Magkikita tayo sa langit, ni Roberto T. Añonuevo

Magkikita tayo sa langit

Roberto T. Añonuevo

Matatakpan ng laksa-laksang saranggola ang langit,
At lilitaw ang sumisingasing na kabayo at dragon,
Lalangoy sa kaitasan ang mga balyena at lumba-lumba,
Lulutang ang mga kahon, watawat, at ulupong,
Iikot saka aalagwa ang mga leon, kalapati’t mariposa
Hangga’t hindi natin nayayapakan ang ating lupain.
Bakit ang himpapawid ay dapat lagyan ng hanggahan
Ay hindi natin maunawaan. Sasabihin ba nila sa ibon,
“Bawal pumasok dito?” kung nagmula sa ibang lupalop?
Mapipigil ba ang simoy para samyuin lámang nila
Sa lupaing dati nating nililinang, nilalandas, tinitirhan?
Mauutusan ba ang mga isda, korales, at salabay
Sa tadhana ng búhay, gaya ng embargo sa akwaryum?
Ang sinag ba ng araw ay dapat nakakiling sa relihiyon,
Politika, at lahi, at dapat maging monopolyo ng baterya?
Ang ulan ba ay mabubulyawan, ang bukál ba ay dapat
Angkinin lámang ng maykapangyarihan at mayayaman?
Maghahatid ng bulkan ang piling guryon, gaano man
Katayog at kahaba ang mga moog at pader; sisiklab
Ang mga lungsod, lulukob ang nakasusulasok na usok,
At gumanti man ng misil, lason, at uyam ang kalaban,
Mababatid nilang hindi tayo kaaway, bagkus kapatid,
Na may isang Salita.

Heto ang eksperimental na videopoema ni Roberto T. Añonuevo.

Advertisements

“Bayan ko,” ni Ibrahim Touqan

Salin at halaw ng “فــي رُبَـــاكْ” [Mawtini] ni Ibrahim Touqan ng Estadong Palestina.
Salin at halaw sa eleganteng Filipino ni Roberto T. Añonuevo ng Filipinas.

Bayan ko

Bayan ko, o aking bayan
Maringal at marikit, matayog at maningning
Ang iyong mga buról, ang iyong mga buról.

Buháy at paglaya, galak at pag-asa
Ang taglay ng hangin mo, at nasa hangin mo
Kailan kita makikita? Kailan kita makikita?

Ligtas at maunlad
Matagumpay at dinadakila
Masisilayan ba kita sa iyong kabunyian
Habang inaabot ang mga tala’t bituin ay inaabot?
Bayan ko, o aking bayan!

Bayan ko, o aking bayan,
Di magmamaliw ang aming kabataan para sa kalayaan
O mamámatáy sila, o sila’y mamámatáy
Iinom kami sa kamatayan at hindi sa piling ng kaaway

Hindi namin iibigin, hindi namin iibigin
Ang maging alipin, ang maging alipin
Ang eternal na panghihiya o kaawa-awang buhay
Ang eternal na panghihiya o kaawa-awang buhay
Ay hindi iibigin, ngunit muli naming aangkinin
Ang dakilang tagumpay, ang dakilang tagumpay
Bayan ko, o aking bayan!

Bayan ko, o aking bayan,
Ang patalim at panulat, at hindi ang usapan o pag-aaway,
Ang aming sagisag, ang aming sagisag
Ang kadakilaan, kasunduan, at tungkuling maging tapat
Ang humihimok sa aming makibaka, makibaka!

Pukawin kami, pukawin kami
Ang aming kadakilaan, ang aming kadakilaan
Ay kagalang-galang na mithi’t wagayway ng watawat
Ay kagalang-galang na mithi’t wagayway ng watawat
O makita ka sa iyong kabunyian
Matagumpay sa lahat ng kaaway
Bayan ko, o aking bayan!

Simula at mga tula ng paglaya, ni Ibrahim Nasrallah

Salin ng mga tula ni Ibrahim Nasrallah, batay sa bersiyong Ingles nina Ibrahim Muhawi, Omnia Amin at Rick London.
Salin sa eleganteng Filipino ni Roberto T. Añonuevo.

TULIRO

Noong unang panahon,
ani mga kabayo, kailangan namin ng kapatagan
ani mga agila, kailangan namin ng mga bundok
ani mga ulupong, kailangan namin ng mga lungga
ngunit nanatiling tuliro itong sangkatauhan.

MGA ARAW

Sa unang araw,
pinigil ko ang kamay nang buksan ang kabaong
kaya binigyan nila ako ng pumpon ng bulaklak
Sa ikalawang araw,
pinigil ko ang kamay nang mag-alay ng bulaklak
kaya ipinadala nila sa akin ang isang kabaong
Sa ikatlong araw, sumigaw ako nang ubos-lakas,
Gusto ko pang mabuhay!
kaya pinadalhan nila ako ng isang pumapatay.

MGA MAKATA

Sa marikit at malayong lungsod
doon sa bakurang hitik sa mga damo
umaawit ang lahat ng bagay
at lahat ng nilalang ay sumasayaw.
Hilingin mo, aniya, na maisayaw
ang Palestinang iyan.
Nahiya ako.
Aniya’y kung mabibigo ang mga makata
ay walang matatamo ang daigdig na ito.

KUMPISAL

Oo,
ang bahay ay libingan na may pinto at bintana,
ang silid-tulugan ay kalahating lambong,
at ang higaan ay kalahating ataul.
Ikaw, babae, at wala nang iba pa,
ang tanging makapagpapabago ng tagpo.

KAMUSMUSAN

Tatlong munting pangarap
ay ulilang naglandas sa gabi,
naghahanap ng tahanan
nang sandaling ang mga bala’y
dinudurog ang puso ng bata.

MGA SIMULA

Kapag ang lahat ng ibon sa mundo’y sama-samang pumagaspas
bilang isang lawas, kapag ang mga bukál at batis ng kabundukan
ay natipon sa maalikabok na palad,
kapag tumakbo ang tao’t sumunod sa kaniya ang mga punò
at kubling kinabukasan,
kapag naging payak ang daigdig
at makasasampa ako sa mesa sa opisina ng arawang balitaan
at mabibigkas ang pag-ibig sa maririkit na saradong bintana,
sa magaganda at masasamang pinturang nakadikit sa dingding,
kapag malaya akong makapag-iiwan ng halik sa pisngi mo
sa harap ng publiko,
kapag makababalik ako nang kasama ka sa hatinggabi
nang walang rumorondang pulis na yuyurak sa ating katawan
para magsiyasat ng ikukumpisal,
kapag malaya tayong makatatakbo sa mga lansangan
nang walang sumisigaw na nababaliw lamang tayo,
kapag ako’y makaaawit
at makakasusunong  sa payong ng isang estranghero,
at kung siya naman ay makahahati sa aking pan-de-unan,
kapag malaya ka nang makabibigkas ng Mahal kita
nang walang takot sa kamatayan o pagkakabilanggo,
at mabubuksan ko ang bintana pagsapit ng umaga
nang hindi patatahimikin ng isang punglo,
kapag káya ko nang lumaki at tumanda
at ang mga punongkahoy ay idaragdag sa iyong kasuotan,
at mabibilang natin ang mga patak ng ulan sa ating mga mukha,
at makaaawit at makapagmamahal nang malayo sa mga sandata,
pananalakay, ligalig, at pagdakip—
isang bagong daigdig ang magsisimula,
isang bagong Inang Bayan ang tiyak na maihahanda.
Ngunit ngayon, ihahayag natin ang bagong simula sa ating pagpanaw,
isang simula ng sukdulang pagmamahal.

Ang Rebelde

Salin ng “Bidrohi” ng dakilang makatang Bengali na si Kazi Nazrul Islam, batay sa saling Ingles ni Mohammad Nurul Huda.
Salin sa eleganteng Filipino ni Roberto T. Añonuevo.

Kazi Nazrul Islam

Kazi Nazrul Islam, guhit sa tubig-kulay ni Alaptagin Tushar, 1995, Dhaka

Ang Rebelde

Sabihin, Magiting,
Sabihing: Taas-noo ang aking pagkatao!

Nakatanaw sa ulo ko
Ang matayog na bundok Himalaya!
Sabihin, Magiting,
Sabihing: Pinupunit ang malawak na himpapawid,
Iniiwan ang mga buwan, planeta, at bituin,
Nilalagos  ang lupa at ang langit,
Itinutulak ang sagradong luklukan ng Maykapal,
Bumangon ako,
Ako na malimit na kababalaghan ng daigdig!
Kumikinang sa aking noo ang galít na Diyos
Na gaya ng maningning na sagisag ng maharlika.
Sabihin, Magiting,
Sabihing taas-noo ang aking pagkatao!

