Mga Salita at Larangan: Isang Pagninilay sa Tula, ni Cirilo F. Bautista (Yugto 15-22)

Salin ng Words and Battlefields: A Theoria on the Poem ni Cirilo F. Bautista

Salin sa pandaigdigang Filipino ni Roberto T. Añonuevo

15

Ngúnit ang tulâ, gáya ng kásaysáyan, ay may sadyâng pagpapásangá ng kahulugán, na kambal ang pagganáp: nakabátay ang índepéndensiyá nitó sa abilidád na sawatâin ang índepéndensiyá ng ibá. Sa tulâng namámahingá nang pánsamántalá pagkaraán ng mga bakbákan, ang halagá ng téksto’y nakásalálay sa pananggaláng na pinahúsay nitó pára sa saríli bílang resúlta ng maháhalagáng éngkuwéntro, ng pagkádestiyero at pagbabalík, ng pagkabilíbid at guló, ng paglúsob at pag-úrong. Sa yugtông itó, at díto lámang sa yugtông itó, inúunáhan ng tulâ ang kasaysáyan, sinasakál itó sa pamámagítan ng bundók ng mga aklat, téksto kada téksto’y bumibíkig sa lalamúnan, mga salitâng pumapások sa bibíg, gumagápang pababâ sa bitúka at nagpapásikíp sa sikmurâ, na warìng ninanása, sa sandalî ng pagkábalíw, ang nakálilinláng na wakás ng gawâin nitó, o káhit na, ang kamanghâ-manghâng néwtralidád. Ngúnit hindî néwtral ang tulâ, túlad lámang na hindî pa itó nagwáwakás, bagamán mapángingíbabáwan, gáya sa nabanggít na, ang ganáp na pag-íral. Sa loób ng gayóng kaganápan, patúloy itóng lumalagô, pinárarámi ang saríli  túngo sa saríli sa paikíd o paikót na anyô. Sa paglulugár ng saríli sa dáloy ng kásaysáyan, kumbagá, sa pagdáloy pásalungát sa kasaysáyan at pagdáka’y sa paglikhâ ng saríling kasaysáyan hábang nása loób ng kasaysáyan, iníimbéstigahán ng tulâ ang saríli: binábalikán nitó ang báwat salitâ sa sistéma nitó, ang báwat pantíg, ang báwat tunóg, ninánamnám ang mga itó o kayâ’y isinusúka, mulîng hinuhúbog ang kaniláng húgis, úpang, gáya ng táo sa tulâ na mulîng sinurì ang saríli sa tulâ, mapáhuhúsay nitó ang kaniyáng kapaláran. Ang lohíkong ékstensiyón ng imbéstigasyón ay ang tulâng hinahatúlan ang saríli sa hanggáhan ng ultimátum ng kásaysáyan. Ang resúlta’y nakikípagbigkís ang tulâ sa kásaysáyan at inuúlit ang sakláw na opísyo sa gayóng págsasánib. Ang kasaysáyan ng tulâ, na ngayón ay tulâ ng kásaysáyan, ay lumálampás sa rigor mortis[15] nitó, at binubúntis ang katáhimíkan sa pamámagítan ng pambansâng delíryo. Túlad ng mga batóng buháy mulâ sa balúmbalúnan ng mga dinosáwro—makínis at malangís kapág sinalát—na tánging ébidénsiyá na umíral ngâ ang mga háyop na itó sa mundó, ang mga simboló at parikála ng kásaysáyan—na pawàng matingkád at pamilyár sa ísip ng táo—ang tangìng ébidénsiyá na bumanggâ ang mga itó sa mga nakásanáyang téksto ng táo. Ngúnit hindî na itó dískursong nása tabí lámang; itó ngayón ang pambansâng agímat. Ang kásaysáyan bílang pag-unlád ng tulâ, ng pag-íral, ang tumitíyak sa págpapatúloy ng pambansâng kamalayán, at nagtátatág at nagpapánatilì ng mga páng-ilálim nitóng estruktúra. Sa matálinghagàng pagsasábi, kapág nabigô ang makatà na gampanán ang kaniyáng óbligasyón na sumúlat ng tulâ, bákit hindî na lang magkusà at sumúlat ng tulâ ang tulâ? O, bákit hindî pasabúnot na kaladkarín ng tula ang makatà at pilítin siyáng paduguin ang tulâ? Ang pátakarán ng pagsípat sa mga pagbabágo sa panahón bílang búngang-isíp[16] ay págpapaláwig sa mga éksisténsiyál na sandalî sa loób ng hanggáhan ng tulâ; ginagawâ nitóng posible ang hináharáp pára sa tulâ. Ang ibá’t ibáng puntó sa panahóng mekanikal na ang tulâ ay may ginampanang máhalagá ay maitutúring na mga súgat sa tekstuwál na metemsikosis, na sa kaganápan nitó’y nágwawakás ang mga tunggalîan at ábsurdidád. Ang mobilidád ng kásaysáyan sa loób ng mobilidád ng tulâ ang nágtitiyák sa págpapatúloy ng éksteryoridád ng kásaysáyan, o ng anumáng matíra ritó matápos ang pagsupil at pagtatágis. Gayunmán, natátamó ng kasaysáyan ang ningníng ng úmanísmo at nakakamít ng tulâ ang pénoménolohíya sa pamámagítan ng ganitóng pagsásalubóng. Walâng ibinubúkod ang pagbabawal—“Ill est strictement interdit d’interdire”[17]—“Bawal ang magbawal.”

Alimbúkad: Poetry as translation battlefield. Photo by Arvind shakya on Pexels.com

16

Kung prodúkto ng hidwâan ang tulâ, kailángan nitóng isáloób ang nagsasálimbáyang tensiyón at íntensiyón anumáng sandalî sa loób ng hidwâan . Inuúlit ng dulâ ang mga insidénteng panlipúnan, pang-étika, pámpilósopíya, pang-ídeólohíya, at pisikál na ínterrelasyón na pawàng kargádo ng mga káhulugán sapagkát nagsásalikóp ang mga itó. May halagá ang mga itó dáhil nakapágpapáginháwa sa súgat ng lumílitáw na diskurso. Ang líteratúra, sámakatwíd, ang ópyo ng báyan sa gayóng panahón, at ang rélihiyón ang pansámantálang asílo. Ang nágkukubling asesíno sa madidilím na kalyehón, o gumagalà sa likód ng mga nakáparádang eropláno; ang tiránong bumábalangkás ng mga dekréto lában sa balíw na lipúnan at lumulúsaw sa angkín niyáng kabáliwán; ang maiíngay na íbon na humuhúni sa kahuyán; ang mga bómbang núklear na lumálagabóg sa mga náyon ng Norway at Kanlurang Alemanya; ang debalwasyón ng salapî, wélga sa apláya, halaláng parlaménto, kamatáyan, pangánganák—lahát ng itó ay pinóproséso túngo sa puyó ng talastásang maligálig, na pinamámahalàan ng tulâ, at kinópya mulâng hidwâan  hanggáng pagkakabatî. Ang estrátehiyáng ginagámit ng tulâ úpang magsílang ng armónyo—ang ópyo—ang nagsasaád ng pangunáhing posisyón nitóng inóokúpa sa mga bágay na may kaugnáyan sa istoríkong tránspormasyón. Hindî na itó símpleng tagapagtalâ ng penómena, bagkús tagapágbunsód ng penómena; at yámang ang lipúnan ay nása yugtô ng walâng humpáy na hidwâan , walâng katapusán din ang posisyón itó. Mulî, sa karánasán ng Filipinas, ang tulâ ang naghatíd sa Katipúnan mulâng liblíb na kahuyán túngong larángan sa muntîng pag-ásang armasán ang hulà na pinatáy ng sandáta. “Ginawa akong mga sonéto! Ginawang mga sonéto! (RoR:96)—nagwalâ si Papa Alejandro VI may 400 taón ang nakaráraán sa Róma lában sa himagsíkang Florentino, at nagdúsa sa bantâng susunúgin siyáng téksto bágo ilibíng ang kaniyáng bangkáy sa katakúmba ng Vatican; sa káso ng Katipúnan, ang tulâ’y pinaálab ang gusgusíng hukbó at sinúbok ang sigásig nitó lában sa napakálakás na kalában. Walâ iyóng kalában-lában sa mulâ’t sapúl, ngúnit itinampók nitó ang klasíkong babalâ na makábubúting ipáubayà na lámang sa mga makatà ang mga himagsíkan. Ang mabilís na takbó na kinásasángkután ng báwat rebolúsyonáryo úpang lampasán ang kaniyáng tadhana ang kung minsan ay bumábaluktót sa kaniyáng pakásaysáyang bisyón, inílalagáy sa pangánib ang kaniyáng simulâin, at hindî máglaláon ay maúubúsan siyá ng ídea. Ang págkawakás ng kaniyáng marupók na katótohánan ay nalulúpig ng pagkawakás ng kathang-ísip. Sina Bonifacio at Aguinaldo, na pawàng hindî namán makatà, ay salát sa bentáha ng pagkakároón ng mahuhúsay na kalihim úpang mairékord ang kaniláng mga pananálig at lunggatî nang magíng pambansâng diskúrso na dápat maúnang makapágmartsa káysa kaniláng mga bála at nang makapághawì ng landás pára sa kaniláng raison d’etre.[18] Walâ siláng resérbang téksto úpang pangátwiránan ang kaniláng terminólohíya o gawíng institúsyonálisádo ang kaniláng pagtútol, hindî túlad ni Aretino ng Florence na nakaíwas magútom sa pamámagítan ng pagsasanlâ ng kaniyáng épikong tulâng, Marfisa, sa halagang 200 ískudi (RoR:464). Higít na mahál ang “Mi ultimo adiós” ni Rizal, at ni hindî siyá nagbukás ng báhay-sanglâan, bagamán nang ipagbilí niyá itó’y nalúgi siyá pagsápit sa libíngan. “Patáy na ang táo, mabúhay ang táo!” Masasábi rin iyán sa tulâ. Kung ang kásaysáyan ay “suplíng ng panahón,” ang kalalíman ng mga sémyológo o ang bokabuláryo ng mga sikológo ay hindî káyang maliitín ang ímportánsiya ng tulâ sa estruktúra ng istoríkong karunúngan. Palagì itóng magtatagláy ng “signipikasyón,” kumbagá, sa kontéksto na ang kásaysáyan ay lilikhâ ng saríling awtónomíya. Gayundín, manánagót ang kásaysáyan sa saríli nang hindî ginagawâng inútil ng tulâ o hinahámak ng nakalipas nitó. Maipápalagáy ba ng sinúman sa isáng diskurso ang “pandaigdigang tulâ”? Makábubúti pang sumúlat ng “tulâ ng mga tulâ” at lináwin sa wakás ang tanóng hinggíl sa Diyós, Lipúnan, at Kasarian! Ang gayóng tulâ ay sasakláw sa kabuôang Progréso ng Táo, itutúring ang Kásaysáyan bílang Síklikong Pagkakásunód-sunód ng Kaúnlarán at nakátuón sa paglalantád ng mga Tiyák na Tungkúlin nitó sa isáng panahón. Makapipilì ang isáng táo ng anúmang yugtông pangkásaysáyan na ang tulâ’y makapáglalabás ng katumbás na dátos na nása anyô ng tugmâang pentamétro. Isáng siyéntipíkong tulâ talagá, na espinghéng tekstuwál na tagláy ang lahát ng sagót! Isáng tulâ sa maringál na estílo!

17

Sa mga talâ at usápang hinangò sa mga kamára ng útak ay matátagpûan ang mga pahiwátig ng karukhâan ng talíno kapág nagpatúloy ang pagnanása sa gayóng pandaigdigang tulâ. Ang pagnanása ang pinakámasakláp na anyô ng renásimyénto; ang tulâ ang pinakámasakláp na anyô ng ortódoksiyá. Bagamán walâng humpay ang ebolusyón ng tulâ, ang pagigíng unibersál nitó ay hanggáng doón lámang, at hindî dáhil sa anumáng arbitráryong kápa ng awtoridad na inilálambóng doón ng iláng tagasunód nitó. Gáya sa pangangásiwà ng anumáng estádo, ang pangangásiwà sa tulâ ay malikhâing pagsusukò ng ilang bahagì ng egoismo ng makatà, na hindî na niyá mulîng mababawì, at magagawâ ng tulâ ang anumáng naísin nitó. Sa gayón, maaarìng wasákin ng makatà ang kaniyáng tulâ, sa literál na pagsasábi, kapág inilantád ng tulâ ang karupukán ng natúrang egoismo niyá úpang patunáyan ang pagkamatulâing winikà nitó. Ang masamâng tulâ ay isáng kabiguan sa taktikong paghahandâ, at tiyák na ang pagkabigô pagsápit ng bisperás ng bakbákan. Báwat pagpapátotoó ay nagpapáhiwátig ng pagkakailâ, dáhil ang ahénteng nagpapátotoó ay kailángang lumabás sa saríli úpang harapin ang saríli. Ang masamâng tulâ ay masamâng pagpapátotoó. Bahagi ng kamalásan ng gayóng tulâ ay walâ itóng kahalíli, o hindî nitó káyang makipagbudóng[19] o umíwas sa ibá pang téksto.  Sa sandalîng mabigông gamítin ang oportunidad na maging ganáp, itó’y permanenteng maipapakò sa libíngan ng mga téksto. Bílang lunán pára sa artíkulasyón, ginagapì nitó ang saríli sa pamámagítan ng pag-eendóso sa katahimíkan, na sa gayóng paraán ay lumalagpák itó sa ilusyon ng pagsasalitâ, o sa pagpapahinà ng kalidád ng pagsasalitâ. Kailángang ipagtanggól ng makatà ang tulâ úpang mapangálagàan ang kaniyáng saríli, ngúnit walâ na iyóng saysáy. Matápos sumabláy ang tulâ, maaarìng matamó ng makatà ang kakayahán sa lahát ng bágay—ang tínig sa pag-áwit, ang balutì ng kawanggawâ, ang nag-aálab na ídealísmo—at kahusáyan sa walâ. Ngúnit hindî iyón máhalagá. Aámin ang Gómang Tóre na walâng hadláng sa tránsmutasyón ng mga salitâ. Sa málalayáw at medyokridád ng burukrásya ay may kahawíg na pagkukunwâ sa kadakilàang naghuhúnos na pangangáilángan, ang mga luhòng lumalagô sa pagigíng karaníwan, gáya sa aghám ng wikà na ang diyós ng pagigíng Unibersál ay pinípintahán ang pang-urì o pinupúgot ang pandiwà.

