Liham mula sa Pamayanan ng Ibon para sa Butihing Alkalde, ni Usman Awang

Salin ng “Surat Dari Masyarakat Burung Kepada Datuk Bandar,” by Usman Awang ng Malaysia
Salin sa pandaigdigang Filipino ni Roberto T. Añonuevo
 
Liham mula sa Pamayanan ng Ibon para sa Butihing Alkalde
 
Mahal na Butihing Alkalde,
kami, na kapisanan ng mga ibon, ay tumawag ng pulong
isang maaliwalas na umaga
sa bubungan ng abandonadong gusali ng Batasan.
 
Bawat isa’y nagpasugo ng matalas ang isip,
maliban sa mga uwak, dahil labis silang abala
sa pagdadalamhati sa kanilang mga mahal, na binaril
at inanod ang mga bangkay sa Ilog Kelang.
 
Dumating ang mga piling panauhin bilang mga saksi,
isang delegasyon ng mga paruparo,
na pawang sangkot sa usapin.
 
Mahal na Alkalde,
bagaman wala kaming kapangyarihang ihalal ka
yamang ang prangkisa ay hindi para sa mga ibon,
pinupuri ka pa rin namin dahil sa iyong pangako
na bumuo ng Lungtiang Lungsod.
 
Ay, nilapastangan nila ang lungtiang kalikasan
upang sambahin ang kulay ng dolyar;
nang maging kongkreto ang putikang Kuala Lumpur,
kaming mga ibon ay tahimik na nagdurusa.
Napisâ ang tariktik nang mabagsakan ng punò;
niloko si Merbuk ng nagngangalang Padang Merbuk.
Habang siya at mga kauri niya’y bilanggo sa hawla
ang delegasyon ng mga pipit ay nagpoprotesta
laban sa uyam na palaman ng iyong kawikaan:
“Ang paking na pipit ay magugutom sa tag-ulan.”
Nadarama ng kapuwa pipit at punay
na hindi angkop sa inyong banggitin pa
ang maseselang bahagi ng katawan
sa katumbas nitong taguri, yamang batid ninyong
ang inyong pipit at punay ay hindi nakalilipad.
(Nasaktan po ang aming kalooban
habang pinatatayog ninyo ang sariling kabunyian.)
 
Mahal na Butihing Alkalde,
hiling ng liham na ito na sa bisa ng inyong dunong
ay pangalagaan ang bawat sanga, bawat ugat,
bawat dahon, bawat talulot, bawat bulaklak,
dahil yaon ang kanlungan namin sa paglipas ng siglo,
at ang mga ito rin ang makatutulong sa tao,
makapagpapalusog sa kaniya at magdudulot ng saya,
ng kapayapaan ng isip;
at hayaang ang kalikasan at iba’t ibang rikit
ay mamukadkad sa tanglaw ng maningning na araw.
Alimbúkad: World poetry translation project unlimited. Photo by Somya Dinkar on Pexels.com

Ang Mito ng Lihim, ni Roberto T. Añonuevo

Ang Mito ng Lihim

Roberto T. Añonuevo

Itinuro isang araw ng mga langaw ang namamahòng lihim, at kung marunong magbilang ang lupa, maaaring ang namatay ay ikatatlumpung libo sa listahan ng mga lumpen at kriminal, ayon sa pahayagan, na itatatwa ng awtoridad. Umaapaw na basurahan, siya ang hinahanap ng mga alagad ng batas na kataka-takang inunahan ng mga asesino, mula nang ihasik ang opisyal at sukdulang digmaan laban sa mga drogang ilegal.

Binubura ng mga uod ang mga bakás ng pagpaslang, naibulong mo sa sarili, at kung minsan, sinasaksihan ng palaisdaang magpapalusog sa mga hito at dalag, hanggang sa di-makita ng mga ulila o imbestigador, at pagkaraan, ang kalansay ay magiging alaala sa huntahan ng mga lasenggo ngunit hindi kailanman mailalahok sa mga sangguniang aklat. Kung naiiwan ang tato sa hangin—ang tato ng kapatiran sa pagtutuwid—may DNA ba ito, naisip mo, na babasahin ng huwes, at dodoktorin sa mga ulat at dokumento?

Naglalaho ang lahat kahit ang palaisipan sa rabaw ng balát.

Nagtatalumpati ang pangulo sa labis na pagmamahal sa bayan. Tingnan mo nga naman, sabi ng mga tambay, parang may rido sa madidilim na kalye, at ang mga pulis ay nasa ilalim ng tulay—naniniktik, naninigarilyo, nag-iisip sa mga de-kahong kuwento. Para sa bayan, dumarami ang mga bangkay na bumabangon sa mga bangungot at pumapatay nang paulit-ulit sa mga natitirang gisíng.

Ibig mong manahimik at magpalamig, ngunit ang paglipol sa mga tulak at adik ay pakikinig nang higit sa maipapahiwatig ng bagyo ni Vivaldi: lumalampas sa apat na panahon, at ang pangwakas ay maniobra wari ng lumalaboy na maykapal. Kahihindikan mo iyon bagaman katakam-takam para sa tsismis o balita, at kinokonsumo bawat araw bilang bahagi ng aliwang intelektuwal.