Ako ang iresponsable, malupit, at bastos.
Ako ang hari ng matinding kaguluhan,
Ako ang bagyo, ako ang pagwasak,
Ako ang ligalig, ang sumpa ng uniberso.
Wala akong awa,
Dinudurog ko ang lahat ng bagay.
Magulo ako at walang sinusunod na batas,
Sinusuway ko ang patakaran at disiplina.
Ako ang Durjati, ako ang unos sa tag-araw,
Ako ang rebelde, ang suwail na anak ng daigdig!
Sabihin, Magiting,
Sabihing taas-noo ang aking pagkatao!

Ako ang buhawi, ako ang dagudog
Ako ang wumawasak ng lahat ng nasa daan!
Ako ang himig ng nakalalasing na sayaw,
Sumasayaw ako sang-ayon sa kaluguran,
Ako ang malayaw na kasiyahan ng buhay!
Ako ang Hambeer, ang Chhayanata, ang Hindole,
Ako ang walang humpay na pagkabalisa,
Ako ang aliw at indak habang gumagalaw!
Ginagawa ko kung ano ang ibig anumang oras,
Niyayakap ko ang kaaway at binubuno ang kamatayan,
Ako ang baliw. Ako ang ipuipo!
Ako ang salot na peste, ang malubhang takot,
Ako ang kamatayan ng lahat ng hari ng sindak,
Ako ang ganap ng pagkabalisa habang buhay!
Sabihin, Magiting,
Sabihing taas-noo ang aking pagkatao!

Ako ang paglikha! Ako ang pagwasak!

Ako ang paninirahan, ako ang libingan,
Ako ang wakas, ang wakas ng magdamag!
Ako ang anak ni Indrani
Na may buwan sa tuktok ng ulo
At araw sa pilipisan.
Tangan ng isang kamay ko ang payat na plawta
Habang tangan ng kabila ang tambol pandigma!
Ako ang Bedouin, ako ang Chengis,
Wala akong sinasaluduhan kundi ang sarili!
Ako ang kulog,
Ako ang tunog ng Brahma sa langit at lupa,
Ako ang dagundong ng kalatong ni Israfil,
Ako ang malaking salapang ni Pinakpani,
Ako ang tungkod ng dakilang hari ng katotohanan,
Ako ang Chakra at ang dakilang Shanka,
Ako ang makapangyarihang sinaunang sigaw!
Ako si Durbasha na Poot, ang mag-aaral ni Bishyamitra.
Ako ang silakbo ng sunog sa kagubatan,
Sinusunog ko hanggang maabo ang sangkalawakan!
Ako ang malutong na halakhak ng pusong mapagbigay.
Ako ang kalaban ng paglikha, ang matinding sindak!
Ako ang lahò ng labindalawang araw,
Ako ang tagapagbadya ng pangwakas ng paggunaw!
Tahimik ako minsan at payapa kung minsan,
Ngunit nahihibang sa mga sandaling di-inaasahan.
Ako ang bagong kasibulan ng liwayway,
Nililigis ng mga paa ko ang kahambugan ng Maykapal!

Ako ang ngitngit ng humahalihaw na bagyo.
Ako ang umaatungal na daluyong ng karagatan.
Ako ang patuloy na dumadaloy at masaya,
Ako ang umaagos gaya ng maingay na batis.
Ako ang maitim, mahabang buhok ng dalaga;
Ako ang kislap ng apoy sa kaniyang mga mata.
Ako ang banayad na pag-ibig na nakahimlay
Sa puso ng disiseis na kabataaan.
Ako ang kasiyahan na walang hanggahan!
Ako ang mapaghanap na kaluluwa ng maysakit.
Ako ang kaawa-awang ungol ng kulang-palad!
Ako ang kirot at pighati ng walang tahanan.
Ako ang pagdurusa ng nilalait na puso.
Ako ang hinanakit at kabaliwan ng tinalikdan ng mahal!

Ako ang di-mausal na dalamhati.
Ako ang nangangatal na hipo ng isang birhen.
Ako ang pitlag na banayad sa kaniyang unang halik.
Ako ang sulyap ng nakakulubong na sinta.
Ako ang kaniyang malimit tinititigan nang lihim.
Ako ang tuwa mula sa dibdib ng dalagitang umiibig.
Ako ang kuliling ng musika sa kaniyang galang-galang!
Ako ang batang eternal, ang kabataan habang buhay.
Ako ang mahiyaing dalagitang kabadong sumisibol.
Ako ang nakapananariwang dayaray ng timog.
Ako ang malungkuting amihan ng silangan.
Ako ang matimtimang awit ng makatang mapagbulay,
Ako ang maindayog na musika ng kaniyang lira!
Ako ang uhaw na di-matighaw sa katanghaliang-tapat.
Ang ang nagliliyab, mabalasik na araw.
Ako ang lumalaguklok na matang-tubig ng disyerto.
Ako ang malamig na lilim ng mga punongkahoy!
Napatakbo ako sa matinding ligayang nakababaliw,
Nabubuwang na nga yata ako! Nabubuwang ako!
Bigla kong nakilala ang aking sarili,
At gumuho ngayon ang lahat ng huwad na hadlang.
Ako ang pagbangon. Ako ang pagbagsak.
Ako ang kamalayan ng kubling malay ng kaluluwa.
Ako ang watawat ng tagumpay sa pinto ng mundo.
Ako ang mabunying senyas ng tagumpay ng tao.
Pumapalakpak akong nagpupuri gaya ng buhawi,
Nilalandas ang langit at ang lupa.
Sakay ako ng makapangyarihang kabayong si Borrak
Na humahalinghing sa labis na pagkatuwa!
Ako ang umaasóng bulkan sa dibdib ng sangkalupaan.
Ako ang humahalihaw na apoy sa mga kahuyan.
Ako ang dagat ng silakbo ng Gimokudan.
Inililipad ako ng bagwis ng kidlat nang matalinghaga.
Isinasambulat ko ang karalitaan at takot sa paligid.
Naghahatid ako ng nakaririnding lindol sa daigdig.

Ako ang plawta ni Orpheus,
At nagpapahimbing sa nilalagnat na kalupaan.
Ako ang pumapatay ng apoy sa impiyerno.
Taglay ko ang mensahe ng himagsik ng lupa at langit!
Ako ang rumaragasang baha.
May panahong ako ang nagpapataba ng lupa,
At ako rin ang nagdudulot na malawakang salanta.
Hinablot ko sa dibdib ni Bishnu ang dalawang dalagita!
Ako ang kawalang-katarungan. Ako ang bulalakaw.
Ako ang Saturno. Ako ang apoy ng taeng-bituin.
Ako ang makamandag na ulupong!
Ako si Chandi na pugot ang ulo, ang baganing mapanira,
Na nakaupo sa naglalagablab na kailaliman.
Ngumingiti ako gaya ng inosenteng bulaklak!
Ako ang malupit na palakol ni Parsurama,
At papatayin ko ang mga mandirigma
Upang maisilang ang armonya’t kapayapaan ng uniberso.
Ako ang sudsod ng araro sa mga balikat ng Balarama,
At lilinangin nang magaan ang kalunos-lunos na lupain,
At lilikha ng bagong uniberso ng tuwa at kapayapaan.
Lupaypay sa pakikibaka, ako, ang dakilang rebelde,
Ay tahimik na mamamahinga lamang kapag natuklasang
Ang langit at ang simoy ay malaya sa taghoy ng inaapi,
At napawi sa larangan ng digma ang mga duguang tabak.
Saka lamang ako, na pagod sa pakikibaka, mamamahinga,
Ako ang dakilang rebelde.

Ang Bagong Mananakop

Ang Bagong Mananakop

(pagkaraan ng “The Conqueror” ni John Santos)

Mabibigong ikubli ng naglalagablab na paningin
ang balátkayô, na maaaring nakamapa upang saklawin
itong kapuluan at ilihim ang kapalaluan. Mahuhubog
ang maskara sa tuka ng dambuhalang banog, at ang barò
na mahahaba ang manggas ay sinadyang ipinares
sa primera klaseng pantalon mula sa Amerika o Inglatera.
Aagaw ng pansin ang kaniyang duguang korbata
at sapin sa paang tila umaayon sa hilig ng mababang uri.

Tangan ng kaniyang kaliwang kamay ang ulo ng mahiwagang
kabayong nakatulos sa inaari niyang tungkod o setro,
samantalang nakaamba wari palagi ang kanang kamay
na hawak ang klasikong gitara para sa mga bathala.
Kausapin siya, at tutugon siya sa pagpapaalimbukad
ng mga kabalyero. Uyamin siya, at sasaliw ang kaniyang himig
sa pinaghalong hambalos at sintunadong mga kuwerdas.
Ipagkakait niya ang mga ngiti upang lalong bumighani.

Pambihirang katangian niya ang umisip sa loob ng kahon,
at ang kahon na ito ay maaaring apat na panig ang pinto
na bumukas man o sumara ay magbubunyag ng tratado
o konstitusyong kolonyal. De-kahon man ang pananaw,
nasa likuran niya ang bola, kaserola, at baul na magtatakda
ng iba pang anyo ng aliw, lasa, damit, moda, at mahika.
Makitid marahil ang kaniyang tahanan ngunit malawak
ang abot-tanaw, kaya mahubad man ang buong hulagway

ay mapipisang itlog ang iyong sarili at ang bayang minamahal.