18

Bílang ásamblea ng mga salitâ, nagíng tuláy ang tulâ sa pánig ng pagkakaháwa at pagkakahón. Sa kabilâ ng lahát, ang báwat pantíg ay nabábatíkan ng mga dumí ng mga káhulugáng bumabálot sa pangkultúra at panlipúnang pagpapahayág, mulâng pagdurúsa pagkasílang ng epíkong bayáni nitó hanggáng paglilibíng sa bayáni sa pambansâng parké. Sina Labáw Donggón, Lam-áng, Bernardo Carpio, at Bantúgan ang maaángas na gíting na isinákatawán sa literál na antas nina Gregorio del Pilar, Antonio Ricarte, Jesus Villamor, at Conrado Balweg; báwat isá’y hangád makipágdebáteng tekstuwál sa mga pambansâng priyoridád  sa pamámagítan ng paghúbog sa tulâ bílang nakamamatáy na sandáta. Báwat tulâ ay humaháwa sa ibá pa, gáya ng nakamamatáy na sakít, naglalaán ng kaligtásan sa pinakámalálakás lámang, at magmamártsa ang bokabuláryong hukbó pababâ sa kaparángan ng kásaysáyan, sisilábán ang mga báhay, haláman, at háyop na pawàng walâng língguwistíkong kaugnáyan sa mga káwal nitó. Ang paglípol at págkulimbát ang dumádalísay sa tríbu, túlad sa Luxor o Agam Dez; pagdáka, ang tulâ, matápos na malíkom ang mga kulimbát sa loób ng mga kinubkób nitó, ay isásará ang mga lagúsan sa pagtákas. Mabibigô ang mga bilanggô sa pagmamákaawà na mabágo ang kaloóban ng tulâ; ang tánging pampalúbag-loób nilá’y ang kisápmatang pagyáo. Ang ganitóng kubkób na pagkakábukód ay malubhâ pa kaysá kamatáyan: hindî lámang itó pagsúpil sa enerhíyang tekstuwál bagkús pagsusukò sa awtónomíyang tekstuwál. Itó’y dáhil sa pangyayáring ang tulâ ay natatámo ang sukdúlang kalayàan kapág ipinaglalában nitó ang kalayàan doón sa gubat at nakásusukól na larángan. Higit na malayà itó kung hindî malayà. Hindî ba nasiláyan ni Magallanes ang lahát ng káhulugán ng imperyalismong Ewropeo hábang siyá’y lupagî at ágaw-búhay sa págang ng Mactán, at malínaw na nakita iyón sa walâng hanggáhang lawak dáhil hindî siyá malayà, dáhil pinálalayà ng búhay niyá ang saríling isíp mulâ sa kaálipnán ng ísip? At inilantád ba ni Gregorio del Pilar ang kaniyáng kalayàan sa mga bála ng Amerikano dáhil ibig makalayà roón, at pára tanggapin ang mísmong ugát ng pagkakákulóng? Morir es descansar. Doón sa Kordilyera, si Conrado Balweg, ang Filipinong rebeldeng parì ng Diyós, ay pinagbanyúhay ang relihiyósong artikulasyón túngo sa artikúlo ng digmâ, ngúnit nanatilìng parého ang mga pangangáilángan sa tawág ng bokasyón: ang kagubátan ay nagbibíhis ng ígiw, úlasimán, at talumpúnay úpang idambanà ang sagrádong téksto; nagsisilbíng semináryo ang mga yungíb pára sa mga sakristán; ang mga ílog at bátis ay nagpapaágos ng dugô ng ebanghélyo sa mga búkid at lambák úpang palusugín ang mga pálay at maís; ang mga sandáta—armálayt, pistóla, granáda, at tabák—ay pináalíngawngáw ang Kristiyánong ortódoksiyá sa rítmo ng pulbúra at tugmâ ng kalansáy. Ang tulâ ni Balweg ang Sukdúlang Mabúting Balità—ang Kataás-taásang Hukúman ng alítang pantéstaménto na pangwakás ang hátol. Itinátabóy ng kaniyáng ministéryo ang tulâ túngo sa púsod ng kagubátan, kabisera ng lalawígan, kuwartél militár, silíd-aralán, at bulwágan ng parlaménto, nakásanáyan gáya sa kaprítso ng paniniwalà ng táo— “hinihígop ng karunúngan at ng matindíng kapángyaríhan ang isá’t isá” (P1CD:1564)—bagamán ang mga helikópter na de-masínggan ay hinahagád ang kaniláng pagsulong, hinahárang ang dináraánan nitó sa pamámagítan ng mga polyéto at itinaním na bómba, sa hangáring agawín ang dangál nitó o piláyin ang angkíng misyón. Kung sínekúra lámang itó! Magpápatúloy umíral ang tulâ bílang pensiyonádo, ipagmámalakí pa ang angkíng pagkainútil, hábang pinatatabâ ng mataás na pagtingín sa saríli! Ngúnit nagpapatulóy itó gáya ng sálot, o sálot ng mga sálot, kung paniniwalàan si Balweg, gayóng hapís at masakít ang sikmurà. Ang téksto ni Balweg at ang téksto ng kaniyáng tulâ’y naninindák sa mámbabása nang may malínaw na láyon—ang pagwásak sa mísmong líteratúra. Madarama niyá ang sindák na dumádalúyong, lulunúrin ang kaniyáng pananahímik at seguridád sa kawalâng-katiyakan. O babanggâin niyá ang sindák, na nakáguguló sa kaniyáng nakagawîang pangwikà, pupungúsin ang mga pantíg at maiíwan siyáng bungál, ang banggâan na túlad ng salpúkan ng kótse at motorsíklo, na sa eternál na sandalî’y lumalangóy ang mundó nang pabaligtád at ang mga tsupér ay ikakálat ang kaniláng mga kamáy at paá sa aspaltádong lansángan ng kalangítan. Kung kailán pinatátagál ng mga patakarán at transaksiyón ang paghihírap ng mahinang ekonomiya, ang tulâ’y tumitindíg bílang simbolíkong sáhod ng mga manggagawâ, ang aktuwál na pagtutuós ng gastusín sakalì’t nagíng matagumpáy ang pagpások ng tulâ sa plása. Ang mga kiníta ng tulâ ay tatayáhin bátay sa mga sapilitáng parangál at kúsang panggagáya. Sa pangyayáring ang pangunáhing míto na ipinátaw sa kabundúkang nakápalígid sa tulâ ang naghaharì pa rin sa kamalayáng Filipino, magsisimulâng magkaágam-ágam ang tulâ sa katátagán nitó. Mabuti siyempre kung paniwalàan ang gayóng mito, ngúnit higít na mabúti kung hindî paniniwalàan. Sinusuri ni Balweg ang kapangyaríhan ng tulâ lában sa kapangyaríhan ng kabundúkan bílang pambungád sa subersiyón sa palaugnáyan. Tiwalà siyá sa kaniyáng dúnong sa tulâ, at maghihíntay ng senyás sa pagsalákay. “Kayó na muntî ang pananalig,” sermon niyá sa mga nilaláng ng kagubátan, “may hatíd ákong mabúting balità!” Kapág nagbasá siyá ng tulâ, ang totoó’y binabása niyá ang ísip hábang binabása ng ísip ang tulâ—ang dalawáng itó ay pareho lámang. Binabása niyá ang tulâ sa ngálan ng lahát ng diyós, nása impiyérno man o nása kalangitán—dáhil paré-parého lámang yaón—na inuúlit ng mitolohíya sa árko ng kabayaníhan. Kakampí ng mga bundók si Balweg, at samakatwíd ay isáng bundók. Sa pagítan ng katahimíkan niyá at ng katahimíkan ng bundók ay nahihimláy ang aklát na hindî maisusúlat, ang aklát ng kawalán ngúnit aklát ng lahát ng bágay, dáhil lumalampás iyón sa wikà, na siníkap namán ni Balweg na isátitik dáhil hindî nga maisusúlat. “Kúnin ninyóng lahát itó at inumín,” sábi ng tulâ, “itó ang kópa ng áking dugô.” Nang kalabitín ng tulâ ang gatílyo úpang paslangín ang kaáway o taksíl, umápaw ang dugô sa kópa at gumuhô ang tugmâ at súkat. Naging ilahás ang bundók. “Kúnin itó at kaínin, itó ang áking katawán,” sigáw ng tulâ na tíla ba mangingibábaw ang aníhan sa kagutúman, at warìng humintô ang ínog ng panahón at bumakát sa mga bató. Ang túsong  pananákop na tinagurîang “kalayàan,” na mapipílit ang wikà na magtanghál sa entabládo túlad ng isáng sirkéro o magpalípat-lípat sa mga punongkáhoy nang di-alintanà na isinusúka ng kaniyáng sikmurà ang kapinúhan ng mga talinghagà, ay walâng tatanggapíng katumbás na libíngan. Itó ay bakbákan hanggáng mamatáy. Bála sa báwat bála, salitâ sa báwat salitâ. Umáalíngawngáw ang kabundukan sa ngálan ni Balweg, hábang nilulúnod ng mga helikópter ang íngay sa ibabâ. Ang dalawáng tulâ’y inaáwit ang paréhong áwit—“Kung iibígin mo akó!”—ngúnit bigô siláng magkarinígan sa púsod ng mga húkay at gúbat. Sa kahina-hinalàng katahimíkan ay pagdududáhan nilá ang katahimikan. Itó’y dáhil hindî dápat ikalitó ang kaibhán ng tulâ sa teknolohíyang kinásangkápan sa tulâ. Ang huling binanggít ay umaáyon sa mga kahingîan ng aghám panlipúnan—sa kaganápan nitó’y matutúnghayán ng tulâ ang pagkáawtentíko. Itó ang subíndise sa kaakuhán ng tulâ, at hindî talâbabâ o apendise, naglalaán ng kublíng-maláy na andámyo pára sa kalutásan ng bakbákan. Ngúnit hindî itó tulâ, o nakalaán pára maging tulâ. Sa pagítan nitó at ng tulâ ay nároroón ang binanggát na bangíng tekstuwál, ngúnit ang pinátahímik na kawalán, ang espasyong itinatatwâ ni Parmenides, ang lulunók sa kaawà-awàng téksto kapág hindî nitó masikmurà ang resétang teknolohíko. Ang prinsipálya ng tulâ ay magbubunsód ng paghíhimagsák, na ang halína’y bibítag sa mangmáng o sa bansót ang pananalig. Ang mga kagamitán, pasapórte, líham ng kredíto at pagpapadalá, at brónse o pinilákang monuménto ay iimbéstigahán pára sa anumáng palatandâan o pahiwatíg bágo paigkasán ang bítag at tumilápon sa hangín ang sawimpálad. Susunúgin ang mga hadláng na itó kasáma ang epihiyé ng mga diyós ng merkádo, bágo akusahán ng pagpatáy ang tulâ. Ang ipagitnâ ang kaloóban ng tulâ sa sensúra ng kásaysáyan at monopólyong pangwikà ay pangangáilángang pantéknolohíya. Ginagawâ nitó ang pag-íral ng tulâ na magíng ganáp na totoó. Walâ pang naiimbéntong aghám ang makapágsasálaysáy nitó. Nagpápamálas lámang maráhil itó sa pagkámatalísik ng tulâ. Káya nitóng tunáwin ang búnga ng kapahamakán at isákodigo pára magíng étikang pampolitíka, úpang pagkaraán ng engkuwéntro sa kalában ay maisúlat ni Balweg ang bílang ng mga nasawî sa gílid ng mapupútik na balát ng punongkáhoy, na warìng iyón ang pinakámakatwírang gawín. Ngúnit hindî itó larô-larô lámang; ang kisáp na pagdurúsa at higít na mabilís na tuwâ ay hindî maiuúkit sa rabáw malíban sa rabáw ng pusò, at sa ganitóng pangyayári, kinakailángan ni Balweg ang eternidád. Sa kabilâ  ng lahát, kathâng-ísip ang Diyós, o kung hindî’y báwat táo ang humuhúgis ng kaniyáng Diyós matápos itakdâ ang saríling panuntúnan. Nagpalípat-lípat si Balweg mulâng pulpitó hanggáng kabundúkan, ngúnit itó ang aliqua mutation soli sed nulla libertati[20](nagbágo lámang ang pook, ngúnit nanánatilìng sikíl ang kalayàan). Kailángang sumabáy siyá sa tulâ.

19

Si Balweg, gáya ng sinúmang táo, ay walâ kung walâ ang mga salitâ. Mga salitâ ang únang kondisyón ng kaniyáng kamalayán sa kaligirán niyá. Hindî siyá maláy hanggá’t hindî siyá maláy sa mga salitâ. Bágo pa man siyá isílang, naglulunóy na siyá sa mga salitâ. Singkáhulugán lámang ng kulungan ang sinápupunán, at doón siyá tinúkoy, at isinatítik, bágo salungatín ang daigdíg na umiínog sa axis ng mga alpabéto. Sa isáng pagtanáw, siyá ang ávatar ng mga salitâ, at ang tulâ ang talâhanayán ng lahát ng kaniyáng prenatál at posnatál na birtúd at bísyo. Kasabáy nitó, nagpápahiwátig itó ng kaniyáng naúupós na obligasyón sa ritwál ng kamatáyan bílang isinaharáyang pagsasahúgis ng búhay. Ang tulâ bílang ritwál ay gumaganáp hindî lámang bílang midyúm ng komúnikasyón bagkús sisidlán ng pambansâng ligálig (DoN). Hinangô kasabáy ng katangìang ávaristiko nitó, ang nasábing ritwál ay iwinilíg ang nakagawìang néwtralidád, at ginágampanán ang tungkúling hudisyál. Namamatáy na obligasyón—dáhil binubuo siyá mismo ng mga salitâ, kinailangang maging alisto ni Balweg lában sa pagkawaták ng kaniyáng saríli hábang sinasalákay ang Higánteng Tulâ, ang tinípong aklátan ng Kapángyaríhan at Yámang Pantáo na pumápalíbot sa kaniyáng himpílan sa kabundúkan. Ngúnit matapát siyá sa ritwal, dáhil dinádalísay nitó ang estetíka ng dugô na bumibigkís sa mga salitâ. Ang mga diskúrsong pámpanulâan, kapág nangalagás sa merkádo ng sapìng-puhúnan, ay hindî na importánteng mga salitâ at dápat lang na itapon. Totoóng napálulusóg ang tulâ-ng-láwas sa pangwikàng pagkabalisâ, ngúnit bahagì lámang iyón ng pagkain nitó; ang ibá pa’y ang kontrapúnto ng dugô nang maipagsabáy ang mga bála sa Ultimóng Tulâ. Subálit walâng Ultimóng Tulâ, bagkús ang delusyón ng táo hinggíl doón. Báwat tulâ’y nagpapabágo-bágo sa loób ng etyolohíya at elohíyo. Ang úna’y malubhâng bantâ sa pagpapákalmá ng isípan sa pamámagítan ng mga tradisyonál na estetíkong dógma, at ang hulí’y ang nakapágpapáginháwang ponólohiko. Paréhong pumupúkaw ang mga itó úpang mulîng isaáyos ang mga priyoridád na pang-ideolohíya ng lipúnan. Tagláy ni Aguinaldo ang úna, ngúnit hindî ang ikalawa. Sa larángan, mapanganib ang ganitóng di-pagkabalanse.  Ang diskurso ni Aguinaldo ay may lohíka ng kalatás, ngúnit hindî sapát iyón úpang itagúyod ang kaniyáng digmâ. Ekspérto siyá sa pangángatwírang militár, gáya sa líham niyá kay Urbano Lacuna: “Bílang pagsásaálang-álang sa ipinakía mong interés sa kasalukúyang pangyayári sa áting sawimpálad na báyan, at sa pagsásaálang-álang sa maláking taléntong pangmilitár na tagláy mo, nagpasiyá akong pagtibáyin ang iyóng ránggong Henerál ng Brigáda ng Hukbóng Filipino. Hindî ako nagdudúda, at tiwalà sa iyóng pagkámakabáyan, na patúloy mong sasálungatín ang mahigpít na paglában sa kaáway, at hindî hihintô sa págpapátaw ng mabigát na parúsa sa mga taksíl” (SeAC:16-17). Ngúnit hindî siyá bihasâ sa wikà, dáhil ang mísmong téksto na inakalà niyáng matapát ay nagbúnga ng kaniyáng pagkalúpig sa Palánan noóng Marso 1901. “Ang líham na tinanggáp ko noóng ikadalawampu,” kumpisál niyá, “at siyáng dápat itúring kong nagmulâ kay Heneral Lacuna, ay palsipikado na isinúlat nang lábis ang katusúhan. Kompléto iyón sa mga detálye, at nagtatagláy pa ng sélyo ni Lacuna, at hindî pumások sa ísip ko ang munting pagdudúda sa awténtisidád niyón” (SeAC:164). May dalawáng pílas ang trahédya ni Aguinaldo: hindî siyá makatà at ipinahámak pa ng isáng palsipíkadór. Gayundín, walâ siyáng tulâ, na sa pamámagítan nitó’y masusurì ang kaniyáng talambúhay. Isáng kaagápay na pangyayári, bagamán lábis na kakaibá, ang paghuhukáy noóng 29 Agosto 1984 sa mga labî ni Marcelo H. del Pilar sa Hilagang Sementeryo sa Maynila at ang paglilípat sa mga itó sa Kúpang[21], Bulakán. Sa isáng mabilís na kadyót ng pála, kumbagá, ay nabágo ang kásaysáyan—ang multó ni del Pilar ay napális sa nakásanáyan nitóng tiráhan at iníluklók sa lalawígan, na áyon sa mga nanggágalaíting tagasunód, ay karapat-dápat lámang naroroón. Kung may isá mang halimbawà ng páglapastángan sa kásaysáyan, itó iyón, bagamán warìng hindî gayón sa umpisá. Walâng pasubalì na ang paglilípat ay may katangìan ng arbitráryong manióbra úpang palakasín ang káwsa ng burukrásyang pánlalawígan—isáng halimbawà ng patáy na ginagámit úpang isúlong ang yáman ng nabubúhay. Mahírap isaísip ang ibá pang dahilán sa gayóng paglilípat, dáhil walâ namáng makapágdarágdag o makábabáwas sa kadakilàang pangkasaysáyan ni del Pilar. Sa katunáyan, ang kaniyáng mga inapó ay tumútol sa gayóng paglilípat ngúnit napangíbabawán silá. Búnga nitó, isáng dokúmentáryong téksto ang binágo úpang iangkóp sa bokábuláryong pang-ideolohíya ng ibá pang téksto. Ang lipúnang nabigông ihayág nang malínaw ang representasyón ng saríli sa saríli nitó ay mapanlinláng na lipúnan (DoN:38), bagamán maipapalíbot nitó sa saríli ang mga pambáhay na simboló at ritwál, lulubhâ lámang ang mga itó túngo sa pagigíng walâng saysáy na eksotikong kagamitán. Ang téksto ng lipúnan ay yaman ng lipúnan, gáya lámang na ang pananalitâ ng lipúnan ay nakapágpapabágo sa karánasán ng lipúnan. Ang paglilípat ng mga labî ni del Pilar ay isáng paglabág sa simbólo ng lipúnan, na dápat panagután ng burukrásya imbés na magmanúpakturá ng ibá pang simbolóng panghalíli. Makikíta rito kung paanong ang burukratikong manipulasyón ng kásaysáyan ay nakapágtutúlak ng dislokasyón ng pambansâng pangkasaysáyang pagtanáw sa pamámagítan lámang ng paglilípat ng libíngan. Paáno titiyakín ng sinúman sa hinaharap ang katotohanan ng lamán ni del Pilar sa kabuôan nang hindî magagapì ng sakit ng isípan na nag-ugat sa ganitóng páglapastángan? Binurá ng simbolíkong mulîng paglilibíng sa mga labî ni del Pilar ang halagá ng únang paglilibíng sa kaniyá, kabílang na ang tagláy nitóng simbolísmo. Itó ang gámit ng kásaysáyan na língid hanggá ngayón, at maáarìng nakapágpaúso sa pampolitíkang sabwátan sa ngálan ng pampolitíkang bentáha sa lílim ng maringál na témang “kásaysáyan bílang politíka.” Ang modus operandi[22] ay malalágom sa kawikàang—“Ang hindî makúha sa sántong dasálan ay makukúha sa sántong paspásan.”

