihirang silid-aklatan at artsibo sa panig ng publikasyon, bukod sa pagbubuo ng mga pangkat na ang tungkulin ay maging katuwang sa pananaliksik. Ang pangkat ng mga mananaliksik ay dapat umaayon sa kontemporaneong panahon, ngunit hindi dapat mangingimi sa pagbabalik sa ugat, kasaysayan, at paglago ng isang larang, gaya ng panitikan at agham. Ang tungkulin ng pananaliksik ay hindi dapat iniaasa lamang sa mga gurong manunulat, dahil kung minsan ay wala silang panahon pa para magsaliksik. Nahuhulog din sa bitag ang iba na mangopya ng ibang aralin sa ibang teksbuk o blog, o kaya’y gamitin ang sinulat ng kanilang mga estudyante nang may mailahok sa teksbuk.

Ang sistema ng produksiyon ay dapat pinadadali ng mga makabagong aparato at kagamitan, gaya ng kompiyuter. Ngunit hindi dapat tipirin ang pag-eedit sa papel at panaigin palagi ang pag-eedit sa kompiyuter iskrin. Lumulusot ang maraming mali sa teksto dahil inaakala ng iba na sapat na ang pagtitig sa iskrin. Magagamit ang sistema ng kompiyuter sa paglalatag ng mga teksto, at natitingnan agad kung ano ang mga naulit na paksa o nilalaman. Magagamit din ito upang mahugot ang mga kinakailangang salita, at mapalitan agad yaon.

Nagkakaroon ng problema sa pagsulat ng teksbuk sa Filipinas dahil ang pagdulog sa mga paksang susulatin ay pinaghahati-hatian ng mga guro o eksperto gaya ng tinapay. Ang paghahati ay ibinabatay sa bawat kabanata, kaya ang isang awtor ay malimit ulitin kung hindi man banggitin ang natalakay na sa mga naunang kabanata. Ang tagapag-ugnay ng proyekto ang naiiwang magsaayos ng mga paksa, at magsinop ng mga aralin, kaya hindi gaanong nalilinis o naitutuwid ang mga mali. Kung minsan, ang tagapag-ugnay ang tumatayong editor na hindi dapat. Ang ibang pabliser na nagtitipid ay uupa ng tagalabas na editor o tagapagtasa na titingin sa mga mali, at pagkaraan nito ay inaasahang malinis na ang teksto.

Ang pagbubuo ng teksbuk ay malayo sa pagbubuo ng pahayagan, bagaman may mapupulot sa proseso ng pag-edit sa isang pahayagan. Ang isang makapal na teksbuk ay dapat pinagbubuhusan ng isip ng 80 editor o higit pa, upang masala ang mga impormasyon, aralin, talahanayan, estadistika, tanong, at kung ano-ano pang kuntil-butil na lalamanin ng teksbuk. Ang bawat editor ay dapat may kabihasaan sa kaniyang larang, gaya ng agham o panitikan o kasaysayan, bukod sa magaling humawak ng wika. Nagkakaroon ng problema sa paggawa ng teksbuk dahil kung minsan ang isang pabliser ay bibili ng mga imported na teksbuk at iyon ang ipagagaya na lamang sa mga lokal na awtor. Ang napapalitan ay ang mga pangalan at lugar lamang, ngunit ang konsepto ay nananatiling kolonyal. Sa panukalang maramihang editor, ang bawat paksa ay natititigan nang matagal at napag-aaralan sa bawat yugto ng produksiyon. Natatasa rin nang maigi ang bawat kabanata. At ang mga pangkalahatang editor (na maaaring binubuo ng lima o pitong katao) ay napapagtuhog-tuhog ang mga aralin at walang nasasayang na salita o papel kapag nailatag na ang teksto.

Malimit na inuupahan ng mga pabliser ang mga guro na sumulat ng teksbuk dahil ang mga gurong ito ang magpapagamit din ng kanilang teksbuk sa mga estudyante. Na malaking pagkakamali. Sa ganitong sistema, ang mga guro ay hindi lamang naaatasang sumulat at mag-edit ng teksto bagkus ginagawa pa silang tulay para sa promosyon, distribusyon, at marketing ng mga aklat. Napipilitan ang mga guro na sumunod sa atas ng publikasyon, para maibenta ang sinulat nila at kumita kahit kaunti mula sa pabliser. Ang nasabing sistema ay masisipat na katamaran sa ngalan ng katipiran sa panig ng mga pabliser ng teksbuk, dahil imbes na umupa sila ng mga tagapaglako ng aklat ay ginagago pa nila ang mga guro. Sa kabilang dako, may matatamo ring dagdag na puntos ang guro kapag nailabas ang teksbuk, at iyon ang maisasaad niya sa kaniyang resume.