Hanggang sa dumating ang pandemya. At ang pangulo ay ano’t nakikidigma sa hindi nakikita; at dahil imbisibol ang kalaban (na taliwas sa mga tao na hinahagad ng batas), imbisibol din ang plano sa paggugol ng pondo, pansin nga ng numero uno niyang kritiko, para sa pagpapatakbo ng ospital o gobyerno, na tila ang lahat ay naglalaro ng bínggo at walang nananalo. May vayrus na pumasok sa iyong utak, na nginangasab wari nang unti-unti, at naunawaan mo ang halaga ng natitirang sandali.

Nagtataka ka kung bakit hindi man lang kumakabog ang iyong dibdib. Wala ka namang sála, ngunit kinatatakutan, nilalayuan. Positibo kang mag-isip, bagaman may sentimyento ng pasyenteng malubha ang sakit. Araw-araw, nagmumultiplika ang iyong mga karanasan, isinisigaw ng libo-libo, milyon-milyong binigo ng kani-kanilang gobyerno—at mahuhulog ka sa bangkô kapag lumusob ang mga bangaw upang takpan ang bagong lihim, habang pinipigil ng ilong mo ang alingasaw ng lansa at lagim.

Alimbúkad: Unlocking the genius of Filipino language through poetry. Photo by Stefan Steinbauer @ unsplash.com

Donselya, ni Elizabeth Willis

Salin ng “A Maiden,” ni Elizabeth Willis ng United States of America
Salin sa pandaigdigang Filipino ni Roberto T. Añonuevo

Donselya

Nang matagpuan ko ang mukha mo sa unan ng mga dahon
ay nagawa mo itong burahin. Ang pugad na napakabigat
ay makapananatili lámang sa langit sa tumbalik na paraan.

Sa ganitong batas nailalaso nang masilakbo ang mga tuhod.

Sinabi ko sa isang binatilyo.

Kung tagamanupaktura ang panonood, at nawala ka sa akin
anong uri ng anghel ang maipanghahalili sa isang dote
o distansiya sa ganitong galaw ng dahon?

Alimbukad: World Poetry Solidarity for Humanity

Mga Babaeng Minahal Ko, ni Soonest .I. Nathaniel

Salin ng “The Women I Loved,” ni Soonest .I. Nathaniel ng Nigeria
Salin sa pandaigdigang Filipino ni Roberto T. Añonuevo

Mga Babaeng Minahal Ko

Ang una’y ang maitim na babae
Na malimit umupo gaya ng lalaki,
At hindi natatakot na bumukaka
Kahit ano pa ang masilip ng mundo.
At madalas niyang sabihin,
“Hayaang saksihan nila
Na ang babaeng ito’y biniyayaan
Ng ga-elepanteng bayag.”

Ang ikalawa, ang tagalalá ng basket
Sa Cameroon.
Imbes na gumamit ng mga arayan
Ay pipiliin ang mga bulbol ng binata,
At kapalit ng badili’y mga pilik nila.
Ang mga kalamitmit sa kaniyang basket
Ay balbas at bigote ng mga lalaki.
Iniimbak niya sa kaniyang sinapupunan
Ang mga serbesa, butil, at bungo
Ng mga pugot na pangarap.

Ang ikatlo, ang asawa ng ama ko,
Na nagsabing ang mga pangungusap
Ng kaniyang búhay ay nakaliligta sa tuldok,
Dahil sinipsip ng malibog ang mga utong
Bago pa magpalaki ng hayop.
Malimit niyang kandungin ako’t paduraan
Sa mga kobra ang aking mga mata,
At aniya, “Nakikita ng bulag ang mahusay,
At di kailangan ang uten para makabuntis.”

May ikaapat, ang matabang Indian.
Alam niya kung paano patayuin ang lubid,
At kayang gawing alak ang tubig,
At gaya ng tunay na anak ng Babel,
Naniniwala siya sa pagsuway sa mga batas.
Noong malanta ang palayan sa aming bayan,
Humabi siya ng seda’t tumanggi sa bitag na pulut.
Iniwan ko ang buhok sa kaniyang kandungang
Kinain ko nang may halong gatas.

Ang puta ng propeta’y pinepeke ang orgasmo,
At hindi ilalayo ang anak sa kaniyang súso,
At hindi hahayaang malaglag ang mga supling.
Pananatilihin niyang siksik ang mga suso
Para tupdin ang tawag ng mga babaero.
Ngunit ang nabigong gawin ng dila ng sanggol
Ay tinupad ng panahon.
Nilamas nito ang mga suso hanggang lumaylay,
At ang kay libog na lalaking gumatas dito
Ay naghanap ng sariwang suso sa Sarajevo.

Pagkaraan, bumaling ako sa aking kapatid
Ngunit wala siyang dibdib.
At wala akong iba pang nagawa
Noong araw na pag-usapan siya at ibinigay
Sa lalaking ang tanging isinusuot ay palda.
Mahal ko rin ang tiya ko,
Na hindi ipinagmamalaki ang pag-ihi sa pader.
Sa ganitong panahon ay natuto akong maghanap
Sa ibang lugar, at mamuhay doon nang taglay
Ang mga pilat ng liwanag.