20

Malínaw na hindî puwédeng iendóso ang tulâ bílang sepulturéro o estadistíkong pámpolitíka; sa pinakámasakláp na anyô, maaarì itóng maging tagatúkoy sa panlásang pámpolitíka, at dáhil doón ay kailángan nitóng magbáyad nang malakí. Kung íbig ng tulâ ang kalayàan, kailángan nitóng maging “mabangís,” sa puntóng ang kóntra-estáblesimyénto nitóng ásal ay mauurì lámang sa pinakátuktók ng panlipúnang saráy (HuB), sa anyô ng pábaligtád na átavismo. Dáhil ang tulâ, at dápat itóng banggitin mulî, ay higít sa lágom ng mga salitâ, gáya ng higít sa lágom ng mga títik ang salitâ. Sa pagwásak sa namámayáning kaayúsan at mga pinunò, hinuhubdán ng tulâ ang mga itó ng awtoridád (MiS:92) at nagbubunsód ng aparáto pára sa bágong kaparúsahán. Ang aparátong itó ang inaasáhang maglalantád, o magpapalínaw, sa kalikásan ng puwáng sa loób ng karánasán at ng paglilipat nitó túngo sa tulâ. Nakáhihigít itó sa lingguwistíkong probléma, dáhil sumisísid itó sa pinakáestruktúra ng kamalayán ng táo at sa mísmong pagkathâ ng tulâ. Ano ba talagá ang sinasábi ng tulâ ni Balweg, o ng tulâ ng kung sinúman? Ano ang matitirá sa tulâ kapág tinanggal ang kalabùan at pagkámasatsát? Hindî maipagkakailâ na may kung anong sinasábi ang tulâ, kahit pa walâ; ngúnit itó ba talagá ang íbig nitóng sabíhin? Sa maraming pagkakátaón, dáhil sa puwáng, ang tulâ ay nagigíng pángit na kópya ng karánasán. Nabigô ang mga teknólohíkong kasangkápan nitó na sagutín ang problema. Maaarìng sanhî ng ibá’t ibáng sálik ang kabigûang itó—ang karahasán o ang bantâ ng karahasán, ang bumabagsák na ekonomíya, ang nababánsot na sistéma ng panlipúnang halagahán. Nauuwî ang tulâ sa pagigíng “simbolíkong” simboló, na walâng solídong realistíkong súhay na kailángan nitó úpang patunáyan ang saríli bílang mahalagáng bahagì ng karánasán ng táo. Sa kásong itó, ang di-pagkakátugmâ ng gawâ at ng paghúbog sa gayóng gawâ ang sadyâng nangingibábaw sa produksiyóng matulâin. Humihinà ang tulâ dáhil sa kawalán ng batayáng maglilínaw sa pánig ng wikà at ng kamalayán. Hindî dáhil sa salát itó sa estilo; walâ itóng talino. Ang tulâ na susúpil sa mapaniíl na milisyá ng estádo, na magpápabagsák sa kinamúmuhìang rehimén, na mag-aalagà ng ekonomiya ng dukhâng nasyón, ay hindî kinakailángang magíng marahás na tulâ. Ngúnit kailángan nitóng maging maútak. Úpang malabánan ang tiranya, kailángan nitóng maging mapágbantáy; kung may panunúhol, dápat itóng maging matapát; kung may karukhâan, dápat maging pragmatiko; at kung may bulok ang ásal, dápat maging bisyonaryo. Sa alinmang lipúnan na ang pagtangging sumunód sa diktá ng Partído dáhil sa estetíko at etíkong katwíran ay itinutúring na krimén lában sa Estádo, ang tulâ ay walâng magagawâ kundi magrebélde. Dáhil hindî nitó mapáhihintô ang pangmomólestiyá, naturál lámang ang panlilibák. Parurusáhan ang tulâ sa nasábing lipúnan dáhil hindî itó maparúrusáhan sa ibáng lipúnan. Ang tiránong harì na naniniwalâ—na dáhil hindî naglagáy ng mga imprentá ang Diyós sa kalangitán kayâ inimbénto ng Demónyo ang alpabéto—ay magíging masigásig sa pag-úsig sa mga panitikéro at maghaháin ng mandamyénto lában sa kaniláng mga tulâ. Ituturing niyá ang tulâ na sedisyoso, at dudurúgin ang diskursong hindî aprobado. Masáhol pa siyá kaysa pilosopong-harì; ang hulí’y naghahayág ng mga halagaháng intelektuwál úpang manatilì sa podér, samantálang ang úna’y nagháhayág ng Patnubay ng Maykapal úpang manatilî sa podér. Dáhil hindî pamilyár sa silbí ng mga simboló—malíban siyempre kung ang pag-aangát niyá sa karahasán sa antás ng síning ay itúring na simbolíko—pinághihínalàan ng makasaríling pinunò ang mga kílos nitó. Pára sa kaniyá, epektíbo lámang ang mga itó sa negatibong paraán, kayâ niyá nililigálig nang masawî ang mga itó o maging inútil. Nangangambá siyá sa pagkásagrádo ng mga salitâ bílang kasangkápan ng diskúrso, dáhil maaarìng magbanyúhay ang mga itó túngong kahiwagàan. Gáya ni Platón, ipatatápon niyá ang tulâ palayô sa kaniyáng kaharian; taliwás kay Platón, babaldáhin múna niyá itó. Pipilítin niyá ang tulâ sa pamámagítan ng pagpilípit sa wikà ng báyan. Gayón niyá inaágaw ang mahíka nitó. Pagkaraáng pahinàin ang tulâ, gagawin na lámang niyáng ritwal itó—gagawáran ng mga titulong pandangál, bibigyán ng pensiyón habambúhay, hanggáng isadlák iyón sa kung saáng madilím na súlok ng silíd-aklátan úpang mabúhay maráhil sa píling ng masasayáng alaála. Itó ay sa pasubalìng hindî na nitó mulîng bubúlabúgin pa ang estádo. Dito dápat itangi ang awtoridád—ang kapángyaríhang ikinatwíran ng mga paniniwalà ng kusàng masunúrin, at ang manipulasyón—ang kapángyaríhang ginagámit nang língid sa kaaláman ng mahihinâ (MiS:50). Sa tiraníkong pamamahalà, ang panghihinâ sa politíka ay nauuwî sa pagsiíl sa mga malikhâing alagád ng síning, malímit sa pamámagítan ng suwábeng pagmamánióbra sa mga realidád na pumapalíbot sa tiráno úpang mapilítan siyáng tanggapín ang mga bágay na áyaw niyáng tanggapín; sa kabaligtarán, kapág aktíbo ang tulâ sa karaníwang panlipúnang kalagáyan, napupúkaw ang paghihinalà ng estádo, at naipápamálas ang mátitingkád na makapángyaríhang aksiyón lában sa tulâ. Kayâ pánsamántalá ang pagreretíro ng tulâ sa mádidilím na sulok ng panitikán, dáhil hindî itó pinahihintulutang mag-isá naísin man nitó. Nakikípaglarô sa tulâ ang pinunò kailan man nitó ibigin, at ibinibilanggô ang tulâ sakalì’t magsalitâ iyón. Pára sa kaniyá, ang tulâ ay hindî alíwan o pangánib, ni maninimbang sa mga itó. “Ano ang ibig mo?” aniyá sa tulâ. “Kung akalà mo’y hahayáan námin ang sinúman na mag-ísip at isúlat ang anumáng bágay na pumások sa kaniyáng ísip, hindî itó mangyayári. Hindî kami papáyag! Mabúti pang magpalít ka ng ideolohíya. Siyempre, walâ kaming sapat na kapangyarihan pára puwersahín ang lahát ng táo na paré-paréhong mag-isíp, ngúnit may sapát káming kapangyaríhan pára pigílin ang mga táo na gumawâ ng nakasasakít sa ámin. Walâng pakikipágkompromíso sa usapíng may kaugnáyan sa ideolohíya” (LaS:XII). Mukhang pamilyar ang gayóng tunóg ng tínig sa panahón ni Khrushchev; sa Inglatera, mulâng Cromwell hanggáng Reyna Anne; sa Estados Unidos ng Amerika, mulâng Roosebelt hanggáng Kennedy; at sa Filipinas, mulâng Quirino hanggáng Marcos. Sa lipúnan na ang nihil obstat[23] ng Estádo ang nagtátadhanà sa búhay at kamatáyan ng dískurso, ano ang magagawâ ng tulâ? Pára matuligsâ ang legalidád ng Estado, at nang masagíp ang tulâ mulâ sa walâng katapusáng pagkádestiyéro, maaarìng mangailángan ng bágong pilósopíya o bágong aghám, ngúnit sa kasalukúyan, sapát na ang mulîng paglilihís ng tuón sa panlipúnang talíno na kanugnóg ng estetíka. Hindî itó edónismong pilósopíko o siyéntipíkong ánarkismo, bagkús sistémang nakahanáy sa mga makatáo at kongkretong realidád. Anó’t anumán, hindî iyón mahalagá. Dáhil sa ngayón, makásasabát nang matalísik ang tulâ sa nagháharì: “Maaágaw mo ang lahát sa akin, ngúnit hindî maaágaw ang sigásig ko sa paglikha. Salungát sa awtoridád mo’t manípulasyón, igigiít ko ang paglikhâ, at huhubúgin kitá sa oríhinál mong húgis nang magkaroón ng túnay na salamín ng saríli; lában sa pamimílit sa aking mga salitâ’y iimbénto áko ng ibáng salitâ na higit na makapángyaríhan at higít na makatótohánan kaysa noón, nang hindî na maitanggí ang írasyónalidád ng wikà mo bagkús ang rasyónalidád ng iyóng kabuhungán. Gigibâin ko ang subersiyón mo sa aking kaluluwá. Tutumbasán ko ang kalayàan mo’t kapángyaríhan ng áking kalayàan at kapangyarihan!”

21

Sa mapanúpil na gobyérno, ang pagkákaroón ng dakilàng tulâ ay párang pagkákaroón ng bágong gobyérno, at hindî itó mapalálampás. Sa ganitóng pangyayári, káya ng mapanúpil na gobyérnong “baligtarín” ang ágos ng kásaysáyan o ang kilusán ng kolektíbong kaisipán. Makágagawâ ng bágong anyô ng dískurso ang nasábing gobyérno mulâ sa mga retáso ng pambansâng kapahámakán at pagkádismayá na ipinálalagánap din nitó úpang magmukhâng pinaháhalagahán ang dangál ng táo, ngúnit walâng wikà ang sasapát doón, na batíd din ng nasábing gobyérno. “Huwág mong asáhang magbalík/ ang wikàng sinábi’t batóng inihágis.” Ang pagkawásak sa kamalayán ay sadyâng nagbubúnga ng pagkawásak sa wikà, dáhil ang estruktúra ng ísip ay katúlad ng estruktúra ng pananalita. Maraming wikà ang tirano ngúnit isá lámang ang kaniyáng ísip. Sa pagsusuri sa kaniyáng ísip, at hindî sa kaniyáng wikà, mauúnawâan ang kaniyáng semantika. Halimbawà, matútunugán ang pánlilinláng na tagláy ng kaniyáng tínig hábang nag-uútos siyá na ipabaríl sa mga káwal ang tulâ, ngúnit ang pánlilinláng ay nása kaniyáng huwád na ikalawáng wikà, na pagpaparikít sa únang wikà. Maaarìng bigkasín niyá ang “Pag-ibig,” ngúnit patúloy ang pamamasláng. Sa gayón, nagagawâ niyáng pormál ang bokabuláryo ng mga kumpás úpang itaták ang kaniyáng pangwikàng pagsang-áyon sa karahasán. At malímit niyáng isásaálang-álang, nang may hálong poót, ang tulâ, dáhil maaarì itóng gumantí sa wikà ng kaniyáng ísip. Lilikhâ siyá ng palabás na mapagparáya sa tulâ, kung nása panig niyá ang tagpo, na magpapabangó sa kaniyáng imahén bílang tagapagsanggaláng ng publiko. Hindî kailángang mabatid ng kanang kamay ang ginagawâ ng kaliwàng kamay. . . Siyá, gáya ng sinúmang papalit sa kaniyáng puwésto bâlang araw, ay masugid na rasista, sa paraáng itinatagúyod niyá ang “tradisyon” ng imperyoridad ng Filipino na pinalalagánap ng mga Ewropeo úpang manatiling alipin ang mga Filipino. Itó ang winika ni Larousse sa kaniyáng Ensiklopedya: “Itó (na tumutukoy sa lahìng Filipino) ay binabaéng lahì na walâng látoy o lakás, at ni hindî pumalág na mahiklat ang mga ugat ng nasyonalidad, gawî, kaugalìan, paniniwalà, at kahit na ang wikà nitó” (AIF:8). Sinagot ni Rizal ang ganitóng parátang sa paglikhâ kay Elias, sa Noli me tangere, “siyá na marangál ang kataúhan, makabáyan, mapagbígay, at walâng kinikilíngan—na dápat taglayin ng táo na pasimuno sa himagsikan” (AIF:5). Sa kasamâang pálad, maiklí ang búhay ni Elias, dáhil naísip na ni Rizal na masasawî siyá at hindî ganáp na mahuhúbog si Elias pára sa isá pang nobéla. Lumitáw kalaúnan si Elias bílang simbolíkong diwà ng paghihimagsík sa “Mi ultimo adiós.” Itó ang malínaw na káso ng tulâ na ipinágtanggól ang báyan pára sa layúning mapawì ang hanggáhang nagbubukód sa kásaysáyan ng Filipinas at sa karánasáng Filipino. Dáhil hindî mapagbubukod ang dalawa, na tila ba magkahiwalay na realidad; kapuwa yaon kongkretong usapin ng makalipúnang táo. Nang sabihin ni Rizal na “Amerika ang namumukód na lupain ng kalayàan, ngúnit laan lámang sa mga putî” (AIF:9), hindî siyá naghahayag ng pansaríling prehuwisyo bagkús nagpapaliwanag ng pambansâng kamalayan. Nang himukin ni Mamerto Natividad ang kaniyáng mga kabáyan noóng 1887: “Maghimagsik, mga pusong marangal, maghimagsik! Wakasán na ang paghihirap. . . Kinákaladkád ang Katagalugan[24] sa pagkatimawa. Sumisigaw ang báyan lában sa páglapastángan sa kaniyáng mga anak. O, sibilisasyón at kultúra! Binibitay o ipinátatápon ang mga nagsusumamò at dumaraíng nang mapayapà sa ilálim ng batás. Sobra na ang mga eskandalo!” (AIF:23-24)—inihahatid niyá ang kásaysáyan at karánasán sa nakamámatáy ngúnit katártikong pagsasánib. Nása anyông prósa ang dískurso, ngúnit nag-aálab ang sentimyénto hanggá ngayón sa hindî pa natutuklás na wikà. Kung ang pamimílit ang pangwákas na anyô ng kapangyarihan, himagsikan ang pangwakas na anyô ng panulaan. Mga tunggaliang pang-estruktúra, sinindák na mása, at sangkatérbang gutóm na táo ang pumupunô sa mga tulâng Filipino dáhil pumupunô silá sa mga lansángang Filipino. Walâng mahíkang makapapawì sa mga itó, dáhil malulutás lámang ang hidwâan  sa pamámagítan ng pagsasaáyos ng mga bahagì nitó túngo sa maalwáng kabuôan, o sa pamámagítan ng pagpapáhintúlot díto na umágos nang kusà kung saán. Ngúnit hindî itó maitatráto na págbabalátkayô sa tulâ bílang kalahók doón, dáhil ang hidwâan  at tulâ ang mga pangunáhing patnúbay sa himagsíkan pára sa síning at politíka. Ay, sa pagtatamó ng tumpák na áwit pandigmâ, pasaríng, tamang pamámaríralà—na makapágpapákulô sa dugô at makapágpapásimulâ ng diskurso, sa pamámagítan ng estilístang sayáw, mapápabángon ang mga patáy na kaluluwá sa ngálan ng karukhâan at nagkakaisáng diwà! Anúng hírap mabúhay sa ngálan ng kinabukásan at sa makasisirà sa nakaraan! Kung palamutî lámang ang tulâ úpang maging kaáya-áya ang pagkaalípin, ang walâng katapúsang kadéna’y hindî máhalagá sa báyan na gumagápang sa dilím, dáhil lalo iyóng magpapáanták ng sugat; ngúnit kung ilalagáy ang tulâ sa balutì ng kabutíhan at magmamártsa túngo sa pakikidigmâ sa ngálan ng lahát ng busabos sa mundo, iyón ang pinakamabigat na kahangalán. Hindî makalalagot ng malupit na siklo ng pagbilanggo at pagdestiyero ang gayóng abentura, bagamán makalilinlang na ang táo’y nása mabuting kalagáyan. Ano ngayón? Gawing kakampí ang Kamatáyan at hiklatín ang lamanloób nitó kung makalulusót! Ang paghílab ng kirót nitó, sa bandáng wakás, ay makahíhikáyat sa tulâ na umimbénto ng mga bágong salitâ nang maibúkod ang mga lumâng kabigûan at pighatî. Maaarìng hindî masagót nang ganáp ang tanóng, ngúnit maigigíya nitó ang tulâ túngo sa higít na maáyos na pamámaraán. Ang mga kumpás, imbes na maging pantomima ng mga salitâng binibigkás, ang magiging mga sangáng talinghagà pára sa alpabetikong pagsábog, na sasapól sa kaáway sa sandalîng hindî inaasáhan. Ang tulâ, bílang pormulasyóng tekstuwál, ang mananáhan nang higit sa pahínang pinagsulatan nitó—sasaklawín nitó ang lahát ng panahón at espasyo. Itó’y sapagkát lumalagô ang estetíkong pag-aaklás bílang katuwáng o kapílas ng pampolitíkang pag-aaklás. Ang tulâ ay nagiging tagpûan ng mga báwal na kaisipán at di-awtorisádong talambúhay, gáya sa paléngke sa New Delhi, na ang mga patalím ay hinahasà pára sa pangwakás na pagsakyód sa pusò ng kaáway. Isinásaáyos ng tulâ ang métro sa tóno at gunitâ úpang maikanlóng ang sinaúnang poót at pangangatál ng tínig bágo isakatupáran ang nakámamatáy na sabwatan. Báwat salitâ ay naglalagabláb na poót, báwat tulâ ay gátong sa gayóng pagliliyáb, báwat saknóng ay pagpapasúlak sa násabing gátong, hanggáng silabán ng tulâ ang pahínang kinasusulátan nitó, at lumagánap sa gulugód ng aklát, lumundág sa mga basúra at tambák sa kalsáda úpang tupúkin nang kisápmatá, sakâ magmamártsa nang lumalagabláb ang rítmo túngo sa palósyo ng Harì úpang lamúnin ang mga marmól na sáhig, ang malasápot na barandílya, ang mga imported na porselána, ang alpómbrang Persiyáno, at hihintô sa pintûan ng silíd-tulugán ng harì úpang ihiyáw ang pangwakás na bantâ: “Talikdán mo ang pagkukulóng! Itó ang aming babalâ!”