The Conqueror, ni John Santos, oleo sa kanbas.

The Conqueror, ni John Santos, oleo sa kanbas.

Henosidyo sa Gaza at Pananahimik ng Daigdig

Nililipol ng Israel ang mga Palestino sa ngalan ng pagsupil sa Hamas, ngunit nananatiling tahimik ang gobyernong Filipinas, gaya ng nakatutulig na pananahimik ni Pang. Barack Obama. Nang atakihin ang Mumbai, halos magkoro ang pahayag ng mga pinuno at pangulo ng iba’t ibang nasyon o bansang pumapanig sa India. Ngayon, dinudurog ng Israel ang Gaza subalit parang mga duwag na aso ang mga pinuno ng sandaigdigan sa pagtuligsa sa mabalasik na patakaran ng Israel laban sa mga Palestino.

Bumabaha ng dugo sa Gaza at nakatutuliro ang pagbabantulot ng United Nations na kondenahin ang Israel. Kinukubkob, kinukulong, at kinakatay na tila hayop ang mga Palestino at mabibilang sa kamay ang pumapalag sa gayong karima-rimarim na patakaran ng Israel. Hinahanggahan ng Israel ang tubigan, lupain, at himpapawid ng Gaza, at sino ang hindi papalag sa ganitong kalagayan? Bawat gusali, masjid, bahayan, paaralan, ospital, at palengke ay pinaghihinalaang kuta ng mga rebelde, at mahaba ang litanya ng palusot para gibain, paputukan, at bombahin ang lahat ng ito. Ang pagpapahirap ng Israel laban sa mga Palestino ay maituturing na pandaigdigang krimen sa sukdulang antas, mulang pagputol sa suplay ng tubig, koryente, at pagkain hanggang pagpigil sa paglalakbay, pagpapahayag, at paglago ng mga mamamayang Palestino.

Bakit nagbubulag-bulagan ang daigdig, kasama na ang gobyerno ng Filipinas, sa kahayupan ng Israel? Kasuklam-suklam ang patakarang pampolitika ng administrasyon ni Pang. George W. Bush na tagapag-aruga ng Israel, at kung ito ang ipagpapatuloy ni Pang. Obama ay isang masaklap na tadhana. Si Bush ay dapat ding ibilang na kasapakat sa krimeng pandigmaan ng Israel, at hindi ako magtataka kung balang araw ay sasampahan din siya ng kaso ng paglipol sa laksa-laksang Palestino, Afghan, Iraqi, Lebanes at ibang mamamayan ng daigdig na pinatay ng mababalasik na sandata at bomba na gawa ng mga Amerikano.

Maaaring ang digmaan sa Gaza ang simula ng bagong Digmaang Pandaigdig. At ang digmaang ito ay maaaring magsimula kapag kumilos ang mga mandirigma ng daigdig at bumanat sa Israel. Ngayon pa lamang, ang digmaan ay nagaganap sa cyberspace, mulang network panlipunan hanggang network ng pamamahayag. Maaaring udyok ng politika ang paglusob ng Israel sa Gaza, dahil malapit na ang halalan sa Israel. Ano’t anuman, hindi palusot ang Hamas sa kabuktutan ng Israel. Kailangang managot ang Israel sa malawakang pinsala at henosidyo sa Gaza. Kung paniniwalaan ang pahayag ni Khalid Mish’al, mawawasak ng Israel ang lahat sa Gaza ngunit hindi madudurog ang loob ng pakikihamok at hindi susuko ang mga Palestino sa paglipol at pananakop na pawang isinasagawa ng Israel.

Tampok na tula ng batang Palestino
Heto ang isang tula na binigkas ng batang babaeng Palestino, at kapag hindi nadurog ang inyong puso sa video na ito, ay wala na akong magagawa sa inyong abang kalagayan.

Katwiran ng Karahasan

Napukaw minsan ang pansin ko sa mga araling panteksbuk na nagtuturo kung paano sumulat ng balita. Maganda itong ehersisyo, ngunit sa aking palagay ay dapat ding tinuturuan ang mga estudyante kung paano sasalain ang impormasyon, at kung paano ibubukod ang propaganda na hitik sa lihis na lohika.

Maihahalimbawa ang nagaganap na sikolohikong digmaan at pambobomba ng Israel sa Gaza, na mula sa nasyong Palestine. Heto ang karaniwang linya ng pangangatwiran kung bakit pinupulbos ng Hudyong estado ng Israel ang Gaza:

(1) Terorista ang Hamas.
(2) Ang Hamas ay mga Palestino.
(3) Samakatwid, terorista ang Palestino.

Ang ganitong linya ng pangangatwiran ay maituturing na mapanlagom at baluktot. Bagaman ang Hamas ay binubuo ng mga mamamayang Palestino, hindi naman lahat ng Palestino ay kabilang sa Hamas. Maaaring sinusuportahan ng masang Palestino ang Hamas dahil posibleng kumakatawan ang nasabing organisasyon sa lunggating kasarinlan ng estadong Palestino. Ngunit ang pagturing na terorista ang lahat ng Palestino at dapat ubusin ang lahi o pawiin sa lupaing ibig angkinin ng Israel ay isang kabulaanan.

Heto ang isa pang aspekto ng digmaang Palestine at Israel:

(1) Binobomba ng Hamas ang Israel.
(2) Kailangang ipagtanggol ng Israel ang mga mamamayan nito.
(2) Samakatwid, dapat pulbusin ang Gaza nang mapigil ang Hamas.

Ang katwiran ng “pagtatanggol sa sarili” ay dapat sinisipat sa higit na malawak na pakahulugan, ayon sa itinatadhana ng saligang batas ng United Nations ngunit tahasang nilalabag iyon ng Israel na suportado ng United States at United Kingdom. Kakatwa ang “pagtatanggol sa sarili” ng Israel, yamang ang Israel ang sinisipat ng mga Palestino na mananakop at mangangamkam ng lupain. Ang paniniwalang ang Hamas ay mistulang uod na umuuk-ok sa hanay ng mga Palestino at siyang dapat tanggalin ay isang malaking pagkakamali. Bago pa man sumilang ang Hamas pagkaraan ng PLO ay nilulupig na ng Israel ang mga Palestino. Hindi rin isinasaalang-alang sa gayong pangangatwiran ang mahalagang papel na ginagampanan ng Hamas upang maging tinig, tagapagbuklod, at tagapagsulong ng lunggating Palestino. Iba ang kalagayan ng publikong Palestino sa publikong Hudyo. Nakalalamang ang mga Hudyo dahil higit silang armado at kompleto sa pondo at impraestruktura upang pangalagaan ang sarili. Samantala, mga dukha ang Palestino na marahil ang maigaganti lamang ay pagpukol ng bato at pagbibitiw ng pinakamabagsik na mura at hindi totoong pulos raket ang iniimbak nila para paliparin tungong puso ng Israel.

Ang pagdurog sa Gaza, at sa pangkalahatang Palestino, ay hindi lamang nagaganap sa pamamagitan ng dahas ng militar at pananakop. Pinipiga ang buhay ng mga Palestino sa pamamagitan ng mabalasik na ekonomikong embargo; nakamamatay na pagkubkob sa buong baybayin at lupain; pagpigil sa mga mamamayan na malayang makapaglakbay at humingi ng tulong medikal; pagdakip, pagpaslang, at pagpapatalsik kahit sa mga halal na pinuno; pag-angkin ng mga Israeli sa lupaing dating saklaw ng mga Palestino; pagpapahinto ng mga transaksiyon sa pananalapi at pondo; pagwasak sa mga paaralan at pagbilog sa kamalayan at isip sa pamamagitan ng propagandang militar ng Israel; at malawakang paninindak na titirahin ng misil o huhulugan ng bomba ang mga bahayan at komunidad na Palestino, at iba pa.

Paano pinangangatwiranan ang ekonomikong embargo laban sa mga Palestino?

(1) Tumatangkilik sa terorismo ang pamahalaang Palestino.
(2) Kailangang ipataw sa mga Palestino ang ekonomikong embargo.
(3) Mangmang kasi sa pamumuno ang mga Palestino.

Sa ganitong linya ng pangangatwiran, ipinamumukha ng Israel na nasa panig ito ng “kabutihan” samantalang ang Palestine ay nasa panig ng “kasamaan.” Mapanganib ang ganitong tindig, dahil nagagamit ang salita at pagpapakahulugan alinsunod sa mayhawak ng kapangyarihan na sa pagkakataong ito ay pabor sa Israel. (Hindi patas ang turing sa Palestino at Hudyo, na ang Hudyo ang waring may karapatan lamang maghari.) Ang ekonomikong embargo ay maituturing na isang tugong pandigma, at humahangga sa henosidyo, na pumupuksa hindi lamang sa pamunuang Palestino kundi maging sa karaniwang masa. Ipinapalagay dito na kapag pinuksa ang pangkalahatang Palestino, mapupuksa rin sa bandang huli ang mga armadong organisasyong gaya ng Hamas, Fatah, at PLO (Palestinian Liberation Organization). Na isang kaululan.

