Ina ng Laging Saklolo

Makapangyarihan ang imahen ng ina sa lipunang Filipino, at ang ina ay sumasagisag hindi lamang bilang “ilaw ng tahanan” bagkus tagapagtanggol ng anak laban sa anumang batik na maipupukol ng kalaban. Sa mga telenobela, ang ina ang kunsintidor sa masamang asal ng anak, kung hindi man ay kakutsaba sa maiitim na balak ng anak na babaing ibig makamit ang pag-ibig ng isang binatang guwapo, maykaya, at mabait. Ngunit ina rin ang tagapagsanggalang ng anak na bida, at handang isakripisyo ang buhay mabigyan lamang ng magandang kinabukasan ang anak. Kung babalikan naman ang panahon ng himagsikan, ginamit nina Andres Bonifacio at Emilio Jacinto ang konsepto ng “Inang Bayan” na taliwas sa “Madre España” na “Inang Sukaban” at “Inang Kuhila” na tumutukoy sa rehimeng Espanyol.

Kung lilingunin ang mahabang kasaysayan ng radyo, ginawang popular ng dakilang manunulat na si Liwayway A. Arceo ang dalumat ng ina pagkaraan ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig, at patunay ang kaniyang dulang panradyong Ilaw ng Tahanan na tumagal sa himpapawid sa loob ng labinlimang taon at nakabuo ng tinatayang 32 tomo ng aklat—na hindi pa nalalampasan ni napapantayan ng kasalukuyang henerasyon ng mga manunulat. Sa nasabing dula, lahat ng posibleng maganap sa loob ng pamilya ay tinitingnan sa sipat ng ina at babae, mulang pagsilang at pagpapalaki ng anak hanggang pagsisintahan at paghahanapbuhay hanggang pakikipag-ugnayan sa lipunan at daigdig, at kung hindi pa marahil pipigilin si Arceo ay tuturuan niya ng leksiyon si Lav Diaz hinggil paglikha ng mala-epikong “ebolusyon ng pamilyang Filipino.”

Malakas ang hatak ng ina, at gaya ni Aling Dionisia ay ipagtatanggol ang anak na boksingerong si Manny Pacquiao laban sa tuligsa ng mga komentarista. Ganito rin ang gagawin ni Marlene Aguilar nang ipagtanggol ang kaniyang anak na si Jason Ivler nang paulanan ng bala at tuligsa ng mga awtoridad. Isinasadula lamang muli nina Aling Dionisia at Marlene ang sinaunang pagkilala sa ina, na nagsusumikap itaguyod ang anak, pagsusumikap na halos isasakripisyo ang lahat, gaya ng dangal at ari-arian, at pagkaraan ay halos kalabanin ang anak sa larangan ng pagpapansin sa puting tabing at iba pang aspekto ng sining.

Magnetiko ang hatak ng ina dahil malalim ang paggalang ng mga Filipino kay Birheng Maria, ang kinikilalang ina ni Hesus at tagapamagitan ng mga tao sa diyos. Si Maria ang sukdulang halimbawa ng ina para sa anak, at para sa mga Filipino’y sumasaklaw sa ultimong pag-aalay ng buhay para sa anak, kung babalikan ang tradisyon ng Kristiyanismo at Banal na Kasulatan. Ang katumbalik na imahen ng inang mabait ay putang inang bungangera, kunsintidor, at mukhang salapi, na pinalalaki sa layaw ang anak na pagkaraan ay magiging alibughang anak, at tatanggapin muli sa pagbabalik kapag nagdusa o nagpalaboy-laboy kung saan-saan sa mahabang panahon. Pinagkakitahan nang malaki ang paglilinang sa katauhan ng ina sa panitikang Filipino, at hangga ngayon ay kinababalahuan ng mga manunulat ng dulang pantelebisyon.