22

Sa panagínip, ang tulâ ring itó ang hahalíli sa puwésto ng gobyérno, at iuútos na hubúgin ang pangitaín na magíng maharlíkang pútong—ang Gómang Tóre na lagánap sa diláw na párang na napalílibútan ng mga puláng pakpák-panulát—at nakasábit sa báwat lagúsan ng lúngsod. Pagkaraán, kíkilalánin ang tulâ na mambabátas ng daígdig at titindíg sa mga murálya at ihahayág sa mga táo: “Mga makalupàng nilaláng, bákit bantulot káyong maniwalà? Mga salitâ ko ang magpapádalísay ng inyóng pusò. Timpîin ninyó ang mga dilà sa paghubog sa aking ngálan, dáhil ang ngálan ko ang lunsáran ng inyóng ikalawáng búhay, ng inyóng ikalawáng tadhanà! Kung walâ ako, walâ rin kayó, walâ! Hindî ba kakatwâ na umáhon ako mulâ sa límot úpang magbigáy ng paggunitâ, umáhon sa pútik nang bigyán kayó ng mga bulaklák, lumabás sa karimlán úpang bigyán kayó ng liwánag? Maniwalà kayó! Hayaan ninyóng dumami ang mga salitâ at maging demónyo at idólo sa inyóng mga uták, ngúnit huwág ninyóng hayaang linlangín kayó ng aking pakáhulugán! Lalaslasín ko ang inyóng lamanloób dáhil mahal ko kayó!” Isáng panaginip, siyángâ, ngúnit hindî panloób na pagkabulok na kaugnay ng pagkamatay ng sining at politíka. Sa pinakámaínam, itó ang wikà na isinásakátupáran ang trabáho ng haráya[25], nagtatatág ng mga makatáong unibérso sa pahína, at pinasasábog ang mga itó sa haráp ng sangkataúhan sapagkát hindî karápat-dápat ang mga itó sa sángkataúhan. Nagsasaharáya ang tulâ nang higit sa mga magkakahiwalay na bahagi na dápat nitóng isáharáya; ang ganitóng galíng ang malímit nagpapahámak sa haráya, dáhil ang mga kalában nitó, na gumagámit din ng kaniláng haráya ay nagpapaliwánag hinggíl sa aktuwalidâd at umiísip kung ano ang walâ roon. Gayundin, ang ganitóng galíng ang nagbibigây sa tulâ ng bentâha na makíta ang hinaharáp sa ngálan ng lipúnan, at sa pamámagítan nitó’y matutunugán ng tulâ ang sintómas ng mga baluktót na ásal bágo pa lumalâ—ang kalipunán ng pantásyang may láwak ng pagkabáliw, ang pagkahiráti sa mga musmós na anyô ng paglulunóy sa mga pangangáilángang pantáo, at kakulangán sa pagkátiguláng ng kaloóban. Aakalàin din nitó na may saríli itóng dibinong kakayahán sa panghuhulà: “Dáhil hinayaan ng Diyós ang táo na ísiping hindî umiiral ang Diyós, hindî nga umiiral ang Diyós.” Usapín lahát iyón ng wikà. Sa pamámagítan ng tunóg at kumpás, ang tulâ’y nakabubuo ng realidád o di-realidád ng anumáng bágay. Kay bilís sabíhin ng isá, “Ako itó, samakatwid umiíral ako,” gáya ng “Hindî ka nga, samakatwid hindî ka umiíral.” Kahawíg sa linggúwistíka at kinésika ang mga mitíkong kondisyóng  ipinapátaw ng táo sa talinong pantáo úpang kumulót ang baít, gáya lámang ng saranggólang pinakukulót ang simoy úpang makalipad. Ang pagbubuhól ng baít at mithî sa pamámagítan ng makapangyarihang tulâ, sa pamámagítan ng awtentikong tulâ, ang makapapawì kahit sa pangangáilángan sa Diyós, at ihahalíli sa Kaniyá ang hímig ng tagumpay[26] na kinathâ sa wikàng pandaigdig. Ang tulâ ng uniberso ay Diyós ng uniberso. Nangangárap maging gayóng tulâ ang tulâng Filipino. Ang kawalan ng pag-ása ang nagtabóy sa tulâng Filipino sa gayóng kalagáyan, at tangìng pagpatáy ang makapágbibigáy ng títis ng pag-ása. Ang páring si José Burgos—na espiritwál na amá ni Balweg, o ang érmenyutíkong kodígo ni Balweg—na ang tangìng trahedya’y hindî naging mandirigmâ sa larángan, o naging mandirigmâng pánghinaharáp, na hábang nakakulóng sa monastéryo, ay hinulàan ang kumpígurasyón ng nasábing pag-ása hálos sandaáng taón ang nakalilípas. “Masísiyahán na ang báyan sa pagkákaroón ng ilang repórma. Lilisánin ng mga táo ang báyan. Maráming Filipino ang papatnúbay sa ating tadhanà. Ngúnit ang mga namumunò namán ay muslák na pangúngunáhan ang túnay na sambáyanáng Filipino—na naghihírap na mása—sa karimá-rimárim na paraán. Sasápit pagkaraán ang matindíng pag-aaklás, ang paghíhimagsík ng mása lában sa kapángyaríhan at kayamánan”—at bákit ang dalawang itó’y dápat gibâin at wasákin ng talinghagà?—isáng estetíkang probléma— “at pagdáka’y ang gayóng napakádakilàng diwàin na natutúlog nang kung ilang síglo ay mapupúkaw at papantayín ng sosyalísmo ang lahát túngo sa pangkálahatáng sandígan sa báwat poók na ang relihiyón at panatisismo’y naghaharì sa mga táo at makikíta natin ang túnay na digmâan; ang báyan lában sa ipokritóng demokrásya; makikíta natin ang mga huwád na politíko’t mapagmáhal sa salapî at ang kaniláng mga lamanloób na inihagis sa alipumyó ng mása na lilípol sa kanila—mga huwad na makabáyan at bolerong mabantot” (LiP:36). Mga teribleng salitâ mulâ sa teribleng salitâ. Malulubós ba ng bantâ na maging totoó? Lumulútang gáya ng mga dahon ang hulà ni Burgos, samantálang mamumúlot ng mahiwagâng bulóng sa basurahán ang mása, na tatlundaang taón ang pagkakulélat sa panawágan, at ang pinakámasakláp, dáhil sa mumunting dúnong na makákukumbinsí sa kanilá, na itó talagá ang bansang binanggit sa kaniláng mga sértipíko ng kapanganákan. Makaraang makapághintáy ng tatlundaang táon, pagód na silá sa kahihintáy, at íbig niláng iparehístro sa hukúman ang kaniláng protésta. Nananatiling walâng silbí sa kanilá ang tulâ, dáhil pára sa kanilá’y isáng anyô lámang itó ng paghihintáy na nanunuyò sa pamámagítan ng mga elegánteng pariralà, at naghihintáy silá gáya ng Rusong kapatid sa Moscow bágo itó idestiyero, na naghíhinagpís sa paninigás ng pagbabágo— “Walâng nagbabágo hanggá ngayón; hindî pa isinasaulì ang aking mga artsíbo; hindî pa nalálathalà ang mga aklát ko at ipinágbabáwal ang ngálan ko” (LaS:143-144). Pag-ása ba ang sukdúlang tugón ng kamalayán nang masiyahán ang di-kamalayán at harángin ang malikhâing ebolusyón nitó? Sa kabalígtarán, mahuhúkay ba ng tulâ ang mga kalansáy ng gunitâ nang mabuô mulî ang identidad nitó at sa gayón ay mapabángon ang mga diyós na pinatáy nitó? Hakà ng tulâ sa New Zealand, “mulâ sa nabuô sa ísip ang paglagô,/ mulâ sa paglagô ang pagsílang ng kaisipán,/ mulâ sa kaisipán ang pagsílang ng paggunitâ,/ mulâ sa paggunitâ ang pagsílang ng kamalayán,/ mulâ sa kamalayán ang pagsílang ng lunggatî,” at si Tiamat, ang dibinong Ehipsiyong pundadór ng daigdig, “ang lumikhâ sa Úod, sa Dragón/ sa Babáeng Halímaw/ sa Dakilàng Leon/ sa Bang-áw/ sa Laláking Alakdán/ sa Bagyóng humahalíhaw” (SpM:23). Bagamán bahagì ng karaníwang panlipúnang realidad ang tulâ, ang simbolikong esensíya nitó’y napakadúlas pára sa éksaktong tránsliterásyon, at ni ang paglikhâ o ang gawâin ng pangangásiwà ng estado ang makapágpapalabô  sa gayóng esensiya. Naipapanálo o naipapatálo ang digmaan; sumisílang o namamatáy ang sanggól; inaámin o itinatanggí ang pagpatáy, ngúnit magpapatúloy sa pagsúong ang tulâ, hindî bílang diyalektika sa panig ng rasyónalidád at ng írasyónalidád, bagkús bílang pagkakasundô na matamó ang inaapuráng magagandang kalagáyang pambansâ nang mapabáwa ang pagtatakwíl sa báwat salinlahi. Ang batayáng sandáta nitó’y ang mismong saríli, dáhil gáya ng pusàng may siyám na búhay, ang tulâ’y nagtatagláy ng maraming tulâ. Báwat salitâ sa tulâ ay isáng tulâ, na naghihíntay lámang ng tumpák na sandalî nang maípagaspás ang mga bagwís nitó at yakápin ang símoy. Yámang ang salitâ sa pagigíng malayà nitó’y isá nang awtónomong entidád, na may katangìang itó lámang ang mayroón, hindî maaarìng maging ibáng bágay ang salitâ bagkús maging salitâ lámang sa pagkamalayà nitó; ngúnit kapág inilugár sa tabí ng ibá pang salitâ, itó’y maaarìng magíng sarì-sarìng bágay na higít sa saríli. Hindî lámang itó totoó sa empiríko nitóng pagkátotoó, bagkús sa pagigíng sapát din nitó bílang pangkáisipáng posibilidád (JaTS:5-27). Bagamán isinusukò ng salitâ sa ibáng salitâ ang ílang bahagì ng kaniyáng awtónomíya, na nakábabáwas sa kalayàan nitó, sa yugtông itó lumalagô ang salitâ, at nangánganák ang mga káhulugán nitó, at nilálampasan ang hanggáhan ng dáting pagkakabúkod.  Bílang bahagì ng tulâ, ang salitâ’y nagbabanyúhay sa maraming tulâ. Idinidiin itó ng mga tulâng mapagbanyuhay[27], dáhil kahit ang intelektuwál at estetíkong kontradiksiyón ay mabibigông pabulaánan ang katotohánan na sa báwat tulâ ay may mga potensiyál na tulâ na handâng maiproséso túngo sa pagigíng nakapágsasaríling entidad; na handâ, samakatwíd, na mapabílang sa pangmátagaláng pakikísangkót na makapágpapágaán sa pambansâng kahirapan, at sa pagsusuri ng mga indibidwal na krisis. Sa ganitóng pangyayári, permanenteng iwinawaksi nitó ang kawalang-pakialam at nakagaganáp nang sangkaterba ang katauhan. Halimbawà, ang tatlong tulâng nagsasánib sa pagiging isá ay sadyâng isáng tulâ lámang na may tatlóng tínig na nagsasalitâ nang magkákasabáy. Báwat isá’y pumupunô sa puwáng sa pagítan ng mga hanggáhan ng mga láwas nitó, ang mga gílid ng di-sinasadyang “pagkásintunádo”—ang bangín ng kawalán—na may mga káhulugáng posible dáhil ang mga hanggáhan, ang mga gilid, ay mapagtatagnî. Gáya sa mga tulâ nina Leonard Cohen, Douglas Barbour, at Cirilo F. Bautista, na isinulat nang tatlong úlit sa magkakaibáng poók, báwat isá’y língid sa ibá pang kasáma, hanggáng ang paghihínang ng kamalayáng gumagámit ng estalísta at pángkaisipáng taktíka ay mapágdikít ang tatlóng tínig túngo sa isáng kataúhan (Tingnan “Transpormasyon,” mababása ito sa dúlo ng seksiyong ito). Ang politíka, sa bisà ng bentáha ng lugár nitó sa mapanupíl na estádo, ay maaarìng marínig lámang ang isáng tinig, at isántabí ang dalawá pang tínig, at mailihís ng ikatló, at kayâ magpapátaw ng parúsa sa tatlo. Yámang hindî garantisádo ng pinunong sukdúlan ang kapángyaríhan ang walâng pagkíling na pagpápatupád ng batás—na pára sa kaniyá’y isáng larûan lámang iyón na magagámit kung kaílan naísin—ang tulâ ng maráming tínig, bílang tulâ ng isáng tinig, ay kailángang salungahín ang tirgas, batutà, bála, kanyóng-túbig, at pananggâng metál kung ibig nitóng makalákad sa mga kalsáda at maipamálas ang mga karapatán nitó. Subalit tanging pinunò ang may mga karapatán; monopolyádo niyá kahit ang supláy ng alpabéto, at nananáhan ang kaniyáng kaluluwá sa ngusò ng baríl. Paáno makáliligtás ang tulâ? Usapín itó ng mga bihása sa retorika. (Itutuloy. . . )

Transpormasyon / Tulang Banyuhay

Salin ng “For Annie” ni Leonard Cohen 
Salin sa Filipino ni Roberto T. Añonuevo

Ngayóng si Annie ay lumisan
Kaninong mata ihahambing
Ang alab ng bukang-liwayway?

Di dahil ako’y mapaghambing;
Ngunit siya’y biglang lumisan
At dápat lang ngayóng maghambing.

Salin ng “Anger Poem” #1 ni Douglas Barbour 
Salin sa Filipino ni Roberto T. Añonuevo

Ni walâng babalâ, ang gabí pára kay
Annie ay lumambóng.  Párang áwit, walâ iyong
melodíya, kumukúpas sa alaála ang mga salitâ, at
ano ba itong kalibúgang sinasábi. Kumikisláp
ang kaniyang mga matá, kung isasatítik  
ng Romantikong kompositór,
umusál ng walâ ukol sa kaniyáng mga mánlilígaw,
na lahát silá’y iniháhambíng ang kisláp
sa mga bituín, siyempré,
ang gabíng nagníningníng, hanggáng
paputîin ng umága ang lángit, at ang áraw 
ay mulîng tumírik gáya ng pagnanása. Diyós ko!
Hindî iyón isang gasgás na kalaswâan
na walâ sa lugár, at paháging kay Annie.
Hindî ko maintíndihán; 
walâ bang nakápansín sa pagkawalâ ni Annie?
Ihambíng ang búhay niyá’t di ang paningín, ani ko,
pero áyaw makiníg ng mga laláking iyón sa ákin.
Madalî namáng lumabás sa TV, dumakdák, kung ano
ba ang dápat ipáyo sa kanilá, pero
ngayón, ipagpápalagáy kong
walâ namán talagá siláng pakíalám sa kaniyá.
Hindî siyá ang laráwan na hinahánap, walâ lang
siyá, at pagpalàin nawâ. Higít ang bágay sa kaniyá.


Salin ng “Anger Poem” #2 ni Cirilo F. Bautista 
Salin sa Filipino ni Roberto T. Añonuevo

Ni walâng babalâ, ang gabí pára sa átin ay umaapóy 
hábang palusóng si Annie. Párang áwit, matamís 
ang melodíya pero walâ, kumukúpas sa alaála 
ang mga salitâ, at napaiyák táyo; pero síno ba’ng 
nakaísip ng kalibúgang sinasábi. Nalungkót akó
sa kaniyá, na ang mga matá’y kumikisláp noón,
kung isasátitík ng Romántikong kompositór, oo,
magsábi ng walâ sa kaniyáng mga manlilígaw, na lahat
ay inihambíng ang kaniyáng paningín sa nakásisílaw
na pagkabalíw, isang pangitàin,
na siyempré’y may mga bituín. Mga bituíng walâ 
sa lugár, ay, pagkabalíw,
nagníningníng ang gabí hanggáng matúpok 
ang pagkabáliw at paputîin ng umága ang lángit, 
at magbabalík ang mundó gáya noón bagamán sisíkat mulî 
ang áraw gáya ng pagnanása.
Diyós ko! Maburá nawâ itong pílat,
na hindî isang gasgás na kalaswâan na bumibigtí 
sa pusô at walâ sa lugár, at hinahánap-hánap si Annie, 
Diyós ko!
Hindî ko maintíndihán: paáno táyo nagíng bulág lahát?
Walâ bang nakapansín nang mawalâ si Annie? Bulág 
    na bulág ang áting mga pusò!
Ihambíng ang búhay niyá’t hindî ang mga matá, ani ko,
hindî siyá dápat na mamatáy,
pero hindi nakiníg ang mga laláking iyón sa ákin, 
   alám ko,
madalî akóng lumabás sa TV, dumakdák, ano pa bang dúnong
ang dápat kong sabíhin sa kanilá. Maabúting makasibát,
bagamán káya kong ihambíng silá sa kung anong bágay, 
pero pára sa gayóng pusò,
	pára ano pa?
Ngayón, ipagpápalagáy ko na lámang na nakíta nilá 
     ang multó niyá,
at walâ talagá siláng pakialám sa kaniyá, mga balíw 
kasi silá.
Hindî siyá ang laráwan na hinahánap nilá, isá lámang siyáng 
multó na nawalâ, at pagpalàin nawâ. Nararápat sa kaniyá’y 
  higít pa saán man siyá naroroón.

Mula sa tagasalin: Mapapansin sa salin na nabágo ang padron ng tugmâan sa tula ni Cohen, ngunit sinadya ang ganitong taktika upang ipamalas na likás na magkaiba ang estruktúra, testura at dalumatan ng Ingles at Filipino, bukod sa pinanaig ang tunguhang wika. Ang kakatwa’y tinangka rin ang tumbasan kahit sa repetisyon at bilang ng mga salitâ sa bawat taludtod. Ang ganitong salin ang tinatawag kong “paglipad,” na halos pagsisílang ng bágong teksto. Kung iuugnay pa rito ang “Anger Song #1” ni Douglas Barbour at ang “Anger Song #2” ni Cirilo F. Bautista, na kapuwa lumulukob sa tulâ ni Cohen, ang pagsasalin sa Filipino ay magkakaroon ng polifonikong himig dahil sa pagpasok ng tinig na likha ng tagasalin.

Mga Tala


[15] Mula sa Latin, tumutukoy  itó sa “paninigas ng katawan makaraang mamatay ang isáng táo.”

[16] Ginamit ito bilang panumbas sa “mental construct,” ang bagay na nabubuo sa ísip, gaya ng diwàin, hulagway, o teorya.

[17] Mula sa Frances, at katumbas ng “Mahigpit ipinagbabawal ang pagbabawal,” binigkas itó ng aktor na si Jean Yanne sa radyo, at naging islogan sa Aklasang Mayo 1968 sa France.

[18] Mula sa Frances, at katumbas ng “katwiran sa pag-iral.” Samantala, mapasusubalian ang pahayag na hindî makatà si Bonifacio, kung isásaalang-alang ang ilang tulâng isinulat niyá, gáya ng “Pag-ibig sa Tinubuang Lupa” na nagpapamalas ng kaniyáng pagkamakatà. Ang salin ni Bonifacio sa tulâ ni Rizal ay patúnay din na alam ni Bonifacio kung paanong sumulat ng tulâ, na lumilihis sa padron ng Español, at iginigiit wari ang padron ng awit na ginamit ni Balagtas. Katuwang din ni Bonifacio si Emilio Jacinto, na maituturing na kabalikat sa pagbubuo ng ideolohiya ng Katipúnan, at nabuo ang diskurso ng Katipúnan sa pamámagítan ng paggamit ng mga terminong Tagalog, gáya ng “Inang Báyan,” “himagsik,” “kalayàan,” “báyan,” “liwanag,” “dilim,” at ibá pa, at matutunghayan sa mga pag-aaral ng batikang istoryador na si Dr. Zeus Salazar at Pambansang Alagad ng Sining Virgilio S. Almario. Ngúnit maituturing na pagbabalatkayô-sa-likod ng kasaysayan itó ni Bautista, at hindî maituturing na pangwakas ang hatol kung makatà nga o hindî si Bonifacio. Ang taktika ni Bautista ay hindî malalayo sa malikhaing panghihimasok sa kasaysayan na ginawa rin ni Jorge Luís Borges, na gumamit ng mga alusyon at tauhan sa kasaysayan sa kaniyáng mga akda, at niláhukán pa ng talababa, úpang maging kapani-paniwala sa pagiging bágong realidad, at nang maganáp ang malikhaing kabulaanan. Samantala, maaaring tama si Bautista pagdating kay Aguinaldo, ngúnit masasagot itó ng gáya ni Apolinario Mabini, kung nagkatáong buháy pa siyá hangga ngayón.