Mabalasik ang propaganda ng Israel laban sa mga Palestino, at maraming aral ang matututuhan ng mga Filipino kahit sa pagmamasid o pagbabasa. Ngunit hindi rito dapat magwakas ang lahat. Kailangang makilahok kahit ang mga makabayang Filipino nang maihinto ang madugong pananakop at henosidyong ipinakakalat ng Israel sa Gaza. Makabubuti ring magpahayag ang gobyernong Filipinas laban sa kolonyalistang patakaran ng Israel na labis ang balasik laban sa mga Palestino. Habang tumatagal ay naiipit nang naiipit ang karaniwang mga Palestino, at maaaring ang susunod na intifada ay hindi na lamang magwawakas sa loob ng Israel kundi maging sa mga lungsod ng mayayamang bansang pumapabor sa marahas na patakaran ng pananakop at digmaan.

PAHABOL:
Magaling na propagandista ang gaya ni Condoleezza Rice, at bilang tagapagsalita ni Pang. George W. Bush, ay mababatid natin kung bakit dapat isumpa sa sukdulang pakahulugan ang makahayop na trato sa mahihirap, mahihinang tao at nasyon. Halatang kampi si Rice sa Israel, ngunit waring hindi siya pinakikinggan ng mga Palestino na “hostage” umano ng Hamas. Ang maiitim na propaganda—na mahihinuhang nakatuon sa internasyonal na komunidad—ang dapat ibunyag sa madla, at pagbulayan din ng madla, nang maibukas ang paningin nito sa anumang baluktot na patakarang dapat ibasura ng sinumang pinuno sa pandaigdigang antas.

Pag-ibig sa Tinubuang Bayan

Ano ang katangiang taglay nina Andres Bonifacio, Osama Bin Laden, Ho Chi Minh, at Mao Zedong? Lahat sila ay marunong tumula, at ginamit ang tula bilang kasangkapan sa paghahasik ng himagsikan.  Sa kanilang mga kamay, ang tula ay hindi lamang nakalaan para kaluguran ng makata o kritiko, bagkus nakatuon para sa malawak na mambabasa na kayang umarok sa mga lantad na pahiwatig ng akda.

Ipinapalagay dito na isinasaalang-alang ng makata ang kaniyang mga mambabasa; at bilang tagapaghatid ng mensahe’y batid ang antas ng diskurso at konsepto ng kaniyang lipunan. Gayunman, hindi ibig sabihin nito na ang makata ay susunod lamang sa agos ng lipunan o isusulat ang nais marinig ng taumbayan. Ang makata ay maaaring pagsimulan ng siklab ng diwa, at ang siklab na ito ay maaaring lumaking lagablab na makagigising sa madla upang baguhin ang nakagawian nitong pananaw ukol sa buhay, kaligiran, at pakikipagkapuwa. Masasabing rebelde ang makata, at ang rebeldeng ito, na humawak man ng armas, ay higit na magiging makapangyarihan kung matalas at masinop gumamit ng salita.

Mahalaga sa makata ang pag-alam sa mga dalumat [i.e., konsepto] ng kaniyang lipunan. Ang mga dalumat na ito, gaya ng “kalayaan,” “pag-ibig,” “alipin,” at “puri,” ay maipapaloob niya sa kaniyang mga akda sa pamamagitan ng paggamit ng mga larawan, usapan, tauhan, at salaysay. Mahirap ang gayon lalo kung hindi maalam sa tula o katha ang manunulat. Ngunit sa oras na makamit niya ang kadalubhasaan sa wika, ang anumang malalalim na diwain ay mapagagaan, at maihahatid niya sa madla sa pinakapayak na paraan ang anumang mabigat na paksa. Maihahalimbawa ang tulang “Pag-ibig sa Tinubuang Bayan” ni Andres Bonifacio na mahahalatang naanggihan ng pagtula ni Francisco Balagtas Baltazar.

Pag-ibig sa Tinubuang Bayan
ni Andres Bonifacio

Aling pag-ibig pa ang hihigit kaya
sa pagkadalisay at pagkadakila
gaya ng pag-ibig sa sariling[*] lupa?
Aling pag-ibig pa? Wala na nga, wala.

Ulit-ulitin mang basahin ng isip
at isa-isahing talastasing pilit
ang salita’t buhay na limbag at titik
ng sangkatauhan ito’y namamasid.

Banal na pag-ibig! Pag ikaw ang nukal
sa tapat na puso ng sino’t alinman,
imbit taong gubat, maralita’t mangmang
nagiging dakila at iginagalang.

Pagpupuring lubos ang nagiging hangad
sa bayan ng taong may dangal na ingat;
umawit, tumula, kumatha’t sumulat,
kalakhan din nila’y isinisiwalat.

Walang mahalagang hindi inihandog
ng pusong mahal sa Bayang nagkupkop,
dugo, yaman, dunong, katiisa’t pagod,
buhay ma’y abuting magkalagot-lagot.

Bakit? Ano itong sakdal nang laki
na hinahandugan ng buong pagkasi?
na sa lalong mahal nakapangyayari
at ginugugulan ng buhay na iwi?

Ay! Ito’y ang Inang Bayang tinubuan,
siya’y ina’t tangi na kinamulatan
ng kawili-wiling liwanag ng araw
na nagbigay-init sa lunong[†] katawan.

Sa kanila’y utang ang unang pagtanggap
ng simoy ng hanging nagbibigay-lunas,
sa inis na puso na sisinghap-singhap,
sa balong malalim ng siphayo’t hirap.

Kalakip din nito’y pag-ibig sa Bayan
ang lahat ng lalong sa gunita’y mahal
mula sa masaya’t gasong kasanggulan.
hanggang sa katawa’y mapasa-libingan.

Ang nangakaraang panahon ng aliw,
ang inaasahang araw na darating
ng pagkatimawa ng mga alipin,
liban pa sa bayan, saan tatanghalin?

At ang balang kahoy at ang balang sanga
ng parang [at][‡] gubat na kaaya-aya
sukat ang makita’t isaalaala
ang ina’t ang giliw lumipas na saya.

Tubig [na] malinaw sa anaki’y bubog
bukal sa batisang nagkalat sa bundok
malambot na huni ng matuling agos
na nakaaaliw sa pusong may lungkot.

Sa aba ng abang mawalay sa Bayan!
Gunita ma’y laging sakbibi ng lumbay
walang alaala’t inaasam-asam
kundi ang makita’ng lupang tinubuan.

Pati ng magdusa’t sampung kamatayan
Wari ay masarap kung dahil sa Bayan
at lalong maghirap. O! himalang bagay,
lalong pag-irog pa ang sa kanya’y alay.

Kung ang bayang ito’y nasasapanganib
at siya ay dapat na ipagtangkilik
ang anak, asawa, magulang, kapatid
isang tawag niya’y tatalikdang pilit.

Dapwat kung ang bayan ng Katagaluga’y
nilalapastangan at niyuyurakan
katuwiran, puri niya’t kamahalan
ng sama ng lilong tagaibang bayan.

Di gaano kaya ang paghihinagpis
ng pusong Tagalog sa puring nalait?
Aling kalooban na lalong tahimik
ang di pupukawin sa paghihimagsik?

Saan magbubuhat ang panghihinayang[§]
sa paghihiganti’t gumugol ng buhay
kung wala ring ibang kasasadlakan
kundi ang lugami sa kaalipinan?

Kung ang pagkabaon [at] pagkabusabos
sa lusak ng daya’t tunay na pag-ayop
supil ng panghampas tanikalang gapos
at luha na lamang ang pinaaagos?

Sa kaniyang anyo’y sino ang tutunghay
na di-aakayin sa gawang magdamdam?
Pusong naglilipak sa pagkasukaban
ang hindi gumugol ng dugo at buhay.

Mangyayari kaya na ito’y malangap
ng mga Tagalog at hindi lumingap
sa naghihingalong Inang nasa yapak
ng kasuklam-suklam na Kastilang hamak?

Nasaan ang dangal ng mga Tagalog,
nasaan ang dugong dapat na ibuhos?
Baya’y inaapi, bakit di kumilos?
at natitilihang ito’y mapanood!

Hayo na nga kayo, kayong nangabuhay
sa pag-asang lubos na kaginhawahan
at walang tinamo kundi kapaitan,
kaya nga’t ibigin ang naabang bayan.

Kayong natuyan na sa kapapasakit
ng dakilang hangad sa batis ng dibdib,
muling pabalungi’t tunay na pag-ibig
kusang ibulalas sa bayang piniit.

Kayong nalagasan ng bunga’t bulaklak
kahoy yaring buhay na nilanta’t sukat
ng bala-balaki’t makapal na hirap
muling manariwa’t sa baya’y lumiyag.

Kayong mga pusong kusang [niyurakan][**]
ng daya at bagsik ng ganid na asal,
ngayon magbangon’t baya’y itangkakal
agawin sa kuko ng mga sukaban.

Kayong mga dukhang walang tanging [hikap][††]
kundi ang [matubos] sa dalita’t hirap,
ampunin ang bayan kung nasa ay lunas
pagkat ang ginhawa niya ay sa lahat.

Ipaghandog-handog ang buong pag-ibig
At hanggang may dugo’y ubusing itigis
kung sa pagtatanggol, buhay ay [mapatid]
ito’y kapalaran at tunay na langit!

Sa tulang ito ni Bonifacio, ang konsepto ng “pag-ibig” ay hindi lamang nakapokus sa magkaibigan, magkasintahan, mag-asawa, at mag-anak. Ang sukdulang pag-ibig ay nasa pagmamahal sa “Tinubuang Bayan” [i.e., bansa]. Walang kahalintulad ang pag-ibig sa bayan, dahil kaakibat nito ang pambihirang pagsasakripisyo, at humahangga sa “kabayanihan” kung hindi man “kamartiran” gaya ng isinusulong ng Al Qaeda. Ang “kabayanihan” ay hindi esklusibo sa isa o dalawang personalidad, bagkus sangkot ang lahat ng mamamayan. Ito’y dahil walang may monopolyo ng pagmamahal sa bayan, ani Bonifacio, at makakikita ng halimbawa sa iba’t ibang panig ng daigdig.

Ang “pag-ibig sa tinubuang bayan” ay nagtataglay ng mga pambihirang katangian, gaya ng “banal,” “makatarungan,” “matapat,” “dakila,” at “ginugulan ng buhay.” Ang gayong mga katangian ay mahihinuhang hinihingi sa bawat Katipunero na sasabak sa himagsikan, at handang harapin ang banyagang mananakop na Espanya. Samantala, ang “tinubuang bayan” ay hindi malamig na entidad, bagkus inihalintulad ni Bonifacio sa isang “mapagkalingang ina”  na nagbibigay ng “ginhawa” sa kaniyang mga anak mulang duyan hanggang libingan. Ang inang ito ay nagbibigay ng masasayang gunita sa kaniyang mga anak, ngunit nang sumapit ang kolonisasyon ay napalitan ng malulungkot na alaala.

Simple lamang ang nais ipahatid ni Bonifacio. Kung ang iyong Ina ay nasa panganib, nilapastangan, dinungisan ang puri at dangal  [i.e., ginahasa at hiniya], wala nang iba pang dapat gawin kundi maghimagsik. Mapanunumbalik lamang ang dating kaginhawahan sa pamamagitan ng sama-samang pagkilos ng kaniyang mga anak. Hinihimok ng tula na muling palitawin ang tunay na pag-ibig mula sa kalooban, kahit mangahulugan iyon ng pagbubuwis ng buhay.

Ang tagumpay ng himagsikan ay pagkakamit ng “ginhawa,” at ang ginhawang ito ay mahihinuhang dating tinatamasa ng mga anak ng bayan bago pa sumapit ang kolonisasyong dulot ng “Inang Sukaban” [Espanya]. Ang ginhawa ay hindi lamang katumbas ng materyal na bagay, bagkus paghihilom ng sugat ng isip, loob, at katawan ng buong bansa. Para kay Bonifacio, ang tunay na langit ay pagtatanggol sa Inang Bayan kahit ikamatay ng maghihimagsik. At siyang nauulit lamang ngayon sa Iraq, Afghanistan, Somalia, at iba pang panig ng daigdig.

TALABABA


[*] Sa ibang teksto, ang “sarili” ay naging “tinubuan” o “tinub’an.” Kung “tinubuan” ang gagamitin, lalabis ang sukat ng tula. Kung gagamitin naman ang tinipil na “tinub’an” ay posible ngunit magiging kakatwa sa pagbigkas. Batay ang “sarili” sa teksto mula kay Julian Cruz Balmaseda.

[†] Sa teksto ni Julian Cruz Balmaseda at itinala ni Teodoro T. Agoncillo, ang “lunóng” (luno+na) ay naging “buong” (buo+na). Sinundan ko rito ang teksto na ginamit ni Virgilio S. Almario. Tumutukoy ang “lunó” sa paghuhunos ng balát, gaya ng makikita sa pagpapalit ng balát ng ahas, o kaya’y pagpapalit ng balahibo ng tandang o aso.

[‡] Sa teksto nina Julian Cruz Balmaseda at Virgilio S. Almario, ang kataga ay tinipil na “niya’ ngunit hindi tinitipil ang dalawang pantig na salita sa Tagalog, at maaaring tumutukoy lamang ito sa “at.”

[§] Sa ibang teksto, gaya ng kay Virgilio S. Almario, ang “panghihinayang” ay naging “paghinay-hinay.” Sinundan ko ang teksto ng kay Balmaseda dahil ang “panghihinayang” ay higit na malapit na salita.

[**] Sa teksto ni Teodoro A. Agoncillo, ang “niyurakan” ay naging “inuusal.” Ginamit ko ang “niyurakan” na mula sa teksto ni Virgilio S. Almario na higit na angkop na salita kaysa “inuusal” na waring pabigkas lamang. Ang “pagyurak” ay napakabigat, na parang pagtapak at pagdurog sa dangal ng tao.

[††]Batay ito sa teksto ni Julian Cruz Balmaseda, ang saknong ay “Kayong mga dukhang walang tanging hikap/ kundi ang matubos sa dalita’t hirap/ ampunin ang bayan kung nasa ay lunas/ pagka’t ang ginhawa niya ay sa lahat.// Tumutukoy ang “hikap” sa pangangapa sa dilim, at ang ganitong tayutay ay bumabagay sa pagnanais na makaahon sa hirap.

Panganib ng Panukalang Federalismo sa Filipinas

Kailangang ihayag sa wikang Filipino ang Senate Joint Resolution No. 10, na nagpapanukala ng pagtatatag ng kakatwang uri ng Federalismo sa Filipinas at nang masuri ng taumbayan ang niluluto ng mga politiko at kasapakat nila sa lipunang sibil.

Ang nasabing resolusyon ay nilagdaan nina Aquilino Q. Pimentel Jr., Edgardo Angara, Rodolfo Biazon, Pia Cayetano, Juan Ponce Enrile, Francis Escudero, Jinggoy Estrada, Gregorio Honasan, Panfilo Lacson, Francis Pangilinan, Ramon Revilla, at Manuel Villar. Nananawagan ang resolusyon na magpulong ang mga mambabatas ng kongreso “para sa layuning baguhin ang saligang batas nang maitatag ang federal na sistema ng pamahalaan.”

Ikinatwiran ng resolusyon na ang sentro ng kapangyarihan at pananalapi ay nasa Maynila, at naiwan ang malalayong lalawigan ng bansa. Puta-putaki umano ang pag-unlad, at nakikinabang lamang ang ilang malapit sa administrasyon. Ang ganitong kalagayan ay nagsilang ng malawakang kahirapan at armadong pag-aaklas sa buong bansa. Upang malutas ito, iminumungkahi ang pagtatatag ng labing-isang estado bukod sa Metro Manila. Ang ganitong uri ng lohika ay waring mula sa mga demagogong politikong Sebwano, na laging inaakusahan ang “Imperyalistang Tagalog na Maynila” sa mga kapabayaan sa kanilang rehiyong sila rin ang may kagagawan.

Binanggit din sa resolusyon na may tatlong paraan para enmiyendahan ang Saligang Batas ng 1987. Una, sa pamamagitan ng Kumbensiyong Pansaligang Batas (Consitutional Convention). Ikalawa, sa pamamagitan ng Kapulungang Pansaligang Batas (Constituent Assembly). At ikatlo, sa pamamagitan ng pagkukusang popular (popular initiative). Pinakaangkop umano ang pang-enmiyenda sa pamamagitan ng Kapulungang Pansaligang Batas, at bagaman walang binanggit na dahilan, ay mahihinuhang ito ang pinakamabilis at pinakamatipid na hakbang na papabor sa mga mambabatas imbes na sa taumbayan. Ang tangkang pabilisin ang pag-enmiyenda sa Saligang Batas ay nabanggit ni Sen. Manny Villar noong 13 Agosto 2008. Aniya:

Meron tayong proposed resolution, ibig sabihin niyan, sisimulan ang diskusyon. Nagugulat nga ako dahil iyong iba ang akala ay tapos na ang resolution sa Senado. Ang proseso dito sa Senado ay matagal pa. Itong proposal na inihain ni Sen. Pimentel na pinirmahan naman ng mahigit 12 na mga senador, ay para talakayin ang isyu ng federal system of government. Mahaba pa iyan. Nais rin nating ipakita na dito sa Senado ay talagang transparent tayo. Lahat ay iimbitahin, lahat ay pakikinggan. Kung hindi maganda ang lumabas, hindi mananalo iyan sa voting. Kaya ang resolusyon na iyan ni Sen. Nene ay matagal pa. Hindi pa nga sinisimulang talakayin sa committee kaya nagtataka ako na parang advance na advance na.

Kung totoo ang sinasabi ni Sen. Villar, ang kaniyang paglagda umano sa naturang resolusyon ay upang pag-usapan ang panukalang pag-enmiyenda ng Saligang Batas, at hindi nangangahulugan ng awtomatikong pagsang-ayon sa gayong panukala. Nais niyang maging lantad sa taumbayan ang talakayan, na taliwas sa palihim na pagmamaniobra, gaya ng naganap sa labag sa Konstitusyong Memorandum of Agreement on Ancestral Domain (MOA-AD). Ngunit para sa ibang kasapi ng lipunang sibil, ang pagpapasa ng naturang resolusyon ay isang hakbang palapit tungo sa mithing federalismo. Ang pagpapalit ng liderato sa senado ang ikinatutuwa ng mga tagasuporta ng federalismo, na inaasahang pabibilisin ang pagsasabatas ngayong ang mga pinuno ng kapuwa senado at kongreso ay kakampi ng administrasyon.

Bibiyakin ang Filipinas sa labing-isang estado, at kabilang dito ang sumusunod: Estado ng Hilagang Luzon; Estado ng Gitnang Luzon; Estado ng Timog Katagalugan; Estado ng Bikol; Estado ng Minparom; Estado ng Silangang Visayas; Estadong ng Gitnang Visayas; Estado ng Kanlurang Visayas; Estado ng Hilagang Mindanao; Estado ng Katimugang Mindanao; at Estado ng Bangsamoro. Ikakabit naman ang Metro Manila sa Federal Administrative Region, at animo’y palamuti lamang sa nasabing grandeng lunggati. Sa ganitong kalawak na pagpaparte ng mga lalawigan, nakapagtatakang minamadali ng mga mambabatas ang pagsusulong ng federalismo. Parang ang federalismo ang mahiwagang pildoras na papawi ng sakit ng bansa, at ito ay isang kaululan kung dadaanin lamang sa pamamagitan ng Kapulungang Pansaligang Batas. Ang masaklap, nais ipadron ang uri ng federalismo sa Filipinas doon sa uri ng federalismo sa Estados Unidos ng Amerika, Afrika, at Europa, ngunit ang pagkakaiba lamang ay higit na maliit ang Filipinas na may multinasyonal na pamayanan. Kahanga-hanga ang ganitong panukala, at dapat ibitin patiwarik ang sinumang may pakana ng ganitong panggagagad.

Walang malinaw na dahilan sa pagkakabaha-bahagi ng mga lalawigan para maging nagsasariling mga estado. Ang paghahati-hati ng Filipinas ay mahihinuhang ginagabayan ng mga katwirang pangheograpiya, pampolitika, at pangwika, at kahit iginigiit ang usaping pangkultura ay malabo dahil hindi batid kung sino ang magtatakda nito. Sa panukalang susog sa Konstitusyon, ang pagtatalo sa mga sasaklawin ng mga estado ay aayusin ng Commission on Intra-State Boundary Disputes na pangunguluhan ng Kalihim ng Department of Interior and Local Government (DILG). Problematiko ito, dahil ang anumang pag-aaway hinggil sa teritoryo ay maaaring pagsimulan ng digmaan ng mga estado, at mauwi sa tandisang pagsasarili ng estado upang maging bukod na bansa palayo sa Filipinas.

Sa ilalim ng Seksiyon 15, Artikulo 12 ng panukalang susog sa Konstitusyon, ang mga estado ay maaaring lumikha ng mga nakapagsasariling rehiyon (autonomous region) na pawang binubuo ng mga lalawigan, lungsod, munisipalidad, at pook na saklaw na may “bukod na pangkultura’t pangkasaysayang pamana, pangkabuhayan at panlipunang estruktura, at iba pang katangiang saklaw ng Konstitusyon.” Ang ganitong tindig ay mahihinuhang rehiyonalista, kung hindi man baryotiko, dahil tinatangka nitong biyakin sa maliliit na bahagi ang Filipinas sa ngalan ng kalayaan, kasarinlan, at kaunlaran.

Ang pagbiyak sa Filipinas ay kaugnay ng isinusulong na multilingguwalismo sa Filipinas, at pakana ng gaya ng Defenders of Indigenous Languages of Archipelago (DILA) at Save Our Languages Through Federalism (SOLFED) na pawang may mga patakarang kumokontra sa diwain at wikang Filipino. Nilalayon ng DILA at SOLFED na ikabit ang usapin ng wika sa usapin ng heograpiya, politika, kasaysayan, at ekonomiya, at nang maitampok ang kaakuhan ng mga lalawigan. At upang maisakatuparan iyon, sinisikap nitong pahinain ang estado ng Filipino (na baryedad lamang umano ng Tagalog), gawing lingua franca ang Ingles sa buong kapuluan, at ikubli ang gayong pakana sa pamamagitan ng pamumulitika. Kung babalikan ang panukalang pagsusog sa Konstitusyon, ang dominanteng wika sa rehiyon (halimbawa na ang Ilokano at Bikol) ay gagamitin lamang mulang una hanggang ikatlong grado sa elementarya. Pagkaraan nito, mahihinuhang Ingles na ang gagamitin sa mga rehiyon. Ang ganitong panukala ay dapat ibasura, dahil hindi ito tumutulong para paunlarin ang mga taal na wika sa Filipinas bagkus nagpapabilis pa ng pagkalusaw nito.

Pumapabor ang federalismo sa pagpapalawak ng saklaw ng kapangyarihan ng mga politiko. Sa ilalim ng Artikulo 10, na pinamagatang Lehislatura ng Estado, ang bawat estadong lehislatura ay bubuuin ng tatlong kinatawan ng bawat lalawigan at lungsod. Ang nasabing mga kinatawan ay ihahalal ng mga kasapi ng sangguniang panlalawigan at sangguniang panlungsod. Samantala, ang mga kinatawan ng mangingisda, magsasaka, at matatanda ay hihirangin ng kani-kanilang sektor. Ang masaklap, kinakailangang rehistratrado ang mga samahan ng mangingisda, magsasaka, at matatanda sa State Social Welfare Department. Sa ganitong kalagayan, maaaring magamit lamang sa pampoitikang adyenda ang nasabing mga sektor imbes na pangalagaan ang kalagayan ng mga dukha at nangangailangan. Ito ay dahil binibigyan ng kapangyarihan ang gobernador ng estado na hirangin ang mga kinatawan sa tatlong sektor.

Magiging makapangyarihan ang gobernador ng estado, na ihahalal ng mga kalipikadong botante ng mga lalawigan, lungsod, munisipyo, at barangay na pawang nasa loob ng naturang estado. May karapatan siyang mahalal nang tatlong sunod na termino, at bawat termino ay may apat na taon ng panunungkulan. Ipatutupad ng gobernador ng estado ang mga batas na pinagtibay ng Kongreso at Lehislatura ng Estado. Binibigyan din siya ng kapangyarihang humirang ng mga kawani at opisyales ng kagawarang pang-estado, at pumili ng mga opisyal at empleado ng kaniyang estado. Ang ganitong panukala ay masasabing malikhaing debolusyon ng diktadura, at pumapabor sa mga politikong may mahigpit na kapit sa kani-kanilang lalawigan.

Ang nakapagtataka’y ang Kodigo ng Pamahalaang Lokal (1991) ay babaguhin na naman, na nakapanghihinayang dahil nagtatakda ito ng mga pamamaraan kung paano magiging epektibo at makapangyarihan ang bawat pamahalaang lokal at nang maisalin dito ng pamahalaang pambansa ang mga kinakailangang yaman at kapangyarihan. Ang anumang pagkukulang ng nasabing Kodigo ang dapat sinususugan sa Kongreso upang mapalakas ito at pumabor sa taumbayan, imbes na panghimasukan ang Saligang Batas at itaguyod ang Federalismo. Si Sen. Pimental ang nagsulong ng nasabing Kodigo, ngunit ngayon ay bumabaligtad at pumapabor sa federalismo. Kung anuman ang pagkukulang ng Kodigo sa yugto ng pagsasakatuparan ay hindi malulutas sa pamamagitan ng pagtatatag na federal na sistema ng pamahalaan. Kailangan ang matibay na pampolitikang kapasiyahan ng pamahalaan upang maipatupad ang mga programa at patakaran nito alinsunod sa itinatakda ng Saligang Batas at kaugnay na batas, kautusan, at alituntunin.

Napakahina ang mga seksiyon sa panukalang susog sa Konstituyon, lalo sa pangangalaga ng kaligiran, pagrepaso ng pamumuhunan sa likas na yaman, pangungutang sa ibang bansa, kalakalan, at iba pa. Higit na nakatuon ang mga pag-enmiyenda sa politikang aspekto at hindi sa tunay na ikaaangat ng kabuhayan at ikatitiyak ng magandang kinabukasan ng mga Filipino. Ang mungkahi ko’y pag-aralan at pagdebatehan ito nang maigi, hindi lamang ng mga politiko, kundi ng buong sambayanan. Sa kasalukuyang komposisyon ng Kongreso at Senado ngayon, malaki ang posibilidad na ang pagbabago sa Saligang Batas ay para pahabain ang termino ng pangulo at ng kaniyang mga alipuris na mambabatas na dapat nang nagpapahinga dahil sa kahinaan bilang mga mambabatas at tagapagpatupad ng batas. Ayon sa artikulo ng Center for People Empowerment in Governance (CENPEG), ang panukalang federalismong isinusulong ni Sen. Pimentel ay umaalingawngaw sa panukala ni Jose V. Abueva, at nagpapalakas sa kapangyarihan ng oligarkiya sa Filipinas imbes na bigyan ng kapangyarihan ang mga dukha at mahina.

Inilahad ni Abueva ang mga bentaha ng federalismo, at kabilang dito ang sumusunod: Una, makapagtatatag umano ito ng makatarungan at pangmatagalang balangkas para sa kapayapaan sa pamamagitan ng pagkakaisa ng iba’t ibang pangkat etniko, relihiyoso, at kultura, lalo sa panig ng mga Bangsamoro at lumad. Ang ganitong mungkahi ay ipinalalagay na ang buong bansa ay watak-watak, at nasa yugto ng digmaan, at wala nang magagawa pa kundi pagbigyan ang paghahati-hati ng teritoryo. Ang federalismo ay lalong makapagpapalakas para sa mga armadong pangkat na magsulong ng rebelyon, at tuluyang kumawala sa saklaw ng Filipinas. Ipinupunla ng federalismo ang pagkakawatak ng mga mamamayan, dahil ang sinasabing labing-isang nasyon ay nagpapahalaga sa rehiyonalismo imbes na sa kabansaan ng buong Filipino.

Ikalawa, ang desentralisasyon at debolusyon ng kapangyarihan, ani Abueva, ay hindi makauusad sa lumang sistemang unitaryo kahit pa nakasaad iyon sa Saligang Batas ng 1987 at Kodigo ng Pamahalaang Lokal ng 1991. Sa ganitong kuro-kuro, ang dapat inaalam ay kung ano ang mali sa pagsasakatuparan ng mga batas at patakaran ng pamahalaan. Ang pagsasabing sumapit na sa “wakas” ang Kodigo ng Pamahalaang Lokal dahil ang pangunahing awtor niyon na si Sen. Pimentel ay bumaligtad saka pumabor sa federalismo ay simplistikong palusot sa kabiguan ng desentralisasyon at debolusyon. Hindi makausad nang ganap ang desentralisasyon at debolusyon dahil hangga ngayon ay hindi pa nasasapol ng taumbayan ang esensiya ng mga konseptong ito.  Ang pagkakamali ay maaaring malutas kung magtutulungan ang kapuwa pambansa at pamahalaang lokal sa implementasyon ng Kodigo.

Ikatlo, mabibigyan umano ng kapangyarihan ng Republikang Federal ang mga mamamayan, at mapatataas ang estandard ng kabuhayan at pakikilahok sa pampolitikang aspekto. Ideal itong pangarap, ngunit hindi nito isinasaalang-alang na ang mga lalawigan ay kontrolado pa rin ng ilang maykayang pamilya, at ang mga pamilyang ito ang humahawak ng pampolitikang kapangyarihan. Ang korupsiyon, karahasan, at paghahari sa mga pamayanan ay nakasalalay kung sinong pangkat ang may hawak ng sandata at kayamanan, at napakahirap ipangaral ang “kahusayan sa pamamahala” sa mga liblib na nayong kulang sa oportunidad ang mga tao na makapag-aral at humawak ng kayamanan.

Ikaapat, sinabi ni Abueva na ang federalismo ay makahihimok sa mga pinuno, negosyante, at taumbayan na maging responsable at tanganan ang kanilang kapalaran. Ipinapalagay dito na makikilahok ang mga tao sa mga pagpapasiya sa pamahalaan, ngunit maituturing itong panaginip hangga’t hindi nabubuo ang mga maláy, organisadong mamamayan. Ang pag-unlad ng panukalang labing-isang nasyon ay sasalalay sa naimbak nitong yaman, mulang likas yaman hanggang impraestruktura, komunikasyon, at transportasyon. Sa sitwasyon sa Filipinas, ang paghahari ng mga maykayang pamilya at armadong pangkat ay matitiyak sa federalismo dahil tuwiran nitong mahahawakan sa leeg ang taumbayan.

Ikalima, mapabibilis umano ng federalismo, ani Abueva, ang paglinang sa kaunlarang pampolitika, pang-ekonomiya, panlipunan, at pangkultura. Magkakaroon umano ng inter-estadong kompetisyon sa pagkuha ng kapuwa domestiko at banyagang pamumuhunan, propesyonal, manggagawa, turista, at iba pa. Lalago umano ang mga lalawiganing wika, kultura, at sining. Maganda ito ngunit mananatiling pangarap lamang ito para sa ilan, dahil ang gayong kompetisyon ay hindi nagpapamalas ng kompletaryong paghahayag ng kalakasan ng bawat “nasyon,” bagkus naglalantad pa ng pagtatangi sa iba na mauuwi sa pagkakahati-hati ng mga mamamayan. Nabansot ang mga lalawiganing wika at kultura dahil na rin sa matagal na kapabayaan ng mga lokal na politiko, negosyante, at intelektuwal na pawang pumanig sa paglinang ng Ingles at banyagang kultura, at hindi ito malulutas sa kisapmatang federalismo. May itinatadhana na ang Kodigo ng Pamahalaang Lokal at ang National Commission for Culture and the Arts (NCCA) kung paano mapalalago ang katutubong kultura, ngunit ang nakapagtataka’y hindi ito alam ng mga lokal na opisyal kaya hindi naipatutupad nang ganap sa kani-kanilang lugar.

Pinakamahalagang aspektong binanggit ni Abueva na makapagpapalalim umano ng demokrasya ang federalismo habang lumalaon. Sa ganitong palagay, animo’y mahina ang “demokrasya” sa buong Filipinas. Kung mahina ang demokrasya sa bansa, ang dapat pinagtutuunan ng mga politiko ay kung paano “mapapalawak at mapatitibay” ang demokrasya at mauuwi ito sa dating implementasyon ng mga programa at patakaran sa mga lalawigan. Kung ang parehong mga politiko at kaanak nila ang maghahari sa iba’t ibang “nasyon” o rehiyon, ang pangarap na demokraya ay para sa lalong ikalalakas ng oligarkiya dahil nasa sirkulo nito ang kayamanan, kapangyarihan, at koneksiyon upang manatili sa poder.

Hindi malulutas ang problema ng bansa sa simpleng pagbabago ng Konstitusyon. Kung babaguhin man ang Konstitusyon, kinakailangang pagbotohan muna ito ng mga mamamayang Filipino at isailalim sa Kumbensiyong Pansaligang Batas, at hindi basta pakikialaman lamang ng mga mapagdududahang mambabatas ng Kongreso. Maraming matitinong batas ang napagtibay sa Kongreso ngunit hindi ipinatutupad dahil na rin mismo sa maruming pamumulitika. At yamang hindi ito ipinatutupad, ang dapat palitan ay ang mga namumuno sa pamahalaan at hindi ang mga batas. Marahil, napapanahon nang makialam at gumising ang taumbayan at maghimagsik sa mapayapang pamamaraan. Kailangang maging maláy ang bawat Filipino sa ipinapanukalang “federalismo” at “sistemang federal na pamahalaan” dahil ang ganitong pakana ay yumayanig sa pundasyon ng Filipinas at nagpapaalab para magkawatak-watak ang mga Filipino ngayon at sa hinaharap.

Tula, Wika, at Nasyonalismo

Wika ang isa sa mga paksang pinagbuhusan ng pansin ng mga makatang Tagalog noong bungad ng siglo 20. Ito ay dahil tanging Ingles at Espanyol lamang ang mga opisyal na wika sa Filipinas, na isang paraan ng pagsasabing “mga wikang pambansa,” na pawang ginagamit upang paikutin ang pamahalaan, edukasyon, negosyo, hukuman, militar, simbahan, at iba pang kaugnay na sangay, kahit matiwalag ang mga karaniwang mamamayan sa kani-kanilang sarili. Hindi rin totoo na pinangibabawan ng Tagalog ang mga taal na wika sa Filipinas upang pagkaraan ay patayin. Ang totoo, Tagalog ang lantarang lumaban sa kapuwa Ingles at Espanyol—na mga wika ng kolonisasyon—at naging halimbawa ng iba pang taal na wika sa Filipinas hinggil sa produksiyon ng panitikan at iba pang lathalain.

Nililingon ng mga makatang Tagalog ang kanilang pakikihamok sa ginawang halimbawa ng wika, diwain, bisyon, anyo, at kabaguhan ng ginawa ni Francisco Balagtas na ibang-iba ang testura ng wika kung ihahambing sa iba pa niyang kapanahon. Bukod kay Balagtas, kinikilala rin nila ang mga ambag na akda ng gaya nina Andres Bonifacio, Marcelo H. Del Pilar, Emilio Jacinto at iba pang kababayan. Halos lahat yata ng makata ay tumula ukol sa kanilang wika o kaya’y kay Balagtas, at marahil may kaugnayan ito sa iba’t ibang samahang pampanitikan, gaya ng Aklatang Bayan at Ilaw at Panitik. Sa mga nobelang Tagalog, maibibilang sa pangunang hanay ang Banaag at Sikat (1906) ni Lope K. Santos na naglantad ng Thomasite na nagtuturo sa mga Tagalog at kung paano ibig palitan ng Ingles ang Espanyol bilang wika ng hukuman. Gumamit din ng mga tauhan si Santos upang lokohin ang usapan sa Ingles, na ngayon ay tatawaging “Taglish.” Ang ganitong taktika ni Santos ay mababasa rin sa kaniyang  tulang gaya ng “Let us go, Teacher” na tungkol sa personang estudyanteng tinuturuan ng gurong Amerikano na pangit ang itsura, ngunit makikilala pagkaraan ang Filipina na maganda na yayaing magtanan sa pamamagitan ng balu-baluktot na Ingles.

Sa tulang “Ang Wikang Tagalog” ni Ruperto S. Cristobal na nalathala noong 2 Abril 1919 sa Ang Mithi, inilahad ng persona ang pangyayaring “parang sinusubok kung aling wika” ng sandaigdigan ang “lalong matamis” at “napakainam.” Nagmayabang ang Kastila, sumunod ang Ingles, humirit ang Pranses, at nakisali pa ang Intsik (Tsino) kung aling wika ang dapat mangibabaw sa Dulong Silangang Asya sa kabuuan, at sa Filipinas sa partikular. Sa ikatlong saknong, inilarawan ang Maynila bilang lunan ng mga wikang dayuhan na ibig akitin ang mga walang kibong mamamayan:

Dito sa Maynilang pook na tagpuan ng lahat ng bayan
mga wikang ito’y siyang laging bigkas ng mga dayuhan,
ibig na akitin ng buong paggiliw
itong walang kibong mamamayan natin;
ang unang tinungo’y ang lalong malaking bahay ng kalakal
na may akala pang ipasok na pati ng mga dayuhan,
pinapamayani ang kanilang diwa sa lahat ng bagay
hanggang mapilitang pati kabataa’y mangagsipag-aral
pagka’t siyang tanging kinakailangan
sa maraming yari ditong pagawaan;
nguni’t ngayon pa ma’y di rin nalilimot ang lalong mainam
na wikang Tagalog na sa ganda’t ganda’y di na uunahan.

Ang kakatwa’y kahit anong pang-aakit ng mga banyagang wika ay hindi pa rin malimot ang Tagalog. Inilahad sa sumunod na saknong kung bakit matamis ang Tagalog na puno ng pag-ibig at pangarap na pawang ipinamamana ng mga magulang sa kanilang mga anak. Sa pangwakas ng saknong, isasaad naman kung bakit nabigo ang pagpapalago ng wikang dayuhan:

Hindi nanagumpay ang pagpapalago ng wikang dayuhan
ang lahat ng wikang dayo sa bayan ko’y hindi kailangan
dito’y may wika ring kabigha-bighani,
dito’y may diwa ring pagkatangi-tangi. . .
Kaya’t nang tangkaing ang wikang Tagalog ay ipagbaunan
sa hukay ng limot, ay nangagsibangon tanang kabataan,
pinigil ang mga masasamang nais at di-wastong pakay
at pinanatiling maglaro sa dila ang wika ng bayan
hanggang kilalanin itong wika natin
na wikang dalisay at lubhang butihin,
kaya ngayon dito’y maraming totoo ang nag-aawita’t
pinupunong lagi ang himpapawirin ng kaligayahan.

Sa naturang saknong, ang wikang Tagalog ay hindi lamang nais patayin bagkus ipagbaunan pa sa limot, at ginagawa ito lalo na ng mga tagapamansag ng Ingles at Espanyol. Ngunit hindi pumayag ang mga kabataan, at sumalungat at lumaban sa nais o patakaran ng mga wikang dayuhan.

Noong 6 Enero 1923, nalathala sa Taliba ang tulang pinamagatang “Imperyalismo” ni Jose Corazon de Jesus. May epigrape ang tula hinggil sa ulat na maraming pahayagan sa Estados Unidos ang nagsasabing hindi dapat palayain ang mga Filipino dahil hindi pa edukado at walang katiyakan ang independensiya hangga’t hindi marunong umingles ang lahat ng Filipino. Heto ang ilang saknong ng tula, at ispesimen kung ano-anong deskriminasyon at pang-aaglahi ang ginawa noon sa mga Filipino upang kaligtaan ang sariling wika:

Ingles naman ngayon itong salitaan,
lalo pang lumayo yaong Kasarinlan;
matuto ng Ingles itong Kapuluan,
mawalan ng Wikang katutubo’t mahal;
mag-Amerikano sa kaugalian,
mag-Amerikano pati kabastusan,
mag-Amerikano gayong hindi naman,
isang utos itong napakahalimaw!

Piliting ang bayan, nang upang lumaya’y
papagsalitain ng di niya wika:
Imulat ang mata sa kilos masagwa,
edukasyon tayong parang gagong bata.
Ito’y gawa lamang noong mga bansa
na lubhang salbahe, makamkam, masiba!
Walang katuwiran ang may ganyang diwang
ululin ang bayan sa pangakong pawa.

At hindi ba Ingles itong aming bayan?
Tingnan at kay buti na naming magnakaw,
tingnan at kay buting umestapa diyan,
tingnan at kay galing sa panunulisan.
Noong araw baga, kami’y mayro’n niyan,
noong araw baga’y may sistemang ganyan?
Iya’y edukasyong aming natutuhan
sa iingles-ingles na dito’y dumatal!

Maraming hinaing ang persona ng tula. Ngunit nahuhulaan na niya noon pa man na kaya ipinatutupad ng Amerika ang gayong patakaran sa Filipinas ay upang panatilihin ang imperyalistang interes nito sa larangan ng kalakalan. Iniugnay ng persona ang usapin ng wika sa pagsakop sa kamalayan ng mga mamamayan. Magwawakas ang tula sa pagsasabing walang katwiran ang Amerika na sakupin ang Filipinas, at umaasa ang Filipinas na hindi bansang sakim ang Amerika. Ngunit kabulaanan ito, dahil ang Amerika ay nananatiling sakim at patuloy nitong igigiit ang pamamayani ng Ingles sa buong kapuluan.

Wala akong nabasang tula sa Ilokano, Bisaya, Bikol, Kapampangan, at iba pang taal na wika sa Filipinas na may lakas ng loob na pumaksa sa imperyalismo at tuligsain ang patakarang panaigin ang banyagang wikang Ingles sa Filipinas bago pa man lumitaw ang tula ni De Jesus. Ang ginawa ni De Jesus ay nakayayanig sa mambabasa, at gumigising sa taumbayan na tuklasin muli nila ang kanilang “Inang Wika.” Noong 29 Marso 1921, inilathala ang tulang “Inang Wika” ni De Jesus. Pumapaksa iyon sa isang inang naghahanap sa nawawalang anak, at ang inang ito ay hindi tumugon sa Espanyol at Ingles na pawang nakasalubong patungong gubat bagkus tumugon lamang sa kaniyang anak na Tagalog. Sa naturang tula, maláy na maláy ang makata sa halaga ng wika na maiuugnay kahit sa pagkamamamayan, at ang pagkamamamayang iyon ay lumalampas sa legalidad at umaabot sa lahi at personal na ugnayan.

Marami pang maihahalimbawa na tula at ibang akda na pumapaksa sa wikang Tagalog, at ang wikang ito ay ilalaban nang patayan ng mga manunulat na Tagalog kahit sa harap ng Ingles, Espanyol, at Nihonggo. Magiging halimbawa noon ang Tagalog sa iba pang wika, dahil pambihira ang sigasig ng mga manunulat na itampok itong maging pambansang wika, may digmaan man o pananakop, at ang paligid ay nababalot ng lagim, ligalig, at tagsalat. Isang masaklap na parikala sa panahong ito na pinararatangan ang Tagalog na pinangingibabawan ang iba pang taal na wika sa Filipinas, at nagpapasimuno ng termino at diwaing “Tagalogization,” Tagalogism,” at “Tagalism” na pawang ibig pausuhin nina Aurelio Agcaoili, Ricardo Nolasco, at Jose Dacudao.  Ang Tagalog na magiging batayan ng pambansang wikang Filipino ay hindi na masisilayan pa ng mga manunulat na Tagalog na isa-isang namatay at nilimot ng panahon. Gayunman, naniniwala akong mananatili ang kanilang pambihirang pamana para sa bagong henerasyon ng mga Filipino ipilit mang ibaon sila sa limot, at limutin ng sambayanang Filipino.