Fischer Random Thoughts, ni Roberto T. Añonuevo

Fischer Random Thoughts 
ni Roberto T. Añonuevo
  
 1
 Ang daigdig ay hindi tatsulok o bilog
 bagkus animnapu’t apat na parisukat
 sa loob ng daigdig na parisukat.
  
 At sa loob nito ay umiiral ang mga prinsipyo
 at batas na hindi dapat mabali
 gaya ng utos ng hari.
  
 2
 Lumilipas ang panahon, at kung nagninilay
 kang gaya ng nasa loob ng kahon
 ay dapat magsimulang magtanong,
 halimbawa,
 kung bakit karaniwan ang henosidyo
 o pagpapatiwakal.
  
 3
 Ang daigdig ay dalawang kaharian
 ngunit magwawakas sa isang
 kahungkagan
 kapag nagkaubusan ng mga hukbo.

 Sino ang nag-isip ng henyo ng budóng?
 
 4
 Nakababato at parang sirang plaka
 ang kaayusan
 ng kaharian,
 at marahil, ito ang sandali
 para sa guló na hindi inaasahan.
  
 5
 Nakahanay ang mga kawal 
 para isubo na gatong.
 Inuutusan ang mga kabalyero 
 na lumundag
 sa bangin, o kaya’y sagasaan 
 ang nakaharang.
 Susugod o aatras ang mga obispo 
 nang pahilis,
 gaya ng linyado nilang doktrina’t 
 pag-iisip.
 Sintigas ng mga tore 
 ang babanggain o gigibain 
 para magtindig ng bagong tore.
 Abala ang reyna sa salamangka.
 At ang hari, asahan mo, 
 ay tutugisin ng mga palaso, maso, 
 at patalim
 upang dakpin o patumbahin.
  
 6
 Ang isang hakbang ay tungo sa ibang kaharian
 upang sakupin ito
 o kaya’y burahin ang bakás nito sa mundo.

 Maniwala, kahit wala ang mahal na reyna.
  
 7
 Sukulin ang hari.
 Ngunit bago ito maganap, matutong sumalakay
 makaraang mabatid ang puwersa 
 ng armas, mapa, at simoy ng panahon.
  
 8
 Sumusugod ang peon,
 at isinasakripisyo para sa espasyo at bentaha
 ng paglusob.
 Sumusugod ang peon,
 at ang pagdakip sa kaniya, kung minsan,
 ay matamis na lason o pugad ng mga sibat.
  
 9
 Ilang bilyong kombinasyon ng mga hakbang
 ay higit sa dami ng newtron—
 tanungin si Hemachandra o Fibunacci 
 ngunit aantukin lamang ang inyong kamahalan
 bago maabot ang sagot.
  
 10
 Nagsisimula sa hapag ang ehersisyo ng digma.
 Pumapayat ang magkalaban
 gayong nakaupo, gaya ng yogi, 
 at walang tinag nang napakatagal.
  
 11
 Sa larangang ito, 
 walang dapat pagtiwalaan kundi sarili.
  
 Ang oras ang kalaban mo
 kung hindi nakatitiyak
 sa mga tira mo.
  
 12
 Mga kabisote, bakit pa mag-iisip?
 Mga maya, manggaya gaya ng putomaya!
  
 Sabihin ito
 at sasampalin ka ng uyam at pambubuska.
  
 13
 May visa ang espiya.
 May bisà ang espinghe.
  
 14
 Ang arogansiya ng piling lahi
 ay bakit hindi tutumbasan
 ng sukdulang pag-aglahi
 kung pinalalaki tayo 
 sa katwiran ng ubusan ng lahi
 at pataasan ng ihi
 para sa parisukat na pamanang lupain?

 Nadama ko ito
 habang ang isang paa ay nasa hukay
 at mariing nakatitig sa Tore ni David.
  
 15
 Masikip na bilangguan ang kaharian
 sa hari na nagtatalumpati sa ilang.
  
 Naisip ko ito habang nakabartolina
 at nangangatal.
  
 16
 Naghahapunan ng yelo ang destiyero
 ngunit humahabol ang mga kabalyero.
 At ako sa aking trono
 ay aawit ng “Bayan ko!” 
Alimbúkad: Quality poetry isolation under pandemic. Photo by Francesco Sgura on Pexels.com

Chess at Tula para sa mga Kabataan

Mapaghahalo ba ang chess at tula? Mahirap itong sagutin, ngunit maaaring magsimula sa pangyayaring ang chess at ang tula ay kapuwa gumagamit ng matalas na lohika at malalim na guniguni. Hinihingi sa chess ang kabihasaan sa teorya ng atake at depensa, mulang pangunang tira at sakripisyo ng piyesa hanggang pagsalakay na may kombinasyon ng mga hakbang. Walang dapat sayanging tira sa chess, at ang isang pagkakamali ay maaaring gumulong at magwakas sa pagkakamate. Hinihingi rin ang gayon sa tula, dahil ang pambungad na taludtod ay dapat suhayan ng mga susunod na taludtod, o kaya’y umugnay sa iba pang mga taludtod, upang maging matagumpay ang pagwawakas at maipamalas ang pananalinghaga sa naiibang paraan. Maaaring isiping may simula, gitna, at wakas ang tula, gaya ng yugto sa chess. Walang dapat aksayahing salita sa tula, dahil ang paglulustay ng salita ay magbubunyag ng kawalang disiplina, kung hindi man katangahan, ng makata.

Umiinog ang chess o ahedres sa limitadong oras, na taliwas sa tula na maaaring ang limitasyon lamang ay takdang panahon ng paglalathala at patimpalak.

Limitado ang tira ng chess sa 64 parisukat, at ito ang magtatakda ng kumbensiyon sa mga manlalaro. Ang kahanga-hanga’y kahit sa gayong napakasikip na mga kahon, napakaraming pagdulog at panuto ang naimbento at sinubok, kaya ang isang teorya ng grandmaster ay maaaring salungatin ng iba pang teorya ng iba pang grandmaster. Gumaganda ang chess tuwing may naipapasok na sariwang kabaguhan, mula man sa pagpapaunlad ng panimulang hakbang at gitnang laban hanggang paghahanda sa pandulong yugto ng pakikipaglaban. Layon ng manlalaro na sukulin o pasukuin ang kalaban. Lumalalim ang chess dahil ang hari, reyna, obispo, kabalyero, tore, at piyon ay may kani-kaniyang tungkulin, at ang tungkuling ito ay maaaring manaig kaysa iba, alinsunod sa hinihingi ng pagkakataon.

Taliwas naman iyon sa tula na halos walang hangga ang maaaring eksperimento, kung isasaalang-alang ang kombinasyon ng mga salita, pakahulugan, at pahiwatig. Ang tula ay maaaring umabot sa kung ilang libong pahina, o kaya’y mabuo sa ilang taludtod o sa pamagat lamang. Walang ibig sukulin o pasukuin sa tula, gayunman ay maaaring maglatag pa rin ito ng mga patibong at lalang, upang malikmatahin ang mambabasa at dalhin siya sa pambihirang antas ng kabatiran. Gumaganda ang tula habang lumalalim, at kung nakapagpapakilala ang makata ng samot-saring pagdulog mulang panimulang taludtod hanggang pagbubuo ng saknong tungo sa di-inaasahang wakas. Napakarami rin ang pagdulog sa tula, dahil ang tula ngayon ay hindi na lamang isinusulat upang basahin nang tahimik bagkus itinatanghal gaya ng dula. Nagiging makapangyarihan ang tula kung makalulusot ito sa iba’t ibang teorya ng pagsusuri, imbes na sumandig lamang isang teorya ng pagtula.

Sa ibang pagkakataon, may pinapasok agad na kumbensiyon sa pagsulat ng tula. Ito ang mga panuto sa tugma, sukat, hati, tayutay, sayusay, gramatika, palaugnayan, at iba pang kaugnay na bagay. Nababali ng makata ang ganitong kumbensiyon sa dalubhasang pagsasakataga ng mga larawan o pangyayari, samantalang nasa isip ang disiplinadong pagkatha at pag-isip ng talinghaga. Ang kumbensiyon naman ng chess ay nalilimitahan ng pari-parisukat na kahon, at nababali lamang ang gayong kumbensiyon tuwing may lumilitaw na baryasyon o baryedad ng mga tira o may nagpapauso ng ibang teorya na sumasalungat sa inaasahan ng mga kritiko o maestro sa laro. Hinihingi ng chess ang bilis na mag-isip at resistensiya sa paglalaro nang matagal. Samantala, kinakailangan sa tula ang mag-isip nang matagal ngunit magsulat nang mabilis upang maiwasang mawaglit sa guniguni ang pagdatal ng kabatiran. Magkaharap ang magkalaban sa chess. Sa tula, ang kalaban ay maaaring ang ibang makatang nagtataglay din ng kahusayan. Ngunit habang tumatagal, ang nilalabanan ng makata ay hindi ang ibang makata, kundi ang kaniyang sarili na maaaring nababalaho sa de-kahong pag-iisip.

Bibihira lamang sa panitikang Filipino ang nag-uukol sa ahedres, at maibibilang dito sina Ariel Dim. Borlongan at Lamberto E. Antonio. Kapuwa maestro sa tula ang dalawang makata, at nagiging dibersiyon lamang ang chess kung mailap ang musa at nagsawa na sa alak. Pansinin ang tulang ito ni Borlongan:

EN PASSANT
ni Ariel Dim. Borlongan

Mag-iingat ka, Mahal na Reyna,
Ipit na ipit na ang iyong hari.
Ang tore ay marupok na puwersa
Kapag nananaig ang Sundalo’t Pari.

Manalig ka sa nagkakaisang piyon
Kahit maliliit, sila’y makapangyarihan
At anumang oras ay handang humamon
Sa lalapastangan sa kaharian.

Nagtataksil na ang Sundalo.
Naglilihim na ang Pari. Depensa
Ng Tore’y malapit nang isakripisyo,
Mag-iingat ka, Mahal na Reyna.

Ang bawat sulong, ang bawat sulok,
Ang bawat hanay ay mahalaga ngayon.
Ang maliliit ay muli mong masusubok
Manalig ka sa nagkakaisang piyon.

Sinulat ni Borlongan ang tulang ito noong 1988, ang panahon na mabuway ang administrasyon ni Pang. Corazon Aquino dahil sa ilang tangkang kudeta ng kaniyang dating matatapat na kawal. May apat na saknong lamang ang tula, na bagaman may dulong tugma ay walang sinunod na sukat at hati [caesura]. Ginamit sa tula ang mga salita sa chess, gaya sa pamagat, ngunit ang mga piyesa ay nakargahan ng dagdag na pahiwatig na maaaring sumaklaw sa politika at lipunan. Ang persona sa tula na siyang nagsasalita ay maaaring matalik na nakababatid sa kaniyang “Reyna” (na maaaring pangulo). Ang paghimok sa kaniya na “manalig sa nagkakaisang piyon” ay paalaala na ang pakikibaka ay hindi napagwawagian ng isang piyesa lamang. Kailangan ang mga katuwang, ang planadong pagkilos, at ang malikhaing pagdulog sa mga problema o balakid. Animo’y propetiko ang tulang ito ni Borlongan na nagkakatotoo magpahangga ngayon. Ngunit ang mga piyon ng kasalukuyang reyna ay hindi karaniwang mamamayan, bagkus animo’y matatapat na turuang aso doon sa kongreso.

Isa pang maihahalimbawa ang tula ni Antonio na ginamit ang persona ni Bobby Fischer sa kaniyang tula. Masiste ang pagdulog ng makata, at kung hindi batid ng mambabasa ang mga termino, kasaysayan, o dalumat  sa chess ay tiyak na mahihirapan siyang arukin ang talinghaga ng tula.

ORAS NG AHEDRES (2)
(Monologo ni RJF)
ni Lamberto E. Antonio

Anumang oras, kahit ako puyat at nakatalikod
basta mataba ang pabuya, magaan kong itataob
ang hari-hariang si Kasparov o si Karpov.
Sa ganyan lubusang maaarok ng buong mundo
na sadyang dapat manganino ang dalawang ito
sa henyo ng larangang isinisilang sa Chicago.
Malayung-malayo na raw ang narating ng chess
sapul nang supilin ko si Spassky sa Reykjavik:
nakalabas ba sa teritoryo ng Unyong Sobyet?
Laging makiling ang pederasyon sa bansang iyan
kaya magluluwat bago magpiglas sa sinapupunan
ang dapat kong turuang magdepensa’t manalakay.
Walang mintis, susunod siya sa mga bakas namin
nina Steinitz, Euwe, Capablanca at Lasker;
ibang lahi ang muli niyang pangingibabawin.
Akin pa rin ang trono, alam ng lahat;
at dito ako naiidlip kapag nakapanghihinamad
ang iba kong hilig, tulad ng palmistry at jazz.

Simple ang tula na sinulat noong 1986 ngunit mabigat ang mga pahiwatig dahil ang mga salita ay humuhugot sa balon ng chess. Banayad ang tinig ng persona sa tula ngunit umiiwa at mayabang, gaya ng pasaring na kayang talunin ng persona ang dalawang pamosong grandmaster at ang FIDE ay makiling umano sa dating Unyong Sobyet. Isinaad din sa tula na ang politika sa loob ng pederasyon ang sumasagka sa persona para hubugin ang iba pang kabataang mahilig sa ahedres. At bagaman iba na ang kampeon, yamang tinanggalan ng korona si Fischer, ang pag-iisip na kampeon ay napanatili niya sa sarili. Ang pagiging kampeon ay wala sa panlabas na pagpapataw ng pederasyong magdidikta kung sino ang dapat maghari alinsunod sa itinatakda ng kumbensiyon. Lumilihis ang persona sa gayong pag-iisip. Ang pagiging henyo ng chess ay higit sa pagwawagi o pagkakamit ng titulo, at napakahalaga ng reimbensiyon ng laro at paglabas sa kahon na pawang makapag-aambag sa progreso at estado ng ahedres. Ito ang itinuturo ng tula.

Kung minsan, kinakailangan ng makata na lumabas sa kahon o kumbensiyon. Kailangang magkaroon siya ng lakas ng loob na sumalunga sa namamayaning pag-iral, pag-iral na maaaring bulag na pagsunod sa banyagang padron o walang malay na pag-uulit sa sinaunang panahon. Kailangan ng makata ang magtaya, at mabigo mang makilala agad ng madla, ang higit na mahalaga’y makapagpasok ng kabaguhan na maaaring umugit ng bagong landas sa panulaang pambansa, kung hindi man panitikang pandaigdig.