[19] Ibinatay sa salitâng “budóng” ng wikàng Kalinga, at katumbas ng tradisyonal na pakikipagkasundo na ihinto ang digmang namumuo sa magkalábang tribu.

[20] Mula sa Latin, at matutumbasan itó ng “nabágo ang rabáw [na anyô], ngúnit hindî ang kalayàan,” na nagpapahiwatig na “panlabas lámang ang pagbabágo ngúnit nananatiling sikíl ang kalayàan.”

[21] Itó ang Cúpang sa Bulakan. Ginamit ang salitâng “Kúpang” sapagkát itó talaga ang tumpak na baybay ng salitâ na pangálan ng isáng uri ng punongkahoy (Parkia javanica) na katumbas ng “tree bean” sa Ingles. Ang “cúpang” ay ispanisádong baybay kung isásaalang-alang ang Ortograpiyang Pambansa na isinusulong ng Komisyon sa Wikàng Filipino.

[22] Mula sa Latin, at tumutukoy sa “subók na paraán ng paggawa ng isáng bágay.”

[23] Mula sa Latin, at may literál na katumbas na “walâng makahahadlang,” tumutukoy itó sa “pahayag na walâng pagtutol para lapatan ng sensura ang isáng lathalain, gáya ng aklat.”

[24] Ginamit dito ang salitâng “Katagalugan” alinsunod sa diskurso ng Katipúnan, at tumutukoy sa buong bansa.

[25] Mula sa wikàng Bisaya, at katumbas ng “imagination.”

[26] Ginamit ang salitâng “tagumpay” dito bílang katumbas ng “victory song,” alinsunod sa pakáhulugáng ng sinaúnang Tagalog, at matutunghayan sa Vocabulario de la lengua Tagala (1860) nina Juan de Noceda at Pedro de Sanlucar.

[27] Itinumbas ito sa “transformational poem” o “transformation poem” na ginamit ni Cirilo F. Bautista.

Alak, ni Roberto T. Añonuevo

Alak
 
Roberto T. Añonuevo
 
Malalanghap ang mansanas, peras, at ubas,
ang pambihirang sebada na magluluwal
ng malta,
ang salamangka ng tubig sa lihim na batis
mula sa islang malayo sa paningin—
gaya sa pawis ng mga obrero’t trobador.
 
Pinahinog sa bariles ng pinong robledo,
ito ngayon ang ipinasusubasta sa madla
para tikman ng mga pribilehiyado o lasenggo
at pag-imbutan sa negosyo at elegansiya.
 
Maisasalin sa baso ang komunidad
ngunit mabubura ang karukhaan,
at liligwak sa isip ang langit, ang koleksiyon
ng pulang alak na edad pitumpu’t apat.
 
Isang milyong dolyar marahil ang katumbas,
matanda pa sa akin ngunit buháy na buháy,
magpapasulak ng dugo,
magpapatigas ng uten,
magpapaputok ng bátok,
ngunit makapapasá sa dila ng mga konosedor.
 
Paano ito nakaligtas sa digma, salot, tagsalat?
 
Sasagutin iyan ng espiritung maglalandas
sa lalamunan at maiiwan sa hininga,
palalawigin ng mga kuwento
at pakikipagsapalaran kahit kabulaanan,
ngunit kung ano man ang kasaysayan nito
ay hayaan para sa naghuhukay ng kalansay.
 
Nalilikha ang alak para malasing ang mga diyos
at sila’y minsan pang magbalik na mortal
o ito’y hakang marapat na ipawalang-saysay.
 
Kapag iniharap ang matandang wisking ito
sa aking lambanog na hinog na hinog,
ang suwabe ay sagradong niyugan at palaspas,
ang nunal na hindi mabura-bura ng mababangis
na bagyo, sakit, at pananakop
bagkus ay patuloy na bumabangon, tumatatag——
mula sa liblib na baybay o dalisdis ng bundok,
mula sa mga bisig na kumakarit ng mga bituin,
mula sa mga binting nanunulay sa alanganin,
mula sa mga himig na sumasayaw sa guniguni,
mula sa pag-asang subók sa iba’t ibang simoy.
 
Nakapapasò ang guhit at sumisipa
nang marahan,
ang lambanog na ito pagkalipas ng isang siglo
ay epiko ng komunidad na babalik-balikan ko.
Alimbúkad: Unspoken poetry imagination. Photo by Elina Sazonova on Pexels.com

Snorri Sturluson (1179-1241), ni Jorge Luis Borges

Salin ng “Snorri Sturluson (1179-1241),” ni Jorge Luis Borges               
ng Argentina
Salin sa pandaigdigang Filipino ni Roberto T. Añonuevo

Snorri Sturluson (1179-1241)

Ikaw, na nagpamana ng mitolohiya
ng yelo at apoy sa gunita ng mag-anak,
na nagtala ng marahas na kadakilaan
ng palabán mong lahing Hermanika,
ay gitlang natuklasan isang gabi
ang mga espadang nagpanginig
sa di-masasandigan mong kalamnan.
Noong gabing iyon, walang kasunod
mong nabatid na isa kang duwag. . .
Sa karimlan ng Islandiya*, ang maalat
na simoy ay binulabog ang tumataog
na dagat. Napaliligiran ang bahay mo.
Tinungga mo hanggang katakatayak
ang di-malilimot na pagyurak sa dangal.
Bumagsak sa may lagnat mong ulo
at mukha ang espada, gaya ng malimit
maganap nang ilang ulit sa iyong aklat.

__________________
*Iceland

Alimbúkad: World Poetry Marathon for Humanity. Photo by Ricardo Cruz @ unsplash.com

Ulo ni Shakespeare, ni Stephen-Paul Martin

Salin ng kathang “Shakespeare’s Head,” ni Stephen-Paul Martin                ng United States of America
Salin sa pandaigdigang Filipino ni Roberto T. Añonuevo

Ulo ni Shakespeare

. . . . . . .Naipit siya sa maipapalagay na malawakang pagbabago, ang transpormasyong labis na malaganap na mahirap maunawaan. Nawika marahil niya na ang tunggalian ng tradisyon at inobasyon, ang prinsipyo ng panlipunang pagbabago, ay mangyayari lámang kapag namayani ang inobasyon. Gayunman, ang pangkulturang inobasyon ay maisasakatuparan sa pamamagitan ng istorikong proseso, isang kilusan, na kapag nagsimulang maging maláy sa kabuuan nito, ay makiling na sasapawan ang mga presuposisyon na bumubuo rito, saka sisikaping saklawin ang lahat ng transpormasyong sosyokultural.

. . . . . . .Sa ganitong laro ng mga tensiyon nabubuo ng mga indibidwal ang mga identidad, na mailalarawan bilang mga relatibong awtonomong totalidad, ang mga sona ng organisasyong nahuhubog bilang padron ng mga tinig, na kilala ang ilan at ang ilan ay naghahayag mula sa pangkulturang matrix, ang kabuuang istorikong kilusan na binubuo nila at tinataglay. Batid niyang ang gayong mga pagtatatag ay nalalahukan ng pasakit, mga pansamantalang dislokasyong ginagawa ang kasalukuyan na waring retroaktibo. Ang mga salitang nabubuo upang gabayan ang kaniyang mga pagsagap ay maaaring munti lámang ang kinalaman sa kaniyang hinahanap, at baká naging bahagi ng nakalipas na hindi naman talaga naganap, isang nakaraan na naganap noon at waring nagbabalik sa kasalukuyan. Ang tinig na ibig pukawin ang kaniyang pansin ay tila mula kay Shakespeare. Ngunit ang totoo’y wala siyang pakialam, makirot ang ulo niya dahil sa lagnat, at sumalpok ang maragsang simoy ng Nobyembre sa kaniyang mga ngipin, sa kaniyang lalamunan, hiniklat ang kaniyang balbas, pinatindig ang kaniyang mga buhok bago binunot, binaklas ang kaniyang ilong, sinungalngal ang kaniyang mga ngipin paloob sa lalamunan, sakâ tinagpas ang kaniyang ulo, na tumalbog-talbog pababa sa kalye—hanggang huminto ito sa gilid ng istroler ng sanggol na malapit sa kabina ng telepono. Iniunat niya ang kaniyang mga kamay upang abutin ang kaniyang mukha, kinapâ ang espasyo na dáting kinalalagyan ng ulo, pasuray na naglakad pababa sa biyak at mabantot na bangketa, at natalisod sa may kanto nang sumulpot bigla sa kalye si Jill.

. . . . . . .Hindi malaman ni Jill kung ano ang kaniyang nakita—isang lalaking pugot ang ulo—ngunit nang matanaw niya ang duguang mukha sa istroler na gulilat wari at sabóg, alam niyang ang pagkawala ng ulo ay higit sa maipapahiwatig ng tayutay, at namuo sa kaniyang isip ang puwang imbes na diwain o malinaw na persepsiyon. Walang iniwang tatak ang duguang mukha, at naglakad siya sa lansangan nang di-nababagabag, pumasok sa kabina ng telepono, tinawagan ang kaniyang boss at nagbitiw sa trabaho, pagdaka’y nakaramdam ng ginhawa gaya ng bagong silang na sanggol, pumasok sa bar na malapit sa Pook Astor, at naghanap ng mga lalaking makakausap.

. . . . . . .Natalisod si Jack pagkaraan ng tatlumpu’t walong segundo, umupo sa bar at tumabi sa babae, saka sinimulang basahin ang Ang Salarin sa Loob Ko.

. . . . . . .Sabi ni Jill: Natapos ko nang basahin iyan noong isang linggo! Hindi ba maganda?

. . . . . . .Sabi ni Jack: Oo, maganda. At sinagot niya ang tatlong Dos Ekis para sa babae.

. . . . . . .Hindi naglaon at nagbalik sila sa silid ni Jack upang makilala ang isa’t isa sa kama, ngunit biglang namula si Jill, hinawakan ang kaniyang ulo, at nagunita ang mukha sa istroler.

. . . . . . .Diyos ko, aniya, hindi ka maniniwala sa nasaksihan ko noong hápon! Nakita ko ang lalaking pugot na naglalakad sa kalye, at nakita ko ang sa wari ko’y ulo niya na nasa istroler ng sanggol.

. . . . . . .Nayamot si Jack sa pagkabalam. Aniya: Paano mong nalaman na ang ulo ay mula sa nasabing katawan? Baká nagkataon lámang iyon! Bumangon siya sa kama at nagsindi ng tabako, nagbalik sa kaniyang desk at tumitig palabas ng bintana. Bakit ang bawat babaeng makilala niya ay mabibigat ang dinaramdam? Bakit malimit silang nakatuon sa pagdurusang pisikal? At bakit ang pangkulturang inobasyon ay naging isa pang kalakal? Bakit ang pakikibaka ng tao ay nakapailalim sa diskurso ng mga imahen, hanggang sa puntong ang pakikibaka mismo ay kailangang muling ipakahulugan, na higit ngayong nauunawaan sa politika ng persepsiyon, ang pakikibakang hindi dapat ganap na ipailalim sa laro ng mga kalakal?

. . . . . . .Nang umalis si Jill ay nagbalik si Jack sa bar at sinikap na magmukhang tae. Pambihira ang musika at nagsasayaw ang mga tao. Nasa sulok ang isang matangkad, matabang rubya na umiindak-indak hanggang malaglag ang ulo. Tumayo si Jack at nagsayaw at hindi nagtagal ay natagpuan ang sariling katabi ng babae.

. . . . . . .Nang huminto ang musika, sinabi ni Jack: Tipo mo ba si Jim Morrison? At tumugon ang babae: Oo, pero mas gusto ko si Van Morrison.

. . . . . . .Nabatid ni Jack na ang pangalan ng babae’y Maureen, at sinabi niyang kung magkakaanak siya’y pangangalanan ng Maureen, ang paborito niyang pangalan. Sinabi naman ng babaeng hindi niya kailanman nagustuhan ang kaniyang pangalan, at pinaplanong baguhin iyon, marahil tawagin ang kaniyang sarili na Marguerrite, o Mary Beth, o Melinda. Naisip ni Jack na maganda lahat ang pangalan, ngunit higit niyang naibigan ang Maureen. Sinabi ni Maureen na pagod na siyang makilala ang mga lalaking mabigat ang dinaramdam, mga lalaking malimit nagbabasá ng mga aklat na pantulong-sa-sarili at ukol sa terapya, mga lalaking hindi matanggap ang kanilang mga lalaking identidad. Itinanong ni Jack kung ano ang ibig sabihin ng “mga lalaking identidad.” Ipinaliwanag iyon sa kaniya ni Maureen, nagsaad ng mga metikulosong detalye, bukod sa malilinaw na halimbawa, at ipinaliwanag ang lahat ng kaniyang termino. Ngunit naisip ni Jack na ang lahat ng iyon ay kagaguhan. Aniya’y kailangan muna niyang magtungo sa kubetang panlalaki.

. . . . . . .Nang patungo na siya sa kubeta’y nasalubong niya ang kaniyang terapewta, si Bert, at ang kaniyang Boss, si Bart, na magkahawak kamay at nakatitig sa isa’t isa at humahalakhak. Hindi niya natunugang bakla ang isa, at kapuwa sila napahiya, bumulong-bulong ng mga walang saysay na palusot at lumabas pagkaraan, lumakad nang mabilis tungo sa kalye, at nadamang lulutang wari ang kanilang mga ulo hanggang kalawakan.

. . . . . . .Mapayat si Bart, ang poging lalaki mula sa Tulsa. Nagtungo siya sa New York noong 1969, sa hangaring makakuha ng doktorado sa sikolohiya mula sa Columbia, ngunit hindi naglaon ay napatalsik siya sa kurso sanhi ng malaganap na dislokasyon, na sa totoo’y hindi niya maitatwa o malinaw na mailarawan. Ang mga mosyon na ang mga pangmasang kalakal ay pinararami nang kung ilang ulit sa mga publikong espasyo ay lumampas na sa hanggahan ng pagkasagana nito, at yamang ang wakas ng di-mapipigil na reproduksiyon ay malabo pa, ang sitwasyon ay maipapalagay na isang uri ng pribasyon. Sa sandali ng ekonomikong labis-na-produksiyon, ang namuong resulta ng panlipunang kontrol ay nagiging matingkad, sinasaklaw ang pisikal na espasyo sa laro ng mga imahen, na ang interaksiyon nito ay lumilikha ng ilusyon ng isang kultura. Nahulog ang mga salita sa mga mata ni Bart at sumaboy sa tumapong serbesa sa sahig. Ngunit walang pakialam si Bert dahil si Bert ay mapayat, guwapong lalaki na mula rin sa Tulsa. Nagtungo siya sa New York noong 1972 upang maging mananayaw. Subalit mahigpit ang kompetisyon, kaya lumipat siya sa sikoterapya, ang hakbang na itinuturing niya ngayong malaking pagkakamali, dahil napuwersa siyang harapin ang lahat ng makikirot na bagay na hindi niya malutas, gaya ng katotohanang kinapopootan niya ang matatagumpay na tao, na wala siyang panahon para sa kaniyang mga pagkakamali, walang panahon para sa mga problema ng ibang tao, na hindi siya tinitigasan kapag pinahahalagahan niya ang mga tao na kinakatalik, na napupuyat siya sa gabi sa takot na makatanggap ng malalaswang tawag sa telepono, na ang mga ulap sa timog ay tiyak na pahiwatig ng kamatayan ng isang minamahal, na ang marurubdob na pakikipagtalo ay tila nakapagpapaliit sa mundo, na si Lot ay nakipagtalik sa kaniyang mga anak na babae makaraang masawi ang kaniyang kabiyak, na minsang tinangka ng kaniyang amang patayin ang lalaki na nag-aari ng baboy na ikatlo sa pinakamalalaki sa buong mundo, na ang kaniyang ulo’y gaya ng lobo na puputok sa isang pagdiriwang ng kaarawan.

. . . . . . .Romantiko ang buwan, nakaporma sa mga anino ng mga gusali, habang sina Bart at Bert ay naglakad nang magkahawak kamay sa Broadway tungo sa Kalye Canal. Ngunit nawasak ang tagpo sanhi ng tunog ng sigaw ng babaeng minumura ang kaniyang asawa mula sa ikaanim na palapag sa paupahang malapit sa Chinatown, at lalong naulol ang bana niya, at sumigaw nang may panlalait pababa sa hagdang patumbok sa kalye, binantaan na iitakin ang babae, at pinaratangang taksil ito at nilibak sa kung ano-anong bastos na pangalan, ngunit nagdilim ang paningin ng babae at inagaw ang itak at pinatumba ang lalaki sa isang kaliweteng bigwas, samantalang walang kamalay-malay na naging gastado ang buong kapitbahayan, na pinalitan ng sunod-sunod na imaheng umiiral sa itaas at lampas doon, at sa parehong panahon ay pinilit ang sarili sa kamalayan ng kultura, na inihahain na tila ba mababang uri ito ng nasasalat na anyo ng mga pangyayari sa espasyo, na biglang naging kapuwa kasalukuyan at absent, gaya ng aklat sa TV wrestling na pinagpupuyatan niyang matapos, na sinulat ng lalaking malinaw na sabik sa dominasyon, na ang bawat salita at parirala ay may masokistang implikasyon, o kahit paano’y gayon ang naiisip ng babae, ngunit alam niyang labis ang kaniyang pagpapalagay, at labis ang pagbasa sa aklat na hindi laan sa masinop na pagsusuri.