Kaya hindi nakapagtataka na gamitin ang hulagway ng ina kahit sa eleksiyon. Ginamit ni Manny Villar sa pampolitikang kampanya ang kaniyang inang si Curita “Nanay Curing” Bamba-Villar, na pinabulaanan ang paratang na nagbuhat sa gitnang uri ang kanilang pamilya. Ganito rin ang ginawa minsan ni Erap Estrada (na sinikap dalawin sa ospital ang nakaratay na inang si Donya Mary Marcelo-Ejercito) nang mapatalsik sa poder at ipabilanggo ng mga kalaban sa politika.  At ganito rin ang ginawa ni Noynoy Aquino na laging kinikilala ang matuwid na pagpapalaki sa kaniya ng inang si Cory Aquino, at iniuugnay nang patalinghaga sa maaaring gawin niya sakali’t maihalal bilang pangulo ng Filipinas. Kahit si Gibo Teodoro ay binibiro ng mga propagandistang ginamit ang mga ina, na matataguriang mga Sugar Mommy at mula sa alta sosyedad, upang makakuha ng pondo para sa kaniyang magastos na kampanya.

Kinakailangan nang sipatin sa ibang anggulo ang konsepto ng ina. Ang pagkilala sa ina ay dapat lumawak at maging makabuluhan, imbes na maging de-kahon at tradisyonal, at ang mga politiko ay makabubuting lumayo sa laylayan ng palda ng kani-kaniyang ina, at ipakilala ang tunay na kakayahan nang hindi mabansagang “Mama’s Boy” kung hindi man “Boy Toy.”

Bontok Igorot, kuha ni Albert Ernest Jenks. Dominyo ng publiko.

Bontok Igorot, kuha ni Albert Ernest Jenks. Dominyo ng publiko. Retrato mula sa artsibo ng Project Gutenberg.

Advertisements

Riple at Pag-ibig ni Heberto Padilla

Mga tula ng makatang Cubano, Heberto Padilla, mula sa orihinal na Espanyol
Salin sa eleganteng Filipino ni Roberto T. Añonuevo

ANG LUGAR NG PAG-IBIG

Natatanaw ko lagi sa balikat mo ang mundo.
Sumisiklab ito sa gitna ng mga unos.
Ito ang piraso ng bulók na kahoy, ang lumang
parol na lumulutang wari sa hihip ng hangin.
Ang mundo na ang mga katawan natin
(ang ating pag-iisa) ay hindi kayang maparam,
ang siglo ng mga sapador at maninisid
na pawang nakapailalim sa iyong mga unan,
ang pook na ang iyong mga balikat
ay higit na lumalamig at higit na dumurupok.
Siyempre, sa ibabaw ng iyong mga balikat
(na pangyayaring hindi natin maiiwasan)
may listahan ng mga nawawalang tao,
may isang nayon na nawasak,
may isang batang paslit na nangangatal.

ANG TANONG SA PAARALANG FRANKFURT

Ano kaya ang nasa isip niya?
Ano kaya ang iniisip
ng lalaking
nangangatal sa gitna ng riple at pader?

Maaaring sumagot
alinsunod sa pagkakasunod-sunod:
Horkheimer
Marcuse
Adorno.

Isaayos muli ang tanong
kung sa palagay mo’y kailangan:
Sa pagitan ng riple at pader,
ano kaya ang iniisip
ng lalaking nangangatal,
na abot-tanaw, inilibing sa panahon niya,
gayunman ay nasa yugtong babawiin
palayo
na hindi naisahinagap ni minsan ng kaniyang ina?

Larawan ng pagbaril sa kaaway, Mexico, 1916. Dominyo ng publiko at hango sa Wikimedia Commons.

Larawan ng pagbaril sa kaaway, Mexico, 1916. Dominyo ng publiko at hango sa Wikimedia Commons.

Mga Talinghaga ni Karol Wojtyla

salin ng mga tula ni Karol Wojtyla (na tinawag ding Papa Juan Pablo II)
salin sa eleganteng Filipino ni Roberto T. Añonuevo

PAGSUSUMAMO NI JUAN KAY MARIA

Huwag pahupain ang mga alon ng aking puso,
tumataas iyon pagsapit sa paningin mo, ina;
huwag baguhin ang pag-ibig, bagkus ibalik
ang alon sa akin sa malilinaw mong palad.
Hiniling niya ang ganitong tagpo.
Ako ang mangingisdang si Juan. Wala nang
natitira pa sa akin para mahalin.
Nadarama kong naroroon ako sa baybay-lawa,
kumikiskis sa mga talampakan ang mga bato,
at walang ano-ano’y biglang lumitaw Siya.
Di mo na yayakapin ang misteryo niya sa akin;
at tahimik kong ikakalat na mirto ang diwa mo.
Sa pagtawag ko sa iyong Ina, na hiling Niya,
nagsusumamo ako: nawa’y huwag bumaba
ang halaga ng salitang ito para sa iyo.
Totoong mahirap timbangin ang pakahulugan
ng mga salitang inihihinga niya sa atin,
upang ang lahat ng nangaunang pagmamahal
sa gayong mga salita ay manatiling nakakubli.

AKTOR

Maraming tumayog sa paligid ko, sa loob ko,
mula sa sarili ko, gaya noon:
Naging tulay ako, nagpapakawala ng lakas
na tinawag na tao.
Hindi ba ang ibang nakikisiksik ay binabaluktot
ang tao na siyang ako?
Sa pagiging isa sa kanila, malimit di-perpekto,
ang sarili ko sa sarili kong napakatalik,
sinuman ang mabubuhay sa akin, makatitingin
ba siya sa sarili nang walang pangangamba?

DALAGITANG SAWI SA PAG-IBIG

Sinusukat natin sa sukatan ng asoge ang kirot
gaya ng pagsukat sa init ng katawan at simoy:
ngunit hindi ganito ang pagtuklas ng hanggahan;
iniisip mo na ikaw ang gitna ng mga bagay.
Kung matatalos mo lang ang hindi hindi ikaw:
Siya ang sentro,
at Siya rin na hindi nakasumpong ng pag-ibig.
Bakit ni hindi mo makita ni mapansin?
Para saan, para saan ang puso ng tao?
Kosmikong temperatura. Puso. Asoge.

Papa Juan Pablo II

Papa Juan Pablo II, retrato mula sa full of peace.org

Nanay

Magsisilang ka nang taliwas sa nakagawian, at magigitla ang mga saksi sa pagsirit ng dugo mo’t pag-uha ng sanggol. Nakatadhana marahil ang suwerte sa apat na dingding ng silid, waring nagdiwang ang mga anghel sa kung saang lupalop, at ang pintuan ay nagbubunyag ng pambihirang daloy ng simoy at sinag. Ang suwerte ko, wiwikain mo, ngunit higit na masuwerte ang aking panganay.

Mag-aalaga ka ng supling na parang ang gabi’y umaga, at ang umaga’y tanghali, at ang tanghali’y pagnanakaw ng idlip. Wala kang lakas na sobrenatural, ngunit bakit halos wala kang pahinga? Susulyapan mo ang iyong sanggol, na pagkaraan ay magiging malikot na paslit, na gigilas na kabataan. Kukusutin mo ang paningin, at ang kahapon pala ay waring katimbang lamang ng isang saglit.

Kakayod ka sa pabrika o opisina, habang ang isip ay di-makali sa pag-aalala. Maglalakad sa  guniguni ang iyong anak, at ang anak na ito ang pagsisikapan mong bilhan ng pagkain, damit, aklat, at laruan.  Marahil lalayo ang iyong pook ng trabaho, at ang pook na kinalalagyan mo ay hindi na lamang limang kilometro mula sa iyong tahanan kundi limang daang libong kilometro na banyaga sa iyong kinagisnan.

Anuman ang mangyari’y mananatili kang ina, ayon sa kawikaan. Ina ka ng sanlibo’t isang katangian, ina ng maraming lahi o wika, at parang mahabang debosyon ang magiging pagkilala sa iyo. Magiging demonyo ka sa paningin ng esposa ng anak mo, ayon sa kasabihan, hanggang sumapit ang kabatiran sa kaniyang labis ang iyong kadakilaan para magpalaki ng tagapagligtas ng sambayanan.

Walang maitutumbas na kayamanan, o pagpaparangal,  sa iyong pagpapagal. Ano’t anuman, mananatili kang Nanay sa sukdol na pakahulugan, at ito ang mahirap maunawaan kahit na tigulang na ang iyong apo’t panganay.

Ina at Anak, guhit ni Alex Santos

Ina at Anak, guhit ni Alex Uy.