Ang Batas, ni Roberto T. Añonuevo

Ang Batas

Roberto T. Añonuevo

1
Naiisip ito gaya ng paghinga, at nakakaligtaan
nang hindi napapansin ang simoy
. . . . . . . . . . . . . . . . . .na tulad ng nakababatong aklat.

Ituturing din itong panutong sugat at mga ugat
ng kasaysayan,
na binabago pana-panahon, alinsunod sa layaw
o pangangailangan,
nang taglay ang prinsipyo ng ilong at sikmura
na magsisimula sa tumbasan ng diwa at kataga.

2
Sa semiyotika ng mga kulay, lungti ang kilusan
sa taggutom,
dilaw ang kalusan ng mga epidemya’t disaster,
at pula ang katipunan ng bayani’t kalansay.

Ngunit bahaghari ang mga duwag at taksil—
na nagbebenta ng lupa at tubigan sa mga dayo.

3
Sumusunod, at susunod at susunod tayo—
sa ayaw man at sa gusto—
sa patakaran ng biláng na mga hakbang,
sa kautusan ng tinig na katók sa ataul,
sa patnubay ng bagong diwang popular
na sapin-sapin ang kahanga-hangang
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . .kabulaanan
dahil naaakit sa “Mabuhay! Tuloy po kayo!”

4
Ang padron ng gunita ang mito ng mga bathala
na ngayon ay pangulo at búkas ay magiging ulo
ng litson
para sa publikong sabik sa pelikulang bakbakan.

5
Kolektibong watawat na sumasayaw sa himig
na sinasalungat ng pinakamataas na luklukan,
ano ang karapatan sa parada ng mga bilanggo?

Wala, ngunit matigas ang mga ulo at burat
hanggang humaba ang prusisyon ng mga ulila.

6
Ang piskal na kabit ng pulis sa ilalim ng tulay
ay tulay din sa abogado’t hukom na takót sa sabon
sapagkat tumatanggap ng suhol sa laboratoryo
ng damo at kubeta.

O iyan ay guniguni lamang ng heneral na bato
at pangulong batong-bato sa kalabang politiko.

7
Merkado ng sabong, palengke ng mga gusali,
at listahan ng buwis mulang lupa hanggang ulap:
lumalakad ang mga tao
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  .at lumalakad ang oras
ngunit ang enerhiya ay bateryang titigok-tigok
sa madilim na espasyo
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ng Palasyo ng Malabanan.

8
Ang bigas ang timbangan sa adwana at agahan,
inaabangan ng mga maya,
at sampu-sampera ang palay ng mga magsasaka.

Sa malayo, ang balyan ay lastag, tigmak, giniginaw.

9
Talaksan ng teksbuk sa mesa kung tayo’y mag-isip,
ngunit ang isip ba ay isip na talagang ginagamit?

Dumarating ang superbagyo nang walang pasabi,
kung ang bagyo ay pagtutol na hindi masabi-sabi:

kay-bagal man ng trapik ng sasakyan at mensahe.

Filipino at Panitikang Filipinas

Filipino at Panitikang Filipinas

Roberto T. Añonuevo

Ang resolusyon ng Korte Suprema na pagtibayin nang lubusan na tanggalin sa mga ubod na aralin sa kolehiyo ang mga sabjek na Filipino at Panitikan ay isang magandang pagkakataon upang pagbulayan ang estado ng pagtuturo ng Filipino at panitikan mulang kindergarten hanggang kolehiyo, titigan nang mariin ang kakulangan sa mga batas, at pagtuonan ang pambansang bayanihan tungo sa ikalalago ng wika at panitikang Filipinas. Kailangang balikan ang kolektibong usapin, at hindi lamang lutasin ang problema alinsunod sa katumpakan at legalidad ng mga patakaran.

May kaugnayan ang pagtanggal sa dalawang sabjek sa usapin ng duplikasyon o pag-uulit ng mga paksang itinuturo, at maituturing na pag-aaksaya, kung tatanawin sa punto de bista ng mga burukratang edukador at administrador. Samantala, ang salungat na diwain dito ay may kaugnayan sa transcendental na usapin, sapagkat ang pagpatay sa Filipino at panitikan ay maaaring magbunga ng disaster sa pagtanaw ng kultura at kasaysayan sa mga susunod na henerasyon.

Ang resolusyon ng Korte Suprema ay nakabatay sa CHED Memorandum Blg. 20, serye 2013, at ang memorandum na ito ay patakaran, panuntunan, at pamantayang binuo ng mga representante mula sa iba’t ibang disiplina ng pag-aaral. Nagkaroon umano ng konsultasyon ang CHED ukol sa nasabing memorandum, ngunit sa kung anong dahilan ay hindi agad napigil o naunahan ng mga sumasalungat ang magiging epekto ng kautusan.

Mahalagang balikan ang winika ni Blas F. Ople para ilugar ang debate. Ang taumbayan, aniya, ay malaya at may karapatang paunlarin ang mga taglay nitong wika nang labás sa itinatadhana ng konstitusyon o alinmang batas; ngunit tungkulin ng batas na patuloy na paunlarin ang mga wika. Ang pahayag na ito ng butihing mambabatas ay noong nagkakalabo-labo ang mga delegado ng komisyong konstitusyonal na bumabalangkas ng mga probisyon ukol sa Filipino at edukasyon ng Konstitusyong 1987.