. . . . . . .Gayunman, hindi lubos maisip ng babae na ang lahat ng bagay ay dapat matalas na sinusuri, na maraming walang saysay na nagaganap sa mundo ang sa unang malas ay hindi nakapipinsala, ngunit pagkaraan ay nagiging nakamamatay, na dapat suriin nang maigi, tingnan kung para saan talaga iyon at hindi dahil sa kung ano ang ipinagmamagara nito, ngunit pagkaraan, winika niya sa sarili, na malimit siyang seryoso nang labis, na nagpapahiwatig na marahil, ang kaniyang sariling mga kontradiksiyon ay mumunting pagninilay sa mga pakikibaka ng mga makapangyarihang konglomerado, na ang mga minapakturang tunggalian ay sadyang mga estratehiya ng pagkontrol sa pananalapi, isang paraan ng pagpapalihis ng pansin tungo sa mga madulaing representasyon, palayo sa mga kaguluhan at guho na bumilanggo sa kaniya, at biglang pinagsisihan niya kung bakit iniwan ang kaniyang bana na lugmok sa kalye. Sinabi niyang hindi kasalanan iyon ng kaniyang bana. Pagkaraan, sinabi niya sa kaniyang sarili na kasalanan nga ng lalaki. Muli niyang ibinulong iyon sa sarili. Paulit-ulit. Nagsimula siyang paniwalaan yaon. Walang karapatan ang kaniyang bana na tawagin siyang puta, kahit gayon ang ibig niyang sabihin, kahit bulaklak ng dila lámang iyon, dahil ang totoo’y samot ang kapangyarihan ng mga tayutay, na naging sanhi ng mga digmaan at pambihirang imbensiyon, na sa yugtong iyon ng kagila-gilalas na pagtatanghal, labindalawang bloke ang layo sa pusod ng lungsod patugpa sa Kalye Walker, Unang Yugto ng Hamlet, ang yugtong pinagsasabihan ni Polonius ang kaniyang anak na pigilin ang dila na isakataga ang lamán ng diwa, at si Bill ay inaantok sa unang hanay ng upuan, na mukhang gago dahil dinapuan ng matinding sipon at lagnat. Kailangan niyang kumapit nang mahigpit sa kinauupuan upang maiwasang umubo nang masasál, at pumigil iyon sa kaniya na ganap na maarok ang dula, na naging sanhi para lalo siyang magmukhang gago. Gayunman, ang pangunahing dahilan kung bakit siya lumabas ay hindi dahil gusto niya si Shakespeare, bagkus dahil kailangan niyang basahin ang Hamlet para sa English 101 sa NYU, at yámang hindi niya masakyan ang wika ni Shakespeare, naisip niyang makabubuti kung panonoorin niya ang pagtatanghal ng dula. Walang sinuman sa kaniyang klase ang káyang pagtiyagaang basahin si Shakespeare. Lahat sila’y dama na ang wika ay masalimuot at labis na sinauna. Subalit may nakatakda silang pagsusulit—at kailangan nilang maintindihan ang Hamlet. May naisip na plano si Bill. Lahat sila’y maglalakad sa Kalye Walker nang tangan ang mga VCR at notbuk. At ngayon, doon siya sinipon. Sinikap niya ngunit wala siyang maunawaan, at humapay siyang hilong-hilo sa kinauupuan, nadamang ang kaniyang lagnat ay tumataas, natutunaw sa espektakulo ng mga mapandahas, huwad-na-aliwan, kinalakal na representasyon ng mga tao na inupahan bilang mga pangkulturang ikon, balighong gantimpagal, pekeng kaluguran, na pawang nakapailalim lahat sa pangmalawakan at nakasasagad na kisapmatang kuwantipikasyon. Malabo niyang nasagap na ang ibang manonood ay isinantabi iyon at itinuring na walang saysay, na ang panahon ay naging kalakal, mala-siklikong padron na ginagaya ang mismong pagbabago na pinipigil nito, na lumalaganap dahil sa lumalalang kahirapan na sinisikap nitong ikubli, ang kahirapang nililikha nito at pinalalaganap. Tradisyon at inobasyon ang muling ipinakakahulugan bilang mga simulasyon, kategoriya na waring tumutukoy sa istorikong proseso, nililikha sa pamamagitan ng teknolohikong puwersa na kahit ang malakas ay hindi makaliligtas, ginagawa ang hinaharap na magmukhang isang tao na nagbitiw sa kaniyang trabaho nang wala man lang babala. Nakaramdam siya ng malakas na bugso ng simoy sa kaniyang katawan, at natunugang baká lumakas pa ang hangin at umangat at hiklatin ang kaniyang ulo.

Ngunit ang gayong pagpapalagay ay tila paglikha ng hangin na katumbas ng bulaklak ng dila, na sa katotohanan ay naroon iyon at bumubuga mula sa iba’t ibang panig, hinahatak pabalik ang kaniyang balbas, sinusungalngal ang kaniyang mga ngipin paloob sa lalamunan, pinipigtas ang kaniyang ulo, at hinihipan palayo ang ilong tungo sa kalye. Naupo siya roon na waring gulilat at batong-bato, gaya ng lumamig na pagkain sa piging doon sa kasalan, o kaya’y sanggol na iniwan sa labas ng bahay at nakasakay sa istroler at kumakagat ang lamig ng Nobyembre, pinanonood ang mundo na umandar nang hindi nauunawaan.

Ang Aklat at ang Panahon

Ang Aklat at ang Panahon

Roberto T. Añonuevo

Mga minamahal kong administrador, guro, alumni, at estudyante ng EARIST, magandang umaga sa inyong lahat.

Nagulat ako sa inyong imbitasyon sa akin, at sa pamamagitan ng Facebook ay nakuha ninyo akong mapadalo sa inyong pagtitipon. Ang totoo’y marami akong tinanggihang pagtitipon na gaya nito, at masuwerte kayo sapagkat dito ko pinuputol ang aking pananahimik. Tinanong ko si Bb. Baby Lyn Conti kung ano ang tema, at mabilis naman niyang tinugon na “Aklat ng Karanasan, Sandata sa Kinabukasan.”

Bago ako dumako sa inyong tema, hayaan ninyong sipiin ko ang salin ng tula mula sa Sanskrit ng dakilang makatang Magha ng India:

Pinakakain ba ng gramatika ang nagugutom?
Tinitighaw ba ng nektar ng tula ang nauuhaw?
Hindi makabubuhay ng pamilya ang pagsisid
sa mga lihim na karunungan ng mga aklat.
Magpakayaman ka’t ang sining ay iyong iwan.

Ang mapanudyong payo ni Magha sa sinumang ibig pumalaot sa panitikan at pagsusulat ay umaalingawngaw pa rin magpahangga ngayon. Bakit nga ba naman magpapakamatay sa sining, gayong hindi naman lahat ng tao ay binubuwenas na kumita mula sa gayong propesyon? Ang nasabing payo ay waring narinig ng CHED, at hindi ako nagtataka kung bakit nakapaling sa pagkita ng pera ang edukasyon kaysa pagpapalawig ng panitikan at wika. Ngunit ang nasabing tula ay balintunang paalala rin na ang sinumang seryoso sa pagsusulat, at ibig magtagumpay, ay hindi mahahadlangan kahit ng sanlibong halimaw, sapagkat ang sining ng pagsusulat ay higit sa maibibigay ng salapi o panandaliang kaluguran, at ito ay may kaugnayan sa ating kamalayan, guniguni, at gunita. Si Magha ang makatang sumulat ng inmortal na epikong Shishupala Vadha, na hango ang banghay sa Mahabharata, at pambihira ang laro ng mga salita.

Ang pagsusulat ng panitikan ay laan sa elitista, at kung naririto si Magha, bibiruin niya kayo na magtinda na lamang kayo sa Divisoria o magtrabaho sa Ayala. Hindi sapat ang mag-aral ng bokabularyo, gramatika, at retorika; o magsaulo ng mga detalyeng pangkasaysayan, bagkus kailangan ang pambihirang imahinasyon sa pagkatha at pagsusulat. Magagawa ito sa tumpak na pagsasanay, at pagbabasa ng iba’t ibang aklat.

Ang inyong tema ay may apat na salita na marapat titigan: aklat, karanasan, sandata, at kinabukasan. Nakasisindak sa unang malas ang ganitong tema, lalo kung ipagpapalagay na may kaugnayan sa panitikan ang aklat; na ang karanasan ay tumatawid mulang realidad tungong guniguni; na ang sandata ay nagbabadya ng pakikihamok kung hindi man pagtatanggol sa sarili; na ang kinabukasan ay maaaring ang kahahantungan ng awtor o mambabasa o aklat, na sa bandang huli ay kayo ang mamimili kung karapat-dapat sa basurahan o kaya’y aklatan ang lahat ng pagpapagal.

Maiisip na ang “aklat ng karanasan” ay isang direktoryo ng nakalipas na buhay, at kung sinuman ang nakagawa nito ay maipagmamalaking nakaraos sa mga sigwa ng buhay. Ngunit ang panitikan—gaya sa tula, katha, dula, at sanaysay—ay maipapalagay na kapuwa paningin at pananaw, at kung gayon ay nalalangkapan ng pagsisinungaling, na metapora sa kabaligtaran ng basta pangangopya sa realidad. Ang paningin ay kasangkapan upang unti-unting mabuksan ang pinto tungo sa pook na kagila-gilalas, kahindik-hindik, o karima-rimarim, bagaman ang paningin ay maaaring magkaroon ng limitadong saklaw, o sabihin nang pinsala, alinsunod sa maibubuga ng awtor at sanhi ng ideolohiyang kaniyang tinataglay. Samantala, ang pagtanaw ay hindi newtral na pagdulog; ito, gaya ng pagsilip sa teleskopyo, ay maláy na pagdulog, at sinasadya ng awtor upang ang kaniyang mga mambabasa ay maipaling sa mga pangyayaring minabuti niyang mapagnilayan.

Kung ang panitikan ay may sariling mata at lente na pawang nakalilikha ng mahika, alinsunod sa punto de bista ng awtor, ito rin ay maaaring magkaroon ng katumbas na mata at lente sa panig ng mga mambabasa, alinsunod sa abilidad at karanasan nila sa pagsagap at pagbabasa. Maraming pagkakataon na nagtutugma ang paningin at pagtanaw ng awtor sa paningin at pagtanaw ng mambabasa. Ngunit sa ilang pagkakataon, nakalilikha ng salamangka ang awtor at ang kaniyang mga mambabasa ay nagkakaroon ng sari-saring interpretasyon—na magbubunga para lumago ang mito ng awtor bilang manlilikha. Samantala, ang panitikan ay tututol na maikahon o maiseroks, at higit na pipiliing maging lihis, kakatwa, naiiba.

Napakahalagang pagtuonan ng awtor ang kaniyang ilalapat na paningin at pagtanaw sa kaniyang akda, sa pamamagitan ng kaniyang tauhan, na pagkaraan ay mahuhubog sa isang pook at panahon, at marahil ay magluluwal ng kakaibang pagsagap, na maghahatid sa pagpapasiya kung paano titimbangin ang iba’t ibang karanasan. Ang tula, halimbawa, ay karaniwang may isang persona, na malalapatan ng natatanging tinig at himig, at napapaloob sa isang lunan at panahon, ngunit ang personang ito ay hindi palagi ang maituturing na bida. Maaaring kinasangkapan lamang siya ng awtor upang ang daigdig ay matunghayan ng mga mambabasa.

Sa ibang pagkakataon, ang isang mahabang tula ay maaaring magkaroon ng dalawa o higit pang persona (na may pangunahin at mga sekundaryo), at natural, ang mga persona ay di-maiiwasang sipatin na may gradasyon, o kung hindi man, ay nagsusuhayan sa isa’t isa, upang mapalitaw ang karupukan at kalakasan ng bawat persona, at maitanghal ang komplementaryong ugnayan ng mga ito. Ganito ang taktikang ginawa ni Rio Alma sa kaniyang Huling Hudhud. Ang kakatwa, ang Hudhud ay walang katapusang salaysay, at marahil magwawakas lamang kung magugunaw ang isang komunidad na pinag-ugatan nito.

Ang pagsusuri sa sariling akda ay hindi magtatapos sa mga tauhan o banghay o lunan o gusot; karaniwan ang mga katangiang ito ay naglalaro sa kapangyarihan, at hindi ako nagtataka kung bakit ginamit ninyo ang salitang “sandata” sa inyong tema. Ang laro ng kapangyarihan ay hindi maikakahon sa banggaan ng mga uri o nasyon; bagkus maaaring maglagos ito kahit sa paraan ng pagtunghay sa kultura, sa pagbasa sa baluktot na kasaysayan, sa pagtitig sa mga kontradiksiyon sa identidad at kamalayan, sa pagdestrungka sa sentro na kung hindi kabulaanan ay sadyang parang sibuyas na walang lamán ngunit nag-iiwan ng anghit na hindi man makita ay nadarama.

Ang nakapagtataka’y habang humahaba ang tula o akda, lalong nawawalan ng lakas kung hindi man toleransiya ang mambabasa na tapusin ang pagbabasa, kahit sabihing primera klase ang isang akda. Ito ay kung wala siyang kasanayan, tatag, tiyaga, at panahon para magbasa nang matagal, at mag-isip nang malalim. Hindi kataka-taka na ang magagandang nobela o epiko’y higit na pipiliing maisalin sa teatro, pelikula, at komiks, at kung matapos mang basahin ang mga ito’y dahil sapilitang asignatura sa paaralan. Ang ganitong intersemiyotikong pagsasalin ay makapagpapabago sa nilalaman at anyo ng akda, at ang napangingibabaw ay ang paghahatid ng mensahe sa mga konsumidor, alinsunod sa skopos ng naturang pagsasalin.

Ngunit ang sining ay hindi simpleng paghahatid ng mensahe, gaya ng kahig-manok na sulat sa pader ng mga aktibista. Ang sining ay nakatuon sa panghihimasok sa pagsagap, bukod sa pagtatakda at paglampas, sa pamantayang naitakda sa isang panahon o kumbensiyon, at sa pagyanig sa ating guniguni para makaigpaw sa pagiging karaniwan. Ang graffiti ng mga aktibista, gaya ng matutunghayan sa Maynila, ay naging de-kahon sa paglipas ng panahon at nanatiling pambangketa lamang; at sa gayong pangyayari ay ni walang ambag para magtulak sa taumbayan na maghimagsik sa pamahalaan. Tandaan nating ang paghihimagsik ay hindi lamang silakbo ng damdamin, kundi nasa antas ng kritikal na pag-iisip at pag-agaw ng kapangyarihan. Ang kakatwa, ang mga aktibista pa ngayon ang binabanatan, sapagkat ang pagdungis nila sa pader na sinikap linisin at pagandahin ng pamahalaang lokal ay tinatanaw na kontra-rebolusyon— mula sa rebolusyong sinimulan ni Meyor Isko Moreno Domagoso laban sa pamamahalang marumi, masikip, magulo—at sa maikling salita’y walang direksiyon kaya walang maaasahang mabuting patutunguhan.

Isang rebolusyon ang ginawa ni Yorme, kung isasaalang-alang na halos kalahating siglong napabayaan ang Maynila, na ang naging persepsiyon ng mga tao ay kubeta kung hindi man imburnal ng Filipinas, at pugad ng mga pokpok, maton, adik, at lumpen, na kinakatawan ng ikonikong Asiong Salonga, at pinaghaharian ng mga malikhaing propitaryo at organisador mula sa mga sindikato, at naging gatasan ng mga politiko at kasapakat nila sa paglipas ng panahon. Ang taguring “Imperyalistang Maynila” ay isang kabulaanan, at totoo lamang noong panahon ng kolonisasyon at kung isasaalang-alang na ang Malacañang ay nasa Maynila; ngunit ang Maynila kahit noong panahon ng Batas Militar ay nagkukubli ng pagkaagnas sa kabila ng magagarang impraestruktura ng pamahalaan dulot ng migrasyon at paglaki ng populasyon. Ang pagpapalinis ng Maynila, gaya sa Liwasang Balagtas o Liwasang Bonifacio, ay pagkambiyo kung hindi man pagpihit sa paningin at pananaw tungo sa dakilang nakalipas; at ang pook ay muling hinahango ang lakas nito sa mahabang kasaysayan ng pagpupunyagi ng mga dakilang tao na nagsilbing inspirasyon ng mga mamamayan sa mahabang panahon.

Ang isang manunulat na hindi lumilingon sa kaniyang pinanggalingan ay hindi kailanman matutuklasan o maipagmamalaki ang henyo ng kaniyang wika at panitikan.

Kung ituturing na kayo ay mga anak ng Maynila, dahil nag-aral o lumaki kayo sa Maynila, ang paglingon sa nakaraan ay isang hakbang pasulong, sapagkat ang nakaraan ang magtutulak sa inyo na lumikha ng isang kathang-isip na Canal de la Reina, gaya sa nobela ni Liwayway A. Arceo, o kaya’y laberinto ng dilim sa realistang nobela ni Edgardo M. Reyes at isinapelikula ni Lino Brocka; ng buhay-Maynila, gaya sa mga tula ni Anastasio Salagubang na alyas ni Jose Corazon de Jesus at ni Kuntil Butil na alyas ni Florentino T. Collantes; ng isang Tundong katumbas ng langit ni Andres Cristobal Cruz; ng mga mapanudyong sarsuwela at dula ni Severino Reyes at ni Patricio Mariano; o kaya’y lumikha ng adaptasyon ng impiyerno ni Dante Alighieri na pumaloob sa Smokey Mountain, gaya sa mahabang tula ni Rio Alma (kahit sabihing anakroniko sa panahong ito ang nasabing tula sapagkat burado na ang dating imahen ng Smokey Mountain); at balikan ang pambihirang kultura at kasaysayan sa gaya ng mga sanaysay nina Teodoro A. Agoncillo, Nick Joaquin, F. Sionil Jose, Carmen Guerrero Nakpil, Ricky Lee, at sangkaterbang manunulat na kung hindi lamán ng Ermita at Escolta ay naroon sa ipodromo o kabaret ng Santa Ana. Maynila ang pugad noon ng mga dakilang manunulat na Tagalog bago sumapit ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig, na kabilang sa gaya ng organisasyong Aklatang Bayan.

Kung maibabalik ang ganitong tagpo sa ngayon, ang mga manunulat na Filipino ay makapag-aambag ng mga primera klaseng akda na maipagmamalaki hindi lamang sa Filipinas bagkus sa buong daigdig.