Isa pang sakit ng teksbuk sa Filipinas ay ang mababang kalidad ng papel at paglilimbag. Sinasadya ito upang mapababa ang presyo ng teksbuk, at kapag napunit o nasira ang aklat ay mapipilitang palitan yaon sa susunod na taon. Kung minsan, ang teksbuk ay ginagawa ring workbook, na may mga pahinang pinupunit o sinusulatan. Sinasadya ito upang maging isahang gamit lamang ang teksbuk at puwede nang itapon sa oras na masulatan ang mga puwang sa ilalim ng mga tanong. Dapat baguhin ang ganitong sistema. Dapat maging matibay ang papel, malinis ang limbag, at masinop ang pagkakatahi at pagdidikit ng mga pahina, gaya noong dati. Bukod na papel o kaya’y kuwarderno dapat ang sinusulatan ng mga estudyante, at hindi ang kanilang mga teksbuk. Ito ay dahil ang ilang tanong ay nangangailangan ng masinop na espasyo para sa sagot na pasalaysay o paglalarawan, gaya ng sanaysay. Mapangangalagaan din ang teksbuk, at maipagagamit pa ito sa susunod na mga mag-aaral.

Napapanahon na ring baguhin ang wika na ginagamit sa mga teksbuk sa Filipinas. Halimbawa, ang wika sa agham at matematika ay hindi dapat sa Ingles nakasulat bagkus sa Filipino. Ito ay upang mapadali ang paghahatid ng konsepto sa mga bata na iba ang pinagmumulan kompara sa mga Amerikano. Bagaman nakasaad sa patakarang bilingguwal na Ingles ang dapat gamitin sa naturang mga larang, kailangang suwayin ito kung nais talaga ng mga guro na maturuan nang mabilis, magaan, at mahusay ang kanilang mga estudyante. Nang gumawa ng teksbuk na Filipino ang UP Sentro ng Wikang Filipino noon sa mga larang na gaya ng matematika, pisika, agham, biyolohiya, at iba pa ay naunawaan agad yaon ng mga estudyante batay sa resulta ng mga pagtatasa. Ngunit nabigong maipagpatuloy ang proyekto nang magpalit ng pangulo ng unibersidad, at nasayang ang pagod at pagpupursigi ng mga dalubhasa sa kani-kaniyang larang.

Marami pang dapat baguhin sa sistema ng produksiyon ng teksbuk. Ang pagtutuwid ng teksbuk ay hindi lamang dapat batay sa baryotikong pamumuna, kundi man de-kolor na pamumulitika, ni Antonio Calipjo Go. Kailangang isaayos ng mga pabliser ang loob ng lathalaan nito, lalo na yaong kumikita na nang malaki-laki. Kailangang isaayos din ng pamahalaan ang sistema ng pagrepaso ng mga aklat, at magtatag ng ahensiyang magbibigay ng tatak, pabuya, at pagkilala hinggil sa mahusay na pagkakagawa ng teksbuk o anumang aklat. Kailangang isaayos ng pamahalaan at pribadong sektor ang promosyon at distribusyon ng mga teksbuk, para ang mga pabliser ay hindi kinakailangang suhulan ang mga administrador at punong guro ng mga paaralan. Bukod dito, dapat patawan ng malaking parusa ang mga pabliser na nagpapakalat ng mali, at nangangalap ng mga pipitsuging mga manunulat. Higit sa lahat, napapanahon nang bigyan ng sapat na bayad at atensiyon ang matitinong manunulat, editor, ilustrador, potograpo, layout artist, at iba pang kawani ng publikasyon, dahil nakasalalay sa kanila ang ikagaganda ng aklat at iba pang babasahin sa paaralan.

Talumpati

Lilisan kayo sa pook na ito tulad ng aklat na nagkabagwis, at lumipad nang balisa kung saan-saan upang dumapo sa palad ng mapagsapalaran. Ngunit taliwas sa aklat na laging naghihintay ng magbubuklat, ang inyong mga katauhan ay higit na aktibo, at maragsa, dahil kayo ang maghahatid ng karunungan sa daigdig. Inaasahan ninyo ang mga manunulat na aakda sa bawat pahina, at magdidisenyo o magbabalangkas ng kahanga-hangang likot ng isip at guniguni. At ngayong sandali, ang mga manunulat ay aalis at iiwan kayong mag-isa, hanggang matuklasan ninyong kaiga-igaya ang pagtayo sa sariling mga paa.

Mapipili ba ng bawat aklat kung sino ang ibig nitong maging awtor? Maaaring oo ang sagot, dahil hindi isisilang ang aklat nang walang kahandaan sa panig ng awtor, at ang awtor ay sasabihing aakitin ng bato-balaning taglay ng mahiwaga’t dibinong diwain. Ngunit kung dibino ang akda, imposibleng ito’y magkamali, at ang pagkakamali o pagkukulang, ay banyaga sa hinagap ng Maykapal. Ang pagkakamali ay maisisisi sa may-akda, at kung ang may-akda ang nagtataglay ng anumang pingas sa dapat sanang sukdulang kaganapan, maglalaho ang kaniyang pag-angkin ng karapatang tanghalíng makalangit magpakailanman. Tanggapin ang pagiging mortal ng awtor.

Kung mapipili naman ng aklat ang karapat-dapat nitong maging awtor, ang akda ay masasabing higit na makapangyarihan kaysa maylikha nito. Iyon ay sa pagkakataong umiiral ang aklat sa kalawakan ng guniguni, at ang papel, tinta, kulay, balát, pagkit, at pisi ay pawang sangay at manipestasyon ng isipan. Bago maging aklat ang aklat ay diwa. At ang diwang ito ay marahang gumagapang sa malalawak na kalye o masisikip na silid, upang hanapin ang karapat-dapat na tao na kayang isatitik ang hinihingi ng mga tanong, haka-haka, at panukala. Magkukutsaba ang simoy at bituin, wika nga, at ang naganap noon ay muling magaganap ngayon na parang dalagang bagong paligo at bagong bihis sa paningin ng kaniyang matapat, pawisang manliligaw.

Sabihin nang hindi mapipili ng aklat ang awtor nito. Isang dahilan ang pagkakataong laksa-laksang aklat ang isinisilang bawat araw, at parang ang awtor ay naghuhunos na dambuhala’t mekanikal na palahian ng tupa o kambing. Ang aklat sa simula pa lamang ay masasabing nakatakdang maging aliwan o palaisipan, alinsunod sa mga manlilikha nito, at habang lumalaon ay sasailalim ang aklat sa mapanuring pagkilatis, kaya ang orihinal nitong pakahulugan, pahiwatig, at pagkakagamit ay maiiba alinsunod sa madlang magbabasa. Ang aklat ay walang magagawa kundi lumayo sa awtor nito, at pagkaraan ay muling magbalik sa takdang panahon, upang surutin, sampalin, at hiyain ang kaniyang Maylikha kapag natuklasan ng mga sungayang kritiko ang anumang kagila-gilalas na katangahan.

Humayo kayo, mga kapatid. Lumingon kung kinakailangan, ngunit higit na mahalaga ang pagtuklas sa pasikot-sikot na yungib ng hinaharap. Ilan sa inyo ay maliligaw. Ilan ay mamamatay sa uhaw. At ilan ang papalaring makatagpo ng liwanag na naglalagos sa kisame ng karimlan. May ilan sa inyo ang magtatangkang bumuo ng aklat, ngunit ipagpapauna ko nang hindi lahat ay isinisilang na manunulat. Ang iba ay isinilang upang gumuhit at magdisenyo, samantalang ang iba ay nakatakdang maging artesano ng palimbagan, estante, at sasakyan. Ang iba ay nakatadhanang maging mangangalakal o mamimili, upang ang bawat aklat ay makarating sa palad ng milyon-milyong daliri at paningin.

Huwag mainip kung matagal man matuklasan ang inyong katangian. Kung ang Maykapal ay nakapaghintay ng kung ilang libong taon para sa tao na susulat ng kaniyang kadakilaan, sino kayo para magtampo? Magpaalam, at lumisan kayo sa pook na ito. Manalig sa sarili, sa kapuwa, sa lipunan, at sa kani-kaniyang Maykapal. Bagwisan ninyo ang isip at pangarap, at lumikha ng mga titik na ikararangal ng ating daigdig.

Marketing at Paglalathala sa Filipino

Malaking sakit ng ulo ng mga lokal na pabliser sa Filipinas ang pagpapalawak ng saklaw ng impluwensiya upang maipalaganap nang mabilis, matipid, at maayos ang mga aklat, lalo na ang mga tinaguriang akademikong aklat. Mayorya ng mga aklat sa mga pangunahing pamilihan ng aklat sa Filipinas ay mula sa Estados Unidos, at naglalagay sa panganib sa ekonomikong estado ng mga lokal na pabliser. Samantala, ang pagpapalaganap ng aklat ay pinagtutuunan din kahit sa labas na ng Filipinas, gaya ng paano makararating ang mga aklat natin sa buong Asya tungong Europa at Estados Unidos.

Sa artikulo ni Colin Leslie Day, na pinamagatang “Publishing in English: Resisting the Centre, Preserving Asian-ness” (2008), binanggit niya ang ilang hadlang sa daloy ng literatura sa buong mundo. Ang agos ng mga aklat, aniya, ay palaging nagmumula sa Gitna (na kumakatawan sa Estados Unidos at isama na ang United Kingdom). Ang tinagurian niyang nasa Gilid ay ang iba pang bansa. Ikinatwiran niya na ang mga akademikong akda mula sa Gilid na nakapapasok sa internasyonal na antas “ay sinasalà at binabago upang maging kaaya-aya sa mga mambabasa na nasa Gitna.” Kumbaga, makapapasok lamang ang Asyanong akda sa Amerika kung magiging katanggap-tanggap sa mga Amerikano. Sinipi pa ni Day si Chen Kun-Hsing at winikang “ang kasalukuyang sistema ay nagpapasigla lamang sa gahum ng mga diwaing Amerikano.”

Kung ano ang makapupukaw ng pansin sa mga iskolar mula sa Kanluran, aniya, ang tanging mailalathala sa Gitna. Inilista pa ni Day ang kalakaran sa sistemang dominado ng Gitna: ang pagtatakda ng pamantayan sa mga paksa, metodolohiya, at materyal na dapat pag-aralan ng mga iskolar mula sa Gilid at siyang katanggap-tanggap doon sa Gitna. Halimbawa, ang paksa ng pag-aaral ay dapat interesente para sa mga Amerikano kahit kasumpa-sumpa para sa pinagmumulang bansa ng isang iskolar na ipagpalagay nang Filipino. Kaugnay nito, ang metodolohiya at pagdulog ay umaayon dapat sa isinasagawa ng mga Amerikano na kayang unawain ang akdang mula sa Gilid. Dapat umiwas din ang sinumang iskolar mula sa Gilid sa paggamit o pagpapaliwanag ng anumang bagay na hindi pamilyar ang mga Amerikanong iskolar.

Pinuwing din ni Day ang kalakarang ipinatutupad ng mga awtoridad ng mga unibersidad: Ang pagtatasa sa tagumpay ng iskolar, kagawaran, at unibersidad alinsunod sa [dami at kalidad ng] publikasyong internasyonal ay nagpapabawa sa pag-aaral ng mga lokal na usapin at problema. Ang ganitong tindig ay unang binanggit ni Ramon Guillermo sa kaniyang akdang “Toward a Filipino-Language Philippine Studies Project” (2008). Sa Unibersidad ng Pilipinas, ani Guillermo, nasasagkaan ang anumang munting tagumpay ng wikang Filipino sa mga patakarang gaya ng International Publication Awards na nagbibigay ng pabuyang P55,000 sa sinumang iskolar na makapaglalathala sa internasyonal na publikasyong de-reperi. Nakakiling aniya ang promosyon at panunungkulan ng kawani tungo sa internasyonal na tagumpay at publikasyon kaysa sa kahalagahan ng naturang pag-aaral sa pambansang pangangailangan. Ang pagsunod sa padron ng Anglo-Amerikanong modelo, ani Guillermo, ang nagpapatindi ng Eurosentrikong bigkis sa akademikong produksiyon, gaya ng UP na naghahangad ng gayong pagkilala.

May ilang mungkahi si Day upang malutas ang mga naturang suliranin. Una, ang pagpapalaganap ng mga aklat sa mga bansang tinaguriang nasa Gilid, imbes na magtuon sa Gitna na kumakatawan sa Amerika. Ikalawa, magpakalat ng aklat nang di-sinasalà. At ikatlo, ibaba ang hadlang hangga’t maaari sa kapuwa pagsusumite at pagkuha ng manuskrito o akda, i.e., mulang awtor hanggang pabliser at mulang pabliser tungong awtor. Ang mungkahi ni Day ay nagbubukas ng posibilidad ng internasyonal na network ng mga pabliser na ang bawat lokal na pabliser ay hahayaang ilimbag ang anumang nagmumula sa labas ng bansa.

Maganda sa unang malas ang naturang mungkahi, ngunit ang sinasagot lamang niyon ay ang usapin ng pagpapakalat at pagpapalimbag ng mga aklat. Hindi sinasagot ng panukala ni Day kung paano palalakasin ang mga lokal na awtor na dapat na sinusuhayan ng mga institusyong pribado at gobyerno, at kung paano lilihis sa nakababatong sistemang padron ng Anglo-Amerikano. Mahihinuhang nakatuon ang panukala ni Day sa mga pabliser na nakaungos na nang malaki at malawak ang network sa ibang bansa, na handang magtaya sa panukalang “print on demand” [maglimbag alinsunod sa hinihingi ng merkado]. At hindi nito isinaalang-alang ang kalagayang ekonomiko at panlipunan ng gaya ng Filipinas.

Sa Filipinas, ang distribusyon ng mga aklat ay nakasentro sa malalaking pamilihan gaya ng National Bookstore na tinatayang may 300 sangay sa buong bansa. Bukod dito ang iba pang aklat-tindahan na kumakatawan sa mga partikular na larang o interes. Ang di-tradisyonal na distribusyon ng mga akademikong aklat ay masasabing direktang pagtungo ng mga aklat-representante doon sa mga paaralan at unibersidad, at ilalako doon ang listahan ng mga aklat o babasahing maaaring maging sanggunian ng mga estudyante at guro. Kung paniniwalaan ang winika ni Antonio Calipjo-Go, nagaganap ang suhulan sa antas ng administrador na magpapahintulot o sasang-ayon kung ano-ano ang mga aklat na bibilhin sa mga pabliser. Nagbibigay umano ng pabuya ang mga pabliser doon sa mga paaralan o unibersidad na tumangkilik ng mga aklat, at kabilang dito ang pagbibigay ng bentilador, erkondisyoner, muwebles, at iba pang kagamitan sa paaralan.

Ang pagbabago sa kalakaran ng paglalathala ay maimumungkahing dapat simulan sa mga institusyong pang-edukasyon, mulang CHED at DepEd hanggang unibersidad at paaralan sa iba’t ibang rehiyon. Kailangang matauhan na ang mga awtoridad sa pagbubuo ng mga pamantayang angkop para sa mga Filipino. Kung ang susunding pamantayan ng pagkilala, promosyon, at paghirang ay laging iaayon sa modelong Anglo-Amerikano, ang pambihira’t malikhaing pagdulog ng mga manunulat at iskolar na Filipino ay masasagkaan, kung hindi man ganap na mababansot.

Kaugnay ng binanggit sa itaas, ang publikasyon at pagbubuo ng mga literatura ay dapat isaalang-alang ang potensiyal na halaga nito sa pangangailangan at lunggati ng mga Filipino. Ang mga akda ay marapat sulatin sa punto de bista ng Filipino, at hangga’t maaari sa wika nito, nang hindi matiwalag ang bumabasa at manggaya lamang na parang loro sa iba. Bagaman magandang isaalang-alang ang network o merkado sa Asya, ang dapat munang ayusin sa Filipinas ay ang masinop, mabilis, matapat, at epektibong makinarya at network sa pambansa, panrehiyon, panlalawigan, panlungsod, pangmunisipalidad, at pambarangay na antas mulang paglilimbag at paglalathala hanggang pagpapalaganap at promosyon ng mga akda. Walang ganitong sistema sa buong bansa. Wala ring masasabing industriya ng aklat sa Filipinas, maliban sa industriya ng teksbuk at pahayagan. Kung makikilahok lamang ang bawat pamahalaang lokal, ang pagsusulat, paglilimbag, paglalathala, pagpapalaganap, at pagtatampok ng mga aklat o iba pang babasahin ay mapabibilis, na higit na epektibo sa paghahatid noon ng mga komiks at pahayagan. Maisasaayos din ang pagtanggap ng mga donasyon ng aklat. Sa Filipinas, inuuna palagi ang pagtatampok ng mga aklat ng Amerikano imbes na unahin ang Filipino. Ni hindi man lang iniaangal ng isang lalawigan kung maging basurahan ito ng mga patakbuhing aklat o babasahing itinatapon ng Amerika o Europa.

Kailangan ding magkasabay na gamitin ng Filipino ang teknolohiya ng internet at ang tradisyonal na paglilimbag, paglalathala, pagbibili, at paghahatid ng aklat. Kailangan ng pamahalaan na pabilisin ang pagtataguyod ng mga sistema ng telekomunikasyon at transportasyon sa buong bansa, upang ang anumang kakulangan sa palimbag na teksto ay matugunan ng tekstong elektroniko o digital. Ang kakulangan sa teknolohiya ay mababatid kapag sinarbey ang lahat ng lokal na pabliser sa buong Filipinas. Kailangan kung gayon ng tulong muli sa pamahalaan upang maiangat ang mga nagsisimulang tagapalathala at tagapaglimbag. Ang kahalagahan ng telekomunikasyon ay magagamit ng mga akademikong institusyon mulang hilaga hanggang timog ng bansa tungo sa ibayong dagat.

Panahon na upang isaayos ng Filipinas ang panloob na sistema nito hinggil sa paglalathala, pagpapalusog, at pagpapalaganap ng mga aklat. Panahon na rin upang tulungan ng kapuwa pribado at publikong sektor ang mga manunulat nang makalikha sila ng matitinong aklat na para sa ikagagaling ng mga Filipino, at marahil, para sa ikasusulong ng mundo ngayon at sa darating na siglo.

Mostly in Monsoon Weather ni Marne L. Kilates

Ito ang pinakabagong aklat ni Marne L. Kilates, ang makatang dapat basahin ng mga Filipino saanman sila naroroon.

Ito ang pinakabagong aklat ni Marne L. Kilates, ang makatang dapat basahin ng mga Filipino saanman sila naroroon.

Isa si Marne L. Kilates sa mga ibinibilang kong makatang tarikan, at ito ay hindi dahil mahilig siyang tumoma at madaling magpaamo ng anghel, bagkus sa husay niyang humabi ng mga taludtod na may angking kinang at uri, at kung baga sa alahas ay pinagbuhusan ng talino, haraya, at panahon. Sa 7 Nobyembre 2008, Biyernes, ganap na ala-seis ng gabi, ilulunsad ang kaniyang pinakabagong aklat na pinamagatang Mostly in Monsoon Weather, sa Villanueva Offices Roof deck Gallery, CC Castro Building (kaharap ng Sir Williams Hotel), Timog Avenue, Quezon City.

Lahat ng aklat ni Kilates ay nagwagi ng National Book Award mula sa Manila Critics Circle, at bukod pa rito ay kinilala rin ang kaniyang galing sa pagsasalin ng mga tula, sanaysay, kuwento, at iba pang lathalain mulang Filipino at Bikol tungong Ingles. Pinakabago niyang salin ang Florante at Laura ni Francisco Balagtas, at ang mga aklat nina Rio Alma, Jess Santiago, at iba pang makatang bikolano.

Magkakaroon ng inuman, sketching, at salin-awit  pagkaraaan ng paglulunsad na dadaluhan ng mga sikat na alagad ng sining, kung hindi man alipin ng sining. Inaanyayahan ang sinumang mahilig sa tula at panitikan na dumalo sa naturang paglulunsad, at bumili ng aklat. Ang paglulunsad ng aklat ay sa kabutihang loob ni Atty. Redem Villanueva, na de-kalibreng abogado at matagal nang patron ng sining.

Pornograpiya, Kahalayan, at Panitikan

Iginagalang ko si Sen. Manny Villar bilang patron ng sining, ngunit sa pagkakataong ito ay nagdududa ako kung ano talaga ang pagpapahalaga niya sa sining at panitikan. Sa kaniyang Panukalang Batas bilang 2464, ang pornograpiya at kahalayan ay ituturing na kasong kriminal at may katumbas na mabigat na parusa sa sinumang mapapatunayang nagkasala.

Mahaba ang pamagat ng kaniyang panukala: “An Act prohibiting and penalizing the production, printing, publication, importation, sale, distribution and exhibition of obscene and pornographic materials and the exhibition of live sexual acts, amending for the purpose Article 201 of the Revised Penal Code, as amended.”  Sa unang malas ay waring nakabubuti ito sa pagpapanatili ng moralidad sa lipunan. Ngunit kapag inusisa na ang mga salita at pakahulugang isinaad sa panukalang batas, manggagalaiti ang sinumang nagmamahal sa sining dahil binubura ng panukala ang hanggahang nagbubukod sa “pornograpiya” at “sining.”

Maganda ang layon ng panukala: ang “pahalagahan ang dangal ng bawat tao at pangalagaan ang integridad at ang katauhang moral, espiritwal, at panlipunan ng mamamayan, lalo na ang kabataan at kababaihan” laban sa mga epekto ng obsenidad at pornograpiya. Ito ang patakaran ng estado, at upang maisagawa ito ay kinakailangan umanong maghasik ang pamahalaan ng walang humpay na kampanya laban sa kahalayan at pornograpiya, at tiyakin na ang mga institusyong pang-edukasyon ay sumusunod sa atas na ito ng konstitusyon.

Mga pakahulugan
Ang paglinang sa kabutihang asal at pansariling disiplina ay dapat suriin nang maigi sa panukalang batas ni Sen. Villar. At maaaring magsimula sa pag-urirat sa mga pakahulugan. Heto ang sipi sa panukalang batas:

(a) “Obscene” refers to anything that is indecent or offensive or contrary to good customs or religious beliefs, principles or doctrines, or tends to corrupt or deprave the human mind, or is calculated to excite impure thoughts or arouse prurient interest, or violates the proprieties of language and human behavior, regardless of the motive of the producer, printer, publisher, writer, importer, seller, distributor or exhibitor such as, but not limited to:
(1) showing, depicting or describing sexual acts;
(2) showing, depicting or describing human sexual organs or the female breasts;
(3) showing, depicting or describing completely nude human bodies;
(4) describing erotic reactions, feelings or experiences on sexual acts; or
(5) performing live sexual acts of whatever form.

Sa Filipino, ang “obscene” ay maitutumbas sa “mahalay.” Sa pakahulugan ni Villar, ang mahalay ay maaaring malaswa o nakasasakit o salungat sa mabubuting kaugalian o paniniwalang relihiyoso, prinsipyo o doktrina, at siyang bumubulok sa isip ng tao. Ang “mahalay” ay nagpapasiklab ng maruruming pag-iisip, na mahihinuhang ang ibig sabihin ay “kalibugan.” Ngunit kung ano ang hanggahan ng kabutihang-asal ay isang palaisipan. Ang pagpapasulak ng libog ay sasaklaw din sa anumang motibo ng prodyuser hanggang manunulat hanggang tagapagtanghal.

Sa ganitong pakahulugan, kahit ang mga seryosong panitikero at artista ay masasabit. Mangunguna na marahil sa listahan si Pambansang Alagad ng Sining F. Sionil Jose, na ang ilang nobela’y nabubudbudran ng makukulay na kandian, laplapan, at bosohan. Manganganib din ang mga teatro, na dapat ituring ang kanilang mga manonood na parang batang walang sapat na kapasiyahan at dapat pangalagaan ang moralidad. Delikado kahit ang mga independiyenteng pelikula, na nagtatanghal ng mga erotikong obrang lumilihis sa kumbensiyon at nangingibabaw na pananaw. Pinakikitid ng “mahalay” ang dating pakahulugan nito, at inilalatag ang konsepto ng itim at puti na parang nasa panahong midyibal.

Nakatatakot kahit ang mga pakahulugan sa “pornograpiya,” “mass media,” “materials,” “sex,” at “sexual act.” Heto ang sipi:

(b) “Pornographic or pornography” refers to objects or subjects of film, television shows, photography, illustrations, music, games, paintings, drawings, illustrations, advertisements, writings, literature or narratives, contained in any format, whether audio or visual, still or moving pictures, in all forms of film, print, electronic, outdoor or broadcast mass media, or whatever future technologies to be developed, which are calculated to excite, stimulate or arouse impure thoughts and prurient interest, regardless of the motive of the author thereof.

(c) “Mass media” refers to film, print, broadcast, electronic and outdoor media including, but not limited to, internet, newspapers, tabloids, magazines, newsletters, books, comic books, billboards, calendars, posters, optical discs, magnetic media, future technologies, and the like.

(d) “Materials” refers to all movies, films, television shows, photographs, music, games, paintings, drawings, illustrations, advertisements, writings, literature or narratives, whether produced in the Philippines or abroad.

(e) “Sex” refers to the area of human behavior concerning sexual activity, sexual desires and instinct, and their expressions.

(g) “Sexual act” refers to having sex or the act of satisfying one’s sexual instinct.

Sa naturang pakahulugan, kahit ang matataas na uri ng panitikan ay kasama. Gayundin ang matitinong potograpiya, pintura, musika, pelikula, at makabagong teknolohiya. Napakalawak ng “impure thoughts” (maruming isip) at “prurient interests” (kalandian o kalibugan) at kapag inilapat ang mga konseptong ito sa panitikan ay dapat husgahan ang akda batay sa husay ng imahinasyon at hindi sa kung ano-anong taguri. Maiisip tuloy na kinokontrol ng pamahalaan kung paano dapat mag-isip at magpasiya ang mga mamamayang ipinapalagay na pawang  gago at bobo na hindi kayang unawain ang nagbabagong daigdig. Ang pakahulugan ng “mabuti” ay nakasalalay lamang sa kamay ng pamahalaan, o sa galamay nitong relihiyoso. Mapanganib ang nasabing pakahulugan dahil ang pagpapasiya kung ano ang “pornograpiya” ay mahihinuhang nakabatay sa halagahang moral ng mga relihiyon, kahit ang mismong mga relihiyong ito ang nagpapakalat din ng mga dogmatiko, basura’t kolonyal na paniniwalang pikit-matang sinusunod ng kani-kanilang mananampalataya.

Mapanganib ang pagtatanghal ng mga pelikulang may kaugnayan sa sex at paghuhubad. Lalo na ang pagsusulat, pagbubuo, paglilimbag, at pagpapalaganap ng mga ito sa mass media o kaya’y sa tanghalan. Nakikini-kinita kong kahit ang mga blog at websayt ay delikado rito, dahil mapipilitan ang pamahalaan na gumanap bilang Dakilang Kuya na magmamanman sa bawat kilos ng mga mamamayan, at itatakda ang “mabuti” at ang “masama” alinsunod sa nais nitong palaganapin nang mapanatili ang panlipunang kaayusan.

Mga Parusa
Mabigat ang mga parusa, at kabilang dito ang sumusunod:

Una, ang pagkakakulong nang anim hanggang labindalawang taon, at multang mulang 500 milyong piso hanggang 1 milyong piso sa sinumang lumilikha, naglilimbag, nagtatanghal, nagbebenta, at napapakalat ng pornograpikong materyales.

Ikalawa, pagkakakulong nang tatlo hanggang anim na taon at multang mulang 200 libong piso hanggang 500 libong piso sa sinumang magpapalabas ng mga “pornograpikong pelikula” sa loob man o labas ng Filipinas, o sa mga publikong tanghalang, gaya sa restoran  o klub, o kaya’y sa bahay na ang mga nanonood ay hindi lamang ang mga residente roon.

Ikatlo, pagkakakulong nang tatlo hanggang anim na taon at pagmumulta ng 200 hanggang 500 libong piso sa sinumang magsusulat ng mahalay o pornograpikong akda mapa-elektroniko man o mapalimbag sa papel.

Ikapat, pagkakakulong nang isang taon hanggang tatlong taon at pagmumulta ng 100 hanggang 300 libong piso sa sinumang magtatanghal o gaganap nang malaswa o pornograpiko sa anumang anyo ng mass media.

Nagtataka lang ako kung bakit walang umaangal sa panukalang batas na ito ni Sen. Villar. Nananahimik ako dahil iniisip ko noon na may mga tao na mag-iingay hinggil dito. Ngunit dahil wala namang pumipiyok, nais ko nang pumalag. Dapat ibasura na ang Panukalang Batas bilang 2464. Ang nasabing panukala ay mapanlahat, at napakakitid ng pananaw hinggil sa sining at pagtatanghal. Sinumang sumulat o nagpakana nito ay dapat ibitin nang patiwarik, nang umagos at lumabas ang lahat ng kaniyang dugo sa ilong, mata, tainga, at bibig na maituturing na isang uri ng pornograpikong tagpo sa sinumang ang pamantayan ay “Matapat, Mabuti, Maganda.”