“Ang taumbayan, ani Blas F. Ople, ay malaya at may karapatang paunlarin ang mga taglay nitong wika nang labás sa itinatadhana ng konstitusyon o alinmang batas; ngunit tungkulin ng batas na patuloy na paunlarin ang mga wika.”

Ang binanggit ni Ople na “malaya at may karapatang paunlarin ang mga taglay nitong wika nang labas itinatadhana ng konstitusyon o alinmang batas” ay ang katwirang isinusulong ng Komisyon sa Wikang Filipino at maririnig palagi sa tagapangulo nito para himukin ang sambayanan na tangkilikin at palaganapin ang Filipino at panitikang Filipino, bukod sa gamitin ang Filipino sa pagtuturo sa lahat ng disiplina o sa lahat ng antas ng edukasyon. Tumpak ang ganitong pangangatwiran, sapagkat nakasaad din sa Konstitusyong 1987 ang konsepto ng lakas-ng-bayan [People Power] at tungkulin ng bawat mamamayan na makilahok sa pamamahala para sa ikabubuti ng bansa. Samantala, sa sinabi ni Ople na “tungkulin ng batas na patuloy na paunlarin ang mga wika” ay maririnig lamang sa mapang-uyam na biro, kung hindi man patutsada ng tagapangulo ng KWF na walang ginagawa ang kongreso para dito.

Sa aking palagay ay nagkakamali ang butihing tagapangulo ng KWF pagsapit sa ikalawang binanggit ni Ople.

Una, hindi basta masisisi ng KWF ang kongreso kung wala man itong nabuong panuhay na batas [enabling law] ukol sa Filipino at panitikang Filipinas. Tungkulin ng KWF, alinsunod sa Batas Republika Blg. 7104, na bumuo ng mga saliksik, patakaran, at panukalang pangwikang maaaring ipasa sa kongreso upang maisabatas ito makaraang lagdaan ng Pangulo. Kakatwang isinusulong ng KWF ang pagbabago sa Batas Republika Blg. 7104 para palakasin ang mandato KWF; ngunit kung babalikan ang isinusulong na panukalang batas ng National Commission for Culture and the Arts (NCCA), ang KWF ay magiging halos katumbas lamang ng kawanihan sa ilalim ng NCCA, na magbabanyuhay na dambuhalang burukrasya na Departamento ng Kultura. Sa ganitong pangyayari, maituturing na pahayag ng isang politiko ang binanggit ng tagapangulo ng KWF.

Ikalawa, kung may panuhay mang batas na maituturing ay ito ay walang iba kundi ang batas sa K-12. Sa ganitong pangyayari, ang maaaring gawin ng KWF ay isulong ang isa pang batas na makapagluluwal ng patakarang makapaglilinaw at makápagpápalakás sa pagtuturo ng Filipino at panitikang Filipinas sa mga tiyak na antas ng edukasyon (halimbawa, mulang primarya hanggang tersiyaryang antas) at nang hindi mabalaho ang Filipino sa isinusulong na multilingguwalismo. Magagawa ito sa pamamagitan ng inter-ahensiyang balikatan ng KWF, DepEd at CHED, at mapipiga kung paano palalawigin sa pandaigdigang antas ang bisà ng Filipino pagsapit sa tersiyaryang antas. Ang binanggit ng Korte Suprema na “non-self-executing provisions” ng Konstitusyong 1987 ay tumutukoy sa kawalan ng panuhay na batas ukol sa Filipino bilang midyum ng instruksiyon, bukod sa walang panuhay na batas kung paano palalakasin ang pagpapahalaga sa pambansang panitikan bilang pamanang yaman. (Walang kasalanan dito ang Tanggol Wika, na masigasig na nakikibaka para mapanatili ang dalawang sabjek at maipaglaban ang kapakanan ng mga guro.) Kung gayon, kahit manggalaiti ang Tagapangulo ng KWF hinggil sa pagpapaliwanag ng probisyong pangwika, kung wala namang panuhay na batas ukol dito, maliban sa batas sa K-12, ay walang silbi at suntok sa buwan.

Ikatlo, ang pagbubuo ng batas na lilinang sa Filipino bilang wika ng pagtuturo ay hindi maiaasa lamang sa KWF dahil napakaliit na institusyon ito. Kailangan ng KWF ang tulong ng ibang ahensiya, sa pangunguna ng DepEd at CHED, at ang tangkilik ng iba’t ibang organisasyon (mapa-pribado man o publiko, anuman ang ideolohiyang pinagmumulan). Hindi makatutulong kung sesermunan ng kung sinong komisyoner ng KWF ang mga administrador ng matataas na edukasyong institusyon kung pinili man nitong buwagin ang Filipino at panitikan sa kanilang paaralan, sapagkat ang ginagamit nitong katwiran ay “akademikong kalayaan.” Kung babalikan ang winika ng Korte Suprema, hindi hinahanggahan ng CHED Memo Blg 20 ang akademikong kalayaan ng mga unibersidad at kolehiyo na palawigin sa kanilang kurikula ang pagtuturo ng Filipino at Panitikan. Ang dapat inaatupag ng KWF ay malusog na diyalogo, at diyalogong magpapaluwal ng higit na matalino, malawak, malalim, at makabuluhang pag-unawa sa Filipino at panitikang Filipinas—na ang kongkretisasyon ay malinaw na patakaran, pamantayan, at panuntunan ukol sa Filipino at panitikang Filipinas, at siyang maaaring ipalit sa isinasaad ng CHED Memo Blg. 20, serye 2013 ukol sa Filipino at panitikang Filipinas.

Ikaapat, ang kawalan ng panuhay na batas ukol sa pagsusulong ng Filipino bilang midyum ng instruksiyon sa lahat ng antas ng edukasyon ay matutunghayan sa KWF na maiwawangis sa isang huklubang tigre na lagas ang mga pangil at ngipin at ni walang kuko. Sa ganitong pangyayari, hindi mapupuwersa ni mahihikayat nang madali ng KWF ang matataas na edukasyong institusyon na sundin nito ang mga patakarang binuo ng KWF. Kung walang kapangyarihan ang KWF, bakit pa ito patatagalin? Ang kuro ng ibang kritiko na buwagin ang KWF ay marahas ngunit may batayan kung hangga ngayon ay antikwado at napakarupok itong institusyon hinggil sa pagsusulong ng mga patakarang pangwika. May labing-isang komisyoner ang KWF, at ang nasabing mga komisyoner ay may tungkuling mag-ambag sa pagbubuo ng patakarang pambansa na nakatindig sa panuhay na batas sa probisyong pangwika ng Konstitusyong 1987. Makakatuwang ng nasabing mga komisyoner ang Pambansang Lupon sa Wika at Pagsasalin [National Committee on Language and Translation] ng NCCA na ang tungkulin ay gumawa rin ng mga patakarang pambansa na magiging gulugod na panuhay na batas ng mga probisyong pangwika ng Konstitusyong 1987.

Ikalima, ang “pagkawala” ng Filipino at Panitikang Filipinas bilang mga ubod na aralin sa kolehiyo ay makabubuting itrato na usapin para sa repasuhin at pag-aralan ang buong transisyon ng pagtuturo ng dalawang sabjek mulang kindergarten hanggang kolehiyo upang maibalik ang prestihiyo at mailuklok sa tamang pedestal ang naturang mga sabjek. Hindi pa tapos ang laban, at may puwang para sa pagsusulong ng panuhay na batas ukol dito. Tandaan na may mandato ang CHED, sa bisa ng Seksiyon 13, Batas Republika Blg. 7722, na “bumuo ng minimum na kahingian para sa mga tiyak na akademikong programa,” at kabilang dito ang Filipino at Panitikan. Ang laban ay teritoryo ng CHED, at hindi nagkakamali ang KWF na makipag-ugnayan doon.

Ang ganitong grandeng bisyon ay hindi matatapos sa kisapmata. Kailangan ang malawak at aktibong konsultasyon sa mga sangkot na institusyon at tao, at hinihingi ng panahon ang maalab na pakikilahok ng mga guro, manunulat, intelektuwal, aktibista, artista, istoryador, at iba pang tao na magiging isang Akademyang Filipino. Halimbawa, maimumungkahing linawin ang exit plan ukol sa Filipino at panitikang Filipinas para sa mga magtatapos ng junior at senior high school. Kung malinaw ang exit plan ay magiging madulas ang transisyon ng pagtuturo tungo sa tersiyarya at posgradwadong antas. Ang ganitong balakid ay malulunasan kung magkakaroon ng mahigpit na ugnayan ang DepEd, CHED, at KWF—na pawang suportado ng mga kinatawan mula sa iba’t ibang disiplina o institusyon.

Ikaanim, kailangang linawin sa pamamagitan ng pambansang patakaran kung paano unti-unting ipapasok ang Filipino sa iba’t ibang disiplina. Pag-aaksaya ng laway, at maituturing na drowing lámang, ang pagtuligsa sa gobyerno kung ang panig ng gaya ng KWF ay walang maihahaing panuhay na batas. Pagpapapogi sa harap ng madla kung sasabihin ng isang komisyoner na “gamitin ninyo ang Filipino sa inyong disiplina,” sapagkat hindi ito madaling gawin sa panig ng mga guro. Mapadadali ang trabaho ng mga guro kung suportado sila ng buong makinarya at tinutustusan ng gobyerno, at ang gobyerno ay tinitingnan ang gayong hakbang na makatutulong sa modernisasyon at pag-unlad ng bansa.

Mga Mungkahi

Kung ang problema sa pagtuturo ng Filipino at panitikang Filipinas sa kolehiyo ay may kaugnayan sa katwiran ng “duplikasyon,” “pag-uulit,” at “pag-aaksaya” ito ang dapat hinaharap ng mga edukador. Muli, hindi madadaan sa taltalan ang ganitong usapin para malutas. Makabubuti kung inuupuan ito ng mga intelektuwal na handang magtaya, at bukás ang isip at loob sa posibilidad ng bagong anyo at nilalaman ng Filipino at panitikang Filipinas. Makabubuti rin kung magbubuo ng alternatibong kurso ang KWF, dahil ang mandato nito ay palawigin ang Filipino bilang midyum ng instruksiyon. Ang magiging bunga ng talakayan ay dapat nasa anyo ng panuhay na batas sa probisyong pangwika ng Konstitusyong 1987, o kaya’y nasa pambansang patakaran, panuntunan, at pamantayan na ihahayag at ipatutupad ng DepEd, CHED, at KWF.

Ang pagpapasok ng Filipino at panitikang Filipinas bilang ubod na kurso sa Pangkalahatang Edukasyong Kurikulum sa tersiyaryang antas ay dapat hinaharap ang pangyayaring ang Filipino ay sumasapit bilang pandaigdigang wika, kung ipagpapalagay na mahigit 100 milyon ang populasyon ng bansa, bukod sa tumatanyag ang wikang Filipino kahit sa ibang bansa. Sa ganitong pangyayari, ang mga intelektuwal ng Filipinas ay mabigat ang responsabilidad na palawigin pa ang Filipino sa kani-kaniyang disiplina, at nang matauhan ang gobyerno na napapanahon nang suportahan ang pagsusulong ng Filipino at panitikang Filipinas para sa kinabukasan ng mga mamamayan nito. Ang tanong ay kung paano maitatangi ang pagtuturo ng Filipino hindi lamang bilang wikang pambansa bagkus wikang internasyonal, at bilang instrumento sa pagkatha at pagpapalaganap ng kaalaman sa iba’t ibang disiplina—kung ilalahok itong ubod na kurso sa pangkalahatang edukasyon na may minimum na kahingian, at kung paano lalampasan ang minimum na kahingiang ito pagsapit sa matataas na edukasyong institusyon.

Ang pagtuturo ng panitikan sa kolehiyo ay isang anyo ng preserbasyon at kultibasyon ng kultura, yámang nakalulan sa wika ang kamalayan at kultura ng sambayanan. Sa ganitong pangyayari, inaasahan ang malaganap ng pagsasanay sa pagsasalin, malikhaing pagsulat, pananaliksik, atbp. Makatutulong kung magkakaroon ng programadong publikasyon ng mga aklat na nasusulat sa Filipino ang iba’t ibang disiplina, batay sa pambansang patakarang mabubuo ng gobyerno. Halimbawa, ang pag-aaral ay magpapakilala sa mga hiyas ng panitikan, gaya ng mga nobela, kuwento, tula, at dula, mulang panahong kolonyal hanggang poskolonyal. Maaaring gamitin ang elektronikong publikasyon para pabilisin ang pagpapalaganap ng mga impormasyon hanggang liblib na pook ng Filipinas.

Ang ginagawang kampanya ng Tanggol Wika ay hindi dapat sipatin na tulak ng politika lamang. Ang usapin ng wika at panitikan ay lumalampas sa politika at kulay ng ideolohiya, at kung gayon ay dapat kinasasangkutan ng lahat ng mamamayang Filipino. Kung mabibigong makalahok ang mga mamamayan sa super-estrukturang ito at mananatili sa batayang ekonomiya lamang, magpapatuloy ang alyenasyon ng gaya ng mga guro at estudyanteng nangangarap ng sariling wika at sariling panitikang maipagmamalaki hindi lamang sa Filipinas, bagkus sa buong daigdig.

Sa Batas K-12, inaasahan ang mga nagsipagtapos nito na taglay nila ang ubod na kakayahan at kasanayan, at ipinapalagay na handang-handa na silang pumasok sa isang unibersidad. (Napakamusmos pa ng batas at ang malawakang ebalwasyon nito ay hindi pa ganap.) Napakaringal itong pangarap, ngunit dapat sinusuring maigi kung totoo nga. Dahil kung hindi, lalong kailangan ang Filipino at Panitikan na ipasok bilang ubod na kurso sa Pangkalahatang Edukasyong Kurikulum ng CHED.

Marahil, kailangan ang bagong aklasang bayan—para sa Filipino at para sa panitikang Filipinas. Hintayin natin ang susunod na kabanata.

Alimbukad: Panitikang Filipinas. Panitikang Pandaigdig.

Pagkaraan ni Balagtas, ni Roberto T. Añonuevo

Pagkaraan ni Balagtas

Tulang tuluyan ni Roberto T. Añonuevo

Gumuguho ang kastilyo nang dahil sa tula, ito ang palagay ng mga lamanlupa nang minsang bumigkas ng pangwakas na talinghaga ang kondenado sa harap ng bibitayan. Nagkakagulo sa buong bayan, lumalaganap na lason ang implasyon, napipitas na talulot ang mga sanggol sanhi ng salot, at naglalabo-labo ang mga palaboy sa natitirang pagkaing sinalakay ng madlang nanloob sa parian. Sa kabilang ibayo’y nakatanghod ang mga banyagang sasakyang pandagat, na ang pagkakahilera’y waring mga selulang lulan ang di-maipaliwanag na sakit. Ang tula ay nagkaroon ng bagwis, humuni ng nakatutulig na himig, pumaimbulog nang humahagunot, at sa kisapmata’y nayanig ang paligid nang paulit-ulit. Lumukob ang nakabubulag na alikabok, at walang ano-ano’y kumidlat at kumulog sa gitna ng tag-araw. Pagdaka’y naglaho ang tula sa loob ng ilang siglo, kasabay ng pagkamatay ng kondenado, at nang magbalik ito sa hinulaang sandali, ang tula ay nasa anyo ng rakistang bilugan ang tinig habang gumigitara nang kaytimyas sa sining, at ang alamis ay lungsod na lumulubog sa di-maireresiklong basurang diwain o kung hindi’y sangganong intelektuwal na hinahagad ng bala at batas ng awtoridad. Bawat tao na makaengkuwentro ang mga salita nito’y napahihiyaw at napasasayaw, waring nakatoma ng ayawaska, umiiyak-at-tumatawa na waring nalilibugan o nababaliw, at kung iyon ang itinuturing na kamalayan, ang kamalayan ay unibersong pumipintig sa loob ng isang paslit na katawan.

Yes to human rights. Yes to humanity.

Biro-birong Bato

Biro-birong Bato

Translated to spoken word by Roberto T. Añonuevo

Dinadampot ang bato
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. .. gaya ng pagdampot sa tao.
Naunawaan ko ito, isang gabi,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .   .habang ang presidente
ay abala sa pagbibilang
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . .  . . ng mga bilanggo o bangkay
na maaaring adik,
 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . adik na tulak,
tulak na itinulak sa hirap
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . walang sedula o ID ngunit may tatô
naghahanap ng trabaho at nagsawà sa kabibilang
ng poste,
. . . . . . . . . . . . . gustong mag-aral ngunit ang unibersidad
ay malawak na lansangan o makitid na bilangguan,
kayâ naging adik sa pag-ibig
. . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .na tulak ng dibdib
at kabig ng pulis
para manatiling malagihay sa pag-asang
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . walang kaganapan.

Garantisadong asimetriko
. . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . ang digmaan ng bato sa bato,
lumilihis sa gramatika at lohika’t lumilihis sa tugma at sukat. . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . ..  . . . at sumusunod sa sariling batas
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . para magtakda ng angking moralidad:
Lahat ng mukhang adik
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  .at mukhang tiktik
ay winawalis sa mga kalye,
. . . . . . . . . . . . .  . . .. . . . . . . . . . . . . . .  . . . dinadala sa langit
o ginagawang gatong sa impiyerno
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .pero ang mga pulis
ay hindi makahuli ng tirador
. . . . . . . . . . . . . . . . . . hindi makahuli ng mga tunay na pusakal
na kurakot o mandarambong
na pumapatay
. . . . . . . . . . . .  .. . .  .ng mga sanggano o senador
at ang identidad
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ay tinabunan ng mga kaso
at keso para sa ikasisiya ng Pambansang Bato—
na ang modalidad ay mga bato sa adwana
. . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . .. .. .  . . .o bato sa eroplano’t submarino
parang anak na ang budhi
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . ay gagong gago sa pinunong gago.

Galit ang pangulo sa bato
at ano ngayon kung ang kaniyang heneral ay bato
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . .  . .. at napapaiyak ng bato
kapag napapasò sa senado?
. . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . .. . .  .. . .  . . .Magkukuwento siya ng alak
at pampagising na damo
. . . . . . . . . . . . . . .  .  . .na mula ba kay San Sebastian o San Pablo
ngunit ang nadidiyaryo ay ang patakarang palso.
Parang narinig ko siyang sumasalo
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . .ng mga súso at pusong payaso,
nagbibiro ng halik at nagbibiro ng bakbakan
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . ginagaya si FPJ at mukhang probinsiyano
na ang loob ay emperador sa loob ng isang baso,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  .pumapakyu sa mga tarantadong
kumita ng bilyon-bilyong piso
parang Amerikano
. . . .  . . . . . . . . . . . . . . .  . . parang Tsino
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . .parang Hapones
. . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . .  . . . .. . . . . . . .  .. . . . . .  . .  .parang Mehikano
sindikatong legal
. . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . .sindikatong ekstra-legal
sumasakay
. . . . . . .  .. .  . . . . . sa Ikasiyam ng Mundo,

may karetela ng kartel

batas ng sindikato
na binibili ang mga batas at order ng sekretaryo
ng tribunal.
. . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .Siyempre ay suportado ng piskal,
at kung minsan ng hukom,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . naghuhukay ng bato sa laot,
naghahanap ng mineral
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . na bato, batong kumikinang
at sinlapot ng krudong isip,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  .sintigas ng tarugong sabog,
sabog na sabog,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .lumilipad ngunit nakatulalâ
at gaya ko na walang-wala
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . .sa Intsik Beho de Sampalok:
militarisado, rasista, at himpilan ng mga dayuhang barko.

Dapat siyang sundin,
siya na presidenteng dramatiko at sentimental,
 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .suportado ng Tsino
at suportado ng mga nagoyo,
humahalik sa isang watawat ngunit namimigay ng lupa
at kasarinlan sapagkat kailangang
. . . . . . . . . . . . . .  ..  .. .  . . . . . . . . . manatili sa luklukan at poder                                                            dahil sa pag-iisip ng berde at pagkatakot sa dilaw.
Biro-biro kung sanlan,
kung hindi’y uulan ng bato
 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . at alipusta
sa ating mga mukha
mula sa mga impaktong elektroniko
. . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . at díhital,
marunong fumeysbuk at umiinstagram,
pumepeke ng balita
. . . . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . .at nagbibiro ng kabaong,
naghahain ng federalismo nang mabiyak ang bansa
sa mga estado ng mga bulok na politiko
. . . . . . . . . . . . . . . . . .o politikong nabubulok at organiko.
Putang ama ka ngunit santo
. . . . . . . . . . . . . . at obispo ang hinahagad ng mga insulto at sindak

para sa kaligtasan ng mundo.

O nagtutulak ng kariton
  . . . . . . . . . . . . . . . bakit ka umiiyak kung dinampot
.  . . . . . . . . . . . . .   . . . . . .  . .ng pulis o ahente ng sindikato ng shabu?
Sila ang nangangalakal sa basurahan at dangal,
hindi ng mga salita, bagkus isipan.
Dinadampot ang bato
. . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . . . . para ipukol o ipambala sa tirador,
bilang ganti sa pulis o opisyal
. . . . . . . . . . . . .  . . . . na pawang inutusan ng Palasyo ng Malabanan
para higupin ang taeng lipunan.
Kung hindi ito tae, ito’y biro lámang
. . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . . .   .at kung gayon ay dapat pagtawanan.

Araw-araw ay bagyo,
. . . . . . . .  . . . . . . . . . .  . . . . .  . . . dinadampot ang mga tambay
kahit ang dahilan ay bumibili ng shampu,
o nagkakara-krus,
o nagbibitaw ng mga tandang sa tupada,
o kaya’y nakahubad at nagbibilad
. . . . . . . . . . .  . . . . . .  . . . . . ng mga galunggong, o naggugupit ng buhok
sa barberyang nasa bangketa,
o nagbabasketbol habang nagsosona,
ngunit walang bato
. . . . . .  ..  . .. . . . . . . . . . . . . . . walang makain ni damo,
malayo sa mga bukid at malapit
sa estero, amoy-suka                                                                                                                                         .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . ngunit naghahanap ng búhay
para mabuhay ang anak asawa kapatid magulang

at sanlibo’t isang katwiran.

Sa kanto ng Crisostomo,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . .sa tapat ng Abenida Gisinga
at Kalye Hanoi, naluluto ang istorya ng binatilyong
dinampot at nagkataong pumapaloob sa sugal
ng 7-11, naghahanap ng Shangri-La
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . .sa department istor
kahit di-makita ang diyoses,
at ikakatwiran siyang lumalabag sa mga panuto
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . .ni San Juan,
na nagbabasbas at nagpapaligo
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . ng mga inimbentong damo at bato
. . . . . . . . . . . . . . .  .kahit nasa baybay ng mga daluyong,
at kumakati ang mga along elektroniko
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .para may maiulat nang tumaas
ang ranggo ng mga inspektor at imbestigador.
Putang CCTV, bakit ka may mata ngunit binubulag?
Putang sekyuriti, bakit ka sisindakin
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  .. at sisindaking isasalbeyds
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . kung ikaw ang mata ng sandali?
Putang mga kagawad,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . .bakit ayaw kayong paniwalaan ng hukom
at piskal, kahit tama ang mga mata ng CCTV?
 . . . . . . . . . . . .Purihin ang mga hepe
Purihin ang mga tae
 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .Purihin ang Hari ng Tao
na Tae!
Lumalakas kayo sa sarbey at nagbebenta
ng taho, kumukonsumo ng nakagagamot na damo,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . nagpapanukala ng pagbabago na sinlupit
ng mga bagyo,
. . . . . . . . . . . . .  . . . .tumutungtong sa Kristal na Bato,
at naniniwala na ito, ito ang totoo!
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . .  .Itaga mo sa bato, wika ng Teo,
tatabunan ka ng mga bato na magpupugay sa iyo.
Sapagkat dinadampot ang mga tao,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .at dinadampot na gaya ng mga bato
para sa maringal, at walang kamatayang
pumapatay
. . . . . . . . .  .. . . . . . . .  .. . . . . . .  . . . . . . sa ngalan ng serbisyo publiko.

Stop weaponizing the law. Uphold the human rights of every Filipino. No to illegal arrest. No to illegal detention. No to extrajudicial killing at all costs.

Patola, ni Roberto T. Añonuevo

Patola

Roberto T. Añonuevo

Kakainin ka nang múra, o tatanda para maging espongha.
Dahil alam ang batas ng mundo, lumulusog ka sa hardin
ng seguridad, at gumagapang na baging para sakmalin
ang bakod o poste o trelis na magbubunyag ng lakas.
Kinakatas sa iyong mga buto ang langis, at tanghalian
ng kambing o hito ang anumang tirang sapal o himaymay.
Pahahalagahan ka ng imperyo, at isasama sa paliligo.
Sabik ka sa suplay ng liwanag at sabik sa suplay ng tubig,
at waring ibig daigin kahit ang pinakamatigas na punò.
Makikilala ka sa mga palengke, at iisipin ang mga pulis—
mahabang tarugo na sapilitang pumapasok sa ibang puri,
o kung hindi’y pamalo ng berdugo na hepe ang pumupuri.