Manunulat ang nagtatakda ng testura ng wika mula sa kaniyang isinaharayang pook, panahon, at tauhan. At ang wikang ito ang magdaragdag ng mga konsepto at diskurso na marahil ay may kapasidad na lumampas, kung papalarin, sa hanggahan ng karagatan ng Filipinas. Isang dating konsehal ng Maynila at propesor sa mga unibersidad sa Maynila, ang dakilang Iñigo Ed. Regalado, ay nag-ambag sa pamamagitan ng pagbuo ng malawakang sarbey at kritika ng mga tula, at kuwentong nalathala bago ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Kung hindi kay Regalado ay hindi mababatid ng henerasyong ito ang ginawa ng mga manunulat na Tagalog na paunlarin ang panitikang pasulat na pagkaraan ay magiging batayan sa pagsusuri sa pag-unlad ng Tagalog na siya namang magiging haligi para sa isang pambansang wika. Ang hámon sa atin ay ipagpatuloy ang nasimulang pagsisikap ng gaya nina Iñigo Ed. Regalado, Lope K. Santos, Julian Cruz Balmaseda na kung hindi ninyo alam, ay naging mga opisyal ng Surian ng Wikang Pambansa na ngayon ay Komisyon sa Wikang Filipino.

Napapanahong himukin muli ang madla na magbasa. Hindi lamang mga estudyante at akademiko ang dapat nagbabasa. Ang pagbabasa ay dapat umabot hanggang pinakamababang saray ng lipunan, at maging kaugalian at paraan ng pamumuhay, sapagkat tanging edukasyon ang makapagpapabago sa ating sarili tungo sa maláy na antas. Sa maniwala kayo’t sa hindi, ang problema sa kritikal na pagbabasa ay hindi lamang matutunghayan sa mga maralitang pook o bilangguan o palengke, bagkus kahit sa loob ng mga kolehiyo at unibersidad, na napipilitang tumanggap ng mga estudyanteng ang antas ng kritikal na pagbabasa at pagsusulat ay waring nasa antas ng Grade 6. Kung ako si Yorme, maglalaan ako ng pondo para sa mga aklatan ng Maynila, at iaatas kong palawigin ang koleksiyon ng mga aklat na sinulat ng mga manunulat na taga-Maynila o ng sinumang tumalakay hinggil sa kalagayan ng Maynila. Iaatas ko rin sa mga kabataan na tangkilikin ang pagbabasa ng mga aklat, at kung may sapat na pondo ay tutumbasan ng pabuya ang sinumang makapagsusulat at makapagpapalathala ng mga de-kalidad na aklat na pampanitikan at iba pang larang.

Upang makahimok tayo ng maraming mambabasa, inaasahan naman sa atin ang paglikha ng matitinong aklat (at hindi basta masabing aklat), na hindi nakalaan para kumita at pagkakitahan lamang ng mga patakbuhing pabliser at akademikong palimbagan, bagkus sadyang nakatuon sa pagpapanibago ng kamalayan ng mga mambabasa. Ang ilalabas nating aklat ay dapat magkaroon ng mataas na pamantayan sa kasiningan at nilalaman, masinop sa wika at diskurso, at may pagpapahalaga, kahit paano sa saliksik, kasaysayan, at kultura. Kailangang marunong sumugal ang ating mga akda sa mga usaping tumutulay sa panganib at pangangahas. Ganito ang ginawa ni Jorge Luis Borges sa kaniyang mga prosa at tula, na pawang nagtataglay ng mga sariwang idea, sapagkat para kay Borges ay hindi sapat na maging intelektuwal na malalim ang erudisyon sa isang larang (na parang Artificial Intelligence), bagkus kinakailangan ang mga intelektuwal na magtaglay ng sariwang idea hinggil sa pagtanaw sa daigdig. Kung hindi’y nakatakda tayo na pumaloob sa mga guhong paikid, at matutuklasan natin ang sariling nabalahò sa sumpa ng pag-uulit at kamangmangan, at likha ng higit na nauna sa atin.

Makatutulong sa atin na bumuo ng mga grupong magsusulong ng mga palihan [workshop] sa pagsusulat. Mahigit tatlumpung taon na ang nakaraan, dumaan din ako sa mga palihan na dinaluhan ng mga bigating kritiko sa panitikan. Ang naging epekto nito sa akin ay lalo akong nauhaw sa karunungan, at natuklasan ko ang aking kahinaan at katangahan, na pagkaraan ay magtutulak sa akin upang higit na paghusayin ang sining sa pagtula, pagkatha, pagsasalin, panunuri, pagpapalathala, at iba pang gawain. Ang aming pag-aaral noon ay umaabot hanggang sa inuman sa IBP (Ihaw Balot Plaza) at iba pang birhaws sa Quezon City, kaya lahat kami’y nasaniban ng espiritu ng aming musa na binabantayan ni San Miguel. Sa maniwala kayo’t sa hindi, higit na marami akong natutuhan sa inuman kaysa loob ng paaralan, sapagkat tunay na panitikan at kasaysayang pampanitikan at teorya at kritikang pampanitikan ang aming pinag-uusapan at hindi pulos kalibugan o kabalbalan.

Marami ang umaangal na kesyo kulang na kulang ang mga aklat pampanitikang nasusulat sa Filipino at mga katutubong wika na maaaring basahin ng ating mga estudyante. Gaano karami ba ang titulong nasusulat sa Filipino at mga katutubong wika kada taon? Walang makukuhang malinaw na datos, sapagkat ang mga institusyong dapat nagsasaliksik nito, gaya ng National Book Development Board, ay bigong likumin ang impormasyon. Umaasa lamang tayo sa bilang ng mga titulong humingi ng ISBN at ISSN doon sa National Library, ngunit kung ilan ang nasa Ingles at ilan ang nasa Filipino at/o katutubong wika ay walang matutunghayan. Ang pagpaplano, kung gayon, kahit sa pagpapalathala ng mga aklat na nasusulat sa Filipino ay apektado, sapagkat waring pangangapa ito sa dilim.

Kung may nailathala man hinggil sa mga aklat pampanitikang nasusulat sa Filipino at/o katutubong wika ay nagkakasiya ang karamihan sa mga pabliser na maglimbag ng tigsasanlibong sipi bawat tituto. Ano ang mararating nito? Wala, kung isasaalang-alang na ang populasyon ng Filipinas ay lumampas na sa 100 milyong tao. Ang isang opsiyon ay gamitin ang elektronikong publikasyon at maglabas ng maraming ebook para madaling ma-download ng mga guro at estudyante, bagaman napakaliit ng bilang sa sarbey ng NBDB hinggil sa mga gumagamit ng ebook. Samantala, sa 200 sangay ng National Bookstore sa buong bansa, masuwerte nang magkaroon ng titulo ritong nasusulat sa Filipino, sapagkat ang promosyon ng mga aklat na ibinebenta rito ay pulos hango sa New Times Bestseller List, at sa ganitong pangyayari, ang pananaw at panlasa ng mga Filipino hinggil sa panitikan ay naididikta ng malalaking publikasyon mula sa New York. Ang Book Sale, na may 91 sangay sa buong kapuluan, ay pulos Ingles ang titulong ibinebenta at maituturing na ukay-ukay ng mga aklat na halos ibinabasura ng ibang bansa. At ang Pandayan Bookshop, na may 90 sangay, ang tanging nagbibigay-pag-asa sa mga lokal na awtor para maitanghal ang kani-kaniyang aklat at mabili.

Panahon na ngayon para ipaling ng EARIST ang seryosong tangkilik sa mga manunulat na naging bahagi nito. Kung nais nating makapagparami ng mga manunulat, kailangang magsimula ito sa EARIST na handang maglaan ng pondo, oras, tauhan, at pasilidad. Huwag kayong umasa sa mga manunulat na mula sa UP, AdMU, DLSU, at UST, sapagkat ang pagpapalago ng panitikang Filipino at wikang Filipino ay tungkulin ng bawat mamamayan, at hindi ng isang institusyon o organisasyon lámang. Ang pagpapalathala ng mga aklat (lalo na yaong nasusulat sa Filipino) ay dapat nasa target ng EARIST taon-taon, bukod sa pagbubukas ng pinto sa promosyon at distribusyon ng mga aklat tungo sa publiko. Ipupusta ko sa inyo na kung gagawin ito ng EARIST taon-taon, mapatataob nito—sa loob ng isa o dalawang dekada—ang ibang malalaking kolehiyo at unibersidad na walang tangkilik sa mga manunulat at sa publikasyon ng mga aklat pampanitikan, lalo yaong nasusulat sa Filipino at mga katutubong wika. Simula rin ito para makilala ang EARIST bilang Sentro ng Kahusayan sa Filipino at Edukasyon.

Maniwala tayo sa kapangyarihan ng panulat kahit maraming pinapaslang na manunulat sa ating panahon, at gaya sa maparikalang tulang tuluyan ng bantog na manunulat na si Augusto Monterroso ay maging Zorro nawa tayo sa hinaharap—na marangal, matapat sa sining na pinagsisilbihan. xxx

(Binasa sa pagdiriwang ng EARIST na may temang “Aklat ng Karanasan, Sandata sa Kinabukasan,” na ginanap sa Manila Grand Opera Hotel noong 23 Nobyembre 2019.)

Taglay ng kaniyang mga mata, ni Adonis

Salin ng tula ni Adonis (Ali Ahmad Said Esber) ng Syria
Salin sa pandaigdigang Filipino ni Roberto T. Añonuevo

Taglay ng kaniyang mga mata

Taglay ng kaniyang mga mata
ang perlas; mula sa wakas ng mga araw
at mula sa mga simoy ay nakapag-iiwi
siya ng siklab; at mula sa kaniyang
kamay, mula sa kapuluan ng ulan,
lumilitaw ang bundok at lumilikha
ng madaling-araw.
Kilala ko siya. Taglay ng kaniyang paningin
ang hula ng mga dagat.
Tinawag niya akong kasaysayan at ako
ang tulang dumadalisay sa pook.
Kilala ko siya: Tinagurian niya akong bahâ.

Impong Polinesyo, ni Talosaga Tolovae

Salin ng “Polynesian Old Man,” ni Talosaga Tolovae ng Samoa
Salin sa pandaigdigang Filipino ni Roberto T. Añonuevo

Impong Polinesyo

Nagtataka lámang ako,
. . . . . . . . . .O, impo,
kung bakit umiiwas sumulyap ang mga mata mong kaypula
kapag lumabas akong magara ang suot na Amerikana,
at kumikinang ang pares na metalikong botang Italyana.

Nagtataka lámang ako,
. . . . . . . . . .O, impo,
kahit iniuwi sa iyo ang tatlong-taóng titulado ng lahing puti,
ay taglay mo pa rin ang nababalisâ, duguang mga mata.

Nagtataka lámang ako,
. . . . . . . . . .O, impo,
na bago ka tuluyang yumao’y tinanggihan mo ang itim
na botang Italyana, ang bagong itim na Amerikana,
ang salaping pilak na pampagamot sa duguang mata
na marangyang handog ng iyong edukadong kadugo.

Nagtataká ako kung bakit,
. . . . . . . . . .O, impo,
itong kutob ko’y kabado kang makatagpo ang maputla
at mababaw na kayumanggi mong Polinesyong anak—
na may kutis ng puting lahing maángas kung maglakad.

Filipino at Panitikang Filipinas

Filipino at Panitikang Filipinas

Roberto T. Añonuevo

Ang resolusyon ng Korte Suprema na pagtibayin nang lubusan na tanggalin sa mga ubod na aralin sa kolehiyo ang mga sabjek na Filipino at Panitikan ay isang magandang pagkakataon upang pagbulayan ang estado ng pagtuturo ng Filipino at panitikan mulang kindergarten hanggang kolehiyo, titigan nang mariin ang kakulangan sa mga batas, at pagtuonan ang pambansang bayanihan tungo sa ikalalago ng wika at panitikang Filipinas. Kailangang balikan ang kolektibong usapin, at hindi lamang lutasin ang problema alinsunod sa katumpakan at legalidad ng mga patakaran.

May kaugnayan ang pagtanggal sa dalawang sabjek sa usapin ng duplikasyon o pag-uulit ng mga paksang itinuturo, at maituturing na pag-aaksaya, kung tatanawin sa punto de bista ng mga burukratang edukador at administrador. Samantala, ang salungat na diwain dito ay may kaugnayan sa transcendental na usapin, sapagkat ang pagpatay sa Filipino at panitikan ay maaaring magbunga ng disaster sa pagtanaw ng kultura at kasaysayan sa mga susunod na henerasyon.

Ang resolusyon ng Korte Suprema ay nakabatay sa CHED Memorandum Blg. 20, serye 2013, at ang memorandum na ito ay patakaran, panuntunan, at pamantayang binuo ng mga representante mula sa iba’t ibang disiplina ng pag-aaral. Nagkaroon umano ng konsultasyon ang CHED ukol sa nasabing memorandum, ngunit sa kung anong dahilan ay hindi agad napigil o naunahan ng mga sumasalungat ang magiging epekto ng kautusan.

Mahalagang balikan ang winika ni Blas F. Ople para ilugar ang debate. Ang taumbayan, aniya, ay malaya at may karapatang paunlarin ang mga taglay nitong wika nang labás sa itinatadhana ng konstitusyon o alinmang batas; ngunit tungkulin ng batas na patuloy na paunlarin ang mga wika. Ang pahayag na ito ng butihing mambabatas ay noong nagkakalabo-labo ang mga delegado ng komisyong konstitusyonal na bumabalangkas ng mga probisyon ukol sa Filipino at edukasyon ng Konstitusyong 1987.

“Ang taumbayan, ani Blas F. Ople, ay malaya at may karapatang paunlarin ang mga taglay nitong wika nang labás sa itinatadhana ng konstitusyon o alinmang batas; ngunit tungkulin ng batas na patuloy na paunlarin ang mga wika.”

Ang binanggit ni Ople na “malaya at may karapatang paunlarin ang mga taglay nitong wika nang labas itinatadhana ng konstitusyon o alinmang batas” ay ang katwirang isinusulong ng Komisyon sa Wikang Filipino at maririnig palagi sa tagapangulo nito para himukin ang sambayanan na tangkilikin at palaganapin ang Filipino at panitikang Filipino, bukod sa gamitin ang Filipino sa pagtuturo sa lahat ng disiplina o sa lahat ng antas ng edukasyon. Tumpak ang ganitong pangangatwiran, sapagkat nakasaad din sa Konstitusyong 1987 ang konsepto ng lakas-ng-bayan [People Power] at tungkulin ng bawat mamamayan na makilahok sa pamamahala para sa ikabubuti ng bansa. Samantala, sa sinabi ni Ople na “tungkulin ng batas na patuloy na paunlarin ang mga wika” ay maririnig lamang sa mapang-uyam na biro, kung hindi man patutsada ng tagapangulo ng KWF na walang ginagawa ang kongreso para dito.

Sa aking palagay ay nagkakamali ang butihing tagapangulo ng KWF pagsapit sa ikalawang binanggit ni Ople.

Una, hindi basta masisisi ng KWF ang kongreso kung wala man itong nabuong panuhay na batas [enabling law] ukol sa Filipino at panitikang Filipinas. Tungkulin ng KWF, alinsunod sa Batas Republika Blg. 7104, na bumuo ng mga saliksik, patakaran, at panukalang pangwikang maaaring ipasa sa kongreso upang maisabatas ito makaraang lagdaan ng Pangulo. Kakatwang isinusulong ng KWF ang pagbabago sa Batas Republika Blg. 7104 para palakasin ang mandato KWF; ngunit kung babalikan ang isinusulong na panukalang batas ng National Commission for Culture and the Arts (NCCA), ang KWF ay magiging halos katumbas lamang ng kawanihan sa ilalim ng NCCA, na magbabanyuhay na dambuhalang burukrasya na Departamento ng Kultura. Sa ganitong pangyayari, maituturing na pahayag ng isang politiko ang binanggit ng tagapangulo ng KWF.

Ikalawa, kung may panuhay mang batas na maituturing ay ito ay walang iba kundi ang batas sa K-12. Sa ganitong pangyayari, ang maaaring gawin ng KWF ay isulong ang isa pang batas na makapagluluwal ng patakarang makapaglilinaw at makápagpápalakás sa pagtuturo ng Filipino at panitikang Filipinas sa mga tiyak na antas ng edukasyon (halimbawa, mulang primarya hanggang tersiyaryang antas) at nang hindi mabalaho ang Filipino sa isinusulong na multilingguwalismo. Magagawa ito sa pamamagitan ng inter-ahensiyang balikatan ng KWF, DepEd at CHED, at mapipiga kung paano palalawigin sa pandaigdigang antas ang bisà ng Filipino pagsapit sa tersiyaryang antas. Ang binanggit ng Korte Suprema na “non-self-executing provisions” ng Konstitusyong 1987 ay tumutukoy sa kawalan ng panuhay na batas ukol sa Filipino bilang midyum ng instruksiyon, bukod sa walang panuhay na batas kung paano palalakasin ang pagpapahalaga sa pambansang panitikan bilang pamanang yaman. (Walang kasalanan dito ang Tanggol Wika, na masigasig na nakikibaka para mapanatili ang dalawang sabjek at maipaglaban ang kapakanan ng mga guro.) Kung gayon, kahit manggalaiti ang Tagapangulo ng KWF hinggil sa pagpapaliwanag ng probisyong pangwika, kung wala namang panuhay na batas ukol dito, maliban sa batas sa K-12, ay walang silbi at suntok sa buwan.

Ikatlo, ang pagbubuo ng batas na lilinang sa Filipino bilang wika ng pagtuturo ay hindi maiaasa lamang sa KWF dahil napakaliit na institusyon ito. Kailangan ng KWF ang tulong ng ibang ahensiya, sa pangunguna ng DepEd at CHED, at ang tangkilik ng iba’t ibang organisasyon (mapa-pribado man o publiko, anuman ang ideolohiyang pinagmumulan). Hindi makatutulong kung sesermunan ng kung sinong komisyoner ng KWF ang mga administrador ng matataas na edukasyong institusyon kung pinili man nitong buwagin ang Filipino at panitikan sa kanilang paaralan, sapagkat ang ginagamit nitong katwiran ay “akademikong kalayaan.” Kung babalikan ang winika ng Korte Suprema, hindi hinahanggahan ng CHED Memo Blg 20 ang akademikong kalayaan ng mga unibersidad at kolehiyo na palawigin sa kanilang kurikula ang pagtuturo ng Filipino at Panitikan. Ang dapat inaatupag ng KWF ay malusog na diyalogo, at diyalogong magpapaluwal ng higit na matalino, malawak, malalim, at makabuluhang pag-unawa sa Filipino at panitikang Filipinas—na ang kongkretisasyon ay malinaw na patakaran, pamantayan, at panuntunan ukol sa Filipino at panitikang Filipinas, at siyang maaaring ipalit sa isinasaad ng CHED Memo Blg. 20, serye 2013 ukol sa Filipino at panitikang Filipinas.

Ikaapat, ang kawalan ng panuhay na batas ukol sa pagsusulong ng Filipino bilang midyum ng instruksiyon sa lahat ng antas ng edukasyon ay matutunghayan sa KWF na maiwawangis sa isang huklubang tigre na lagas ang mga pangil at ngipin at ni walang kuko. Sa ganitong pangyayari, hindi mapupuwersa ni mahihikayat nang madali ng KWF ang matataas na edukasyong institusyon na sundin nito ang mga patakarang binuo ng KWF. Kung walang kapangyarihan ang KWF, bakit pa ito patatagalin? Ang kuro ng ibang kritiko na buwagin ang KWF ay marahas ngunit may batayan kung hangga ngayon ay antikwado at napakarupok itong institusyon hinggil sa pagsusulong ng mga patakarang pangwika. May labing-isang komisyoner ang KWF, at ang nasabing mga komisyoner ay may tungkuling mag-ambag sa pagbubuo ng patakarang pambansa na nakatindig sa panuhay na batas sa probisyong pangwika ng Konstitusyong 1987. Makakatuwang ng nasabing mga komisyoner ang Pambansang Lupon sa Wika at Pagsasalin [National Committee on Language and Translation] ng NCCA na ang tungkulin ay gumawa rin ng mga patakarang pambansa na magiging gulugod na panuhay na batas ng mga probisyong pangwika ng Konstitusyong 1987.

Ikalima, ang “pagkawala” ng Filipino at Panitikang Filipinas bilang mga ubod na aralin sa kolehiyo ay makabubuting itrato na usapin para sa repasuhin at pag-aralan ang buong transisyon ng pagtuturo ng dalawang sabjek mulang kindergarten hanggang kolehiyo upang maibalik ang prestihiyo at mailuklok sa tamang pedestal ang naturang mga sabjek. Hindi pa tapos ang laban, at may puwang para sa pagsusulong ng panuhay na batas ukol dito. Tandaan na may mandato ang CHED, sa bisa ng Seksiyon 13, Batas Republika Blg. 7722, na “bumuo ng minimum na kahingian para sa mga tiyak na akademikong programa,” at kabilang dito ang Filipino at Panitikan. Ang laban ay teritoryo ng CHED, at hindi nagkakamali ang KWF na makipag-ugnayan doon.

Ang ganitong grandeng bisyon ay hindi matatapos sa kisapmata. Kailangan ang malawak at aktibong konsultasyon sa mga sangkot na institusyon at tao, at hinihingi ng panahon ang maalab na pakikilahok ng mga guro, manunulat, intelektuwal, aktibista, artista, istoryador, at iba pang tao na magiging isang Akademyang Filipino. Halimbawa, maimumungkahing linawin ang exit plan ukol sa Filipino at panitikang Filipinas para sa mga magtatapos ng junior at senior high school. Kung malinaw ang exit plan ay magiging madulas ang transisyon ng pagtuturo tungo sa tersiyarya at posgradwadong antas. Ang ganitong balakid ay malulunasan kung magkakaroon ng mahigpit na ugnayan ang DepEd, CHED, at KWF—na pawang suportado ng mga kinatawan mula sa iba’t ibang disiplina o institusyon.

Ikaanim, kailangang linawin sa pamamagitan ng pambansang patakaran kung paano unti-unting ipapasok ang Filipino sa iba’t ibang disiplina. Pag-aaksaya ng laway, at maituturing na drowing lámang, ang pagtuligsa sa gobyerno kung ang panig ng gaya ng KWF ay walang maihahaing panuhay na batas. Pagpapapogi sa harap ng madla kung sasabihin ng isang komisyoner na “gamitin ninyo ang Filipino sa inyong disiplina,” sapagkat hindi ito madaling gawin sa panig ng mga guro. Mapadadali ang trabaho ng mga guro kung suportado sila ng buong makinarya at tinutustusan ng gobyerno, at ang gobyerno ay tinitingnan ang gayong hakbang na makatutulong sa modernisasyon at pag-unlad ng bansa.

Mga Mungkahi

Kung ang problema sa pagtuturo ng Filipino at panitikang Filipinas sa kolehiyo ay may kaugnayan sa katwiran ng “duplikasyon,” “pag-uulit,” at “pag-aaksaya” ito ang dapat hinaharap ng mga edukador. Muli, hindi madadaan sa taltalan ang ganitong usapin para malutas. Makabubuti kung inuupuan ito ng mga intelektuwal na handang magtaya, at bukás ang isip at loob sa posibilidad ng bagong anyo at nilalaman ng Filipino at panitikang Filipinas. Makabubuti rin kung magbubuo ng alternatibong kurso ang KWF, dahil ang mandato nito ay palawigin ang Filipino bilang midyum ng instruksiyon. Ang magiging bunga ng talakayan ay dapat nasa anyo ng panuhay na batas sa probisyong pangwika ng Konstitusyong 1987, o kaya’y nasa pambansang patakaran, panuntunan, at pamantayan na ihahayag at ipatutupad ng DepEd, CHED, at KWF.

Ang pagpapasok ng Filipino at panitikang Filipinas bilang ubod na kurso sa Pangkalahatang Edukasyong Kurikulum sa tersiyaryang antas ay dapat hinaharap ang pangyayaring ang Filipino ay sumasapit bilang pandaigdigang wika, kung ipagpapalagay na mahigit 100 milyon ang populasyon ng bansa, bukod sa tumatanyag ang wikang Filipino kahit sa ibang bansa. Sa ganitong pangyayari, ang mga intelektuwal ng Filipinas ay mabigat ang responsabilidad na palawigin pa ang Filipino sa kani-kaniyang disiplina, at nang matauhan ang gobyerno na napapanahon nang suportahan ang pagsusulong ng Filipino at panitikang Filipinas para sa kinabukasan ng mga mamamayan nito. Ang tanong ay kung paano maitatangi ang pagtuturo ng Filipino hindi lamang bilang wikang pambansa bagkus wikang internasyonal, at bilang instrumento sa pagkatha at pagpapalaganap ng kaalaman sa iba’t ibang disiplina—kung ilalahok itong ubod na kurso sa pangkalahatang edukasyon na may minimum na kahingian, at kung paano lalampasan ang minimum na kahingiang ito pagsapit sa matataas na edukasyong institusyon.

Ang pagtuturo ng panitikan sa kolehiyo ay isang anyo ng preserbasyon at kultibasyon ng kultura, yámang nakalulan sa wika ang kamalayan at kultura ng sambayanan. Sa ganitong pangyayari, inaasahan ang malaganap ng pagsasanay sa pagsasalin, malikhaing pagsulat, pananaliksik, atbp. Makatutulong kung magkakaroon ng programadong publikasyon ng mga aklat na nasusulat sa Filipino ang iba’t ibang disiplina, batay sa pambansang patakarang mabubuo ng gobyerno. Halimbawa, ang pag-aaral ay magpapakilala sa mga hiyas ng panitikan, gaya ng mga nobela, kuwento, tula, at dula, mulang panahong kolonyal hanggang poskolonyal. Maaaring gamitin ang elektronikong publikasyon para pabilisin ang pagpapalaganap ng mga impormasyon hanggang liblib na pook ng Filipinas.

Ang ginagawang kampanya ng Tanggol Wika ay hindi dapat sipatin na tulak ng politika lamang. Ang usapin ng wika at panitikan ay lumalampas sa politika at kulay ng ideolohiya, at kung gayon ay dapat kinasasangkutan ng lahat ng mamamayang Filipino. Kung mabibigong makalahok ang mga mamamayan sa super-estrukturang ito at mananatili sa batayang ekonomiya lamang, magpapatuloy ang alyenasyon ng gaya ng mga guro at estudyanteng nangangarap ng sariling wika at sariling panitikang maipagmamalaki hindi lamang sa Filipinas, bagkus sa buong daigdig.

Sa Batas K-12, inaasahan ang mga nagsipagtapos nito na taglay nila ang ubod na kakayahan at kasanayan, at ipinapalagay na handang-handa na silang pumasok sa isang unibersidad. (Napakamusmos pa ng batas at ang malawakang ebalwasyon nito ay hindi pa ganap.) Napakaringal itong pangarap, ngunit dapat sinusuring maigi kung totoo nga. Dahil kung hindi, lalong kailangan ang Filipino at Panitikan na ipasok bilang ubod na kurso sa Pangkalahatang Edukasyong Kurikulum ng CHED.

Marahil, kailangan ang bagong aklasang bayan—para sa Filipino at para sa panitikang Filipinas. Hintayin natin ang susunod na kabanata.

Alimbukad: Panitikang Filipinas. Panitikang Pandaigdig.

Ang Saglit, ni Jorge Luis Borges

Salin ng “El Instante,” ni Jorge Luis Borges
Salin sa pandaigdigang Filipino ni Roberto T. Añonuevo

Ang Saglit

Saan patúngo ang mga siglo, na ang pangarap
ng mga espada ang pinangarap ng mga Tartar,
na pinaglatagan ng mga moog na matitibay
na may punongkahoy ni Adan at ibang tuód?

Nag-iisa ang kasalukuyan. Ang gunita’y
nagtitindig ng panghalili sa panahon at linlang.
Ito ang karaniwang gawa ng oras. Ang taon
ay hindi nalalayô sa banidosong kasaysayan.

Sa pagitan ng madaling-araw at gabi’y bangin
ng mga hinagpis, ng mga liwanag, ng kalinga;
ang mukhang tumititig sa mga pagod na mukha

na sumasalamin sa gabi ay hindi magkapareho.
Ang panandaliang ngayon ay marupok at eternal;
hindi makahihintay ang ibang Langit o Impiyerno.

Stop weaponizing the law. No to illegal arrest. No to illegal detention. No to kidnapping. Uphold the human rights of all Filipinos, specially the poor and powerless!

Pandaigdigang Panitikan at Filipino: Isang Pagtanaw, ni Roberto T. Añonuevo

Pandaigdigang Panitikan at Filipino: Isang Pagtanaw

Roberto T. Añonuevo

Kapag tinanong tayo kung mayroon bang “pandaigdigang panitikan” [world literature] ay madali nating sagutin ito na “oo.” Ngunit ano ba ang pandaigdigang panitikan, at ang pandaigdigang panitikan sa konteksto ng Filipinas?

Ang talakay hinggil sa pandaigdigang panitikan ay maaaring simulan sa pag-urirat kung ano ang konsepto ng “daigdig” at “panitikan.” Ang paglalakbay ng mga dayong mangangalakal sa isang bayan, o ang paglabas ng isang “bayani” o “bagani” sa kaniyang pamayanan upang umuwi pagkaraan, ang magpapakilala sa kaniya ng malawak na “daigdig” na kakaiba ang kultura, kasaysayan, at kulay kompara sa kaniyang kinagisnan.

Ang konsepto ng “daigdig” ay nagsimula sa interaksiyon ng mga bansa sa pamamagitan ng pang-ekonomiya at pampolitikang ugnayan. Ang tinaguriang Silk Road[i], at daanan sa Indian Ocean at Mediterannean, ang maghahatid ng mga produkto, kasama na ang panitikan at relihiyon, mula sa iba’t ibang bansa. Ang susi sa mga lihim ng banyagang panitikan ay nasa pagsasalin at pag-aaral ng mga wika, kaya ang mga akdang nasusulat sa Chino at Arabe ay nagkaroon ng puwang na mabása sa Ewropa sa pamamagitan ng salin sa Frances, Aleman, Ingles, Portuges, atbp.

May dalawang konsiderasyon ang pagtuturing noon sa “pandaigdigang panitikan,” ani ilang kritiko, bagaman hindi pa lumilitaw ang ganitong termino hanggang imbentuhin ni Johann Wolfgang von Goethe. Una, ang lawak na masasaklaw nitong populasyon; at ikalawa, ang kalidad ng akda na umaabot wari sa pagiging klasiko at dakila. Ang mga imperyo, gaya sa China, India, at Gitnang Silangan, ay nakapagpapalaganap ng panitikan sa maliliit na bansa  sa pamamagitan ng kalakalan, at hindi kataka-taka na maraming kuwentong bayan ang nagkaroon ng lokal na kulay.

Nang lumaon, lumakas ang Ewropa dahil sa pag-angat ng ekonomiya nito at dahil na rin sa mga nasasakop nitong mga bansa.  Noong panahon ng kolonisasyon, ang Ewropa ay sinisipat ang panitikan alinsunod sa punto de bista nito, at ang panitikang nalilikha sa Ewropa ang tinitingnang nangunguna sa lahat. Ang usapin sa pagiging “superliteratura” [Spitzenliteratur] ay isa pang isinaalang-alang na pamantayan, upang masalà ang mga obra maestra mula sa mga karaniwang akda.

“Kung may lakas ng loob tayong ihayag ang Ewropeong panitikan,” ani Johann Wolfgang von Goethe[ii]  sa kaniyang disipulong si Johann Peter Eckerman, “o yaong unibersal na pandaigdigang panitikan, ay hindi pa natin ganap na nagagawa yaon maliban sa pagtukoy na ang iba’t ibang nasyon ay kinikilala ang bawat isa at ang kani-kaniyang mga likha, dahil sa ganitong diwain ay umiral ito nang napakatagal, at patuloy na nagtatagumpay.” [Wenn wir eine europäische, ja eine allgemeine Weltliteratur zu verkündigen gewagt haben, so heißt dieses nicht daß die verschiedenen Nationen von einander und ihren Erzeugnissen Kenntnis nehmen, denn in diesem Sinne existiert sie schon lange, setzt sich fort und erneuert sich mehr oder weniger].[iii]

Kayâ kahit binanggit ni Goethe na ang Ewropeong panitikan ay pandaigdigang panitikan, ang ganitong paniniwala ay sinisimulan na niyang baklasin, upang itanghal ang panitikang maaaring magmula sa mga bansang hindi Ewropeo. Naniniwala si Goethe na ang sining ay pag-aari ng buong mundo, at maipapalaganap lámang sa malaya at pangkalahatang interaksiyon ng mga kapanahon.[iv] Kung ang tula ay pag-aari ng buong mundo, aniya, hindi rin umano dapat ipagmayabang na ang isang makata ay nakalikha ng nakauungos na tula, sapagkat ang paglikha ng tula ay hindi pambihirang bagay sa iba’t ibang panig ng mundo.

Nawika ni Goethe na “Walang halaga sa kasalukuyan ang pambansang panitikan, sapagkat ngayon ang panahon ng pandaigdigang panitikan, at dapat magsikap ang lahat para pabilisin ang panahong ito.” [Nationalliteratur will jetzt nicht viel sagen, die Epoche der Weltliteratur ist an der Zeit, und jeder muß jetzt dazu wirken, diese Epoche zu beschleunigen.][v] Ang tinutukoy ni Goethe na pandaigdigang panitikan ay ang sumisilang na panitikan sa kaniyang panahon, at hindi noong nakalipas, at kung gayon ay dapat maging bukás ang paningin ng lahat hinggil dito. Hindi tinitingnan ni Goethe na may “superliteratura,” sapagkat ang “pandaigdigang panitikan” ay paparating pa lamang, ngunit tumitingki wari sa globalisasyon. Ang kalakalan ay hindi na basta produkto o serbisyo lamang, bagkus kaugnay ng mga idea o kaisipan, at sa yugtong ito, ang mga tao sa iba’t ibang panig ng daigdig ay kinakailangang makilahok sa ganitong gawain.

Importansiya ng Pandaigdigang Panitikan

Mahalagang balikan ang konsepto ng pandaigdigang panitikan at mga wika, sapagkat sangkot tayo lahat dito, gaya ng winika ng manunulat at intelektuwal na si Tariq Ali[vi]. Hindi natin napapansin na ang pandaigdigang panitikan ay hinuhubog ang mga isipan at asal ng ating mga estudyante at guro, kahit sa panonood ng Koreanobela at Mexicanobela o ng mga pelikulang yari sa Hollywood at Bollywood. Tinatanggap natin nang hindi namamalayan ang bisa, kiling, at prehuwisyo kahit sa mga balita ng Fox News, ESPN, at CNN, at sa mga pagpapahalaga nito sa mga manunulat at artist.

Magaan nating tinatanggap ang manipis na talakay mula sa ating kurikulum pagsapit sa pandaigdigang panitikan. Halimbawa, hindi natin napapansin kapag tinalakay ang Florante at Laura (1838) ni Francisco Balagtas Baltazar na maraming alusyon ukol sa Imperyong Ottoman ang matatagpuan sa naturang tula at bahagi ng “ibang panitikan.” Hindi ito kataka-taka, sapagkat mulang siglo 14 hanggang siglo 20, ang Imperyong Ottoman, na kilala ngayon bilang Turkey, ay sumakop sa Timog-silangang Ewropa, Kanluraning Asya, at Hilagang Africa. Isang multi-lingguwal at multi-nasyonal na imperyo ang Turkey na malaki ang ambag sa pagpapalaganap ng iba’t ibang panitikan noong kasibulan nito.

Kahit balikan natin ang mga mapa noong 1822 o1885, malawak ang imperyalistang pananakop ng Turkey, gaya sa Africa, Asia, Sudamerica, Greenland, Russia, Mongolia, China, hanggang Australia, at yaon ay nakahihigit sa mga sakop ng France, España, o US. Kahit ang Filipinas ay hindi nakaligtas sa impluwensiya ng gayong pananakop, at isang halimbawa ang koridong Ibong Adarna na sumagap ng maraming alusyon sa mga pook at mito mula sa Turkey.

Gayunman, kung ihahambing ang ibang panitikang nalathala noon sa Ewropa, ang panitikang pasulat sa Filipinas ay waring nakaiwanan ng panahon, sanhi na rin ng baluktot at paurong na pamamalakad ng España sa Filipinas. Hindi lalaganap nang lubos ang pasulat na panitikan sa Filipinas dahil sa censura ng Español, at sa pagdating pa lamang ng mga Amerikano at Hapones magkakaroon ng bagong sigla ang panitikang palimbag, at maipagpapasalamat ang pagdating ng mga imprenta, pagbubukas ng Suez Canal, at transportasyong panghihimpapawid.

Ang pandaigdigang panitikan at ang paglinang sa mga wika (kabilang na ang mga wika sa Filipinas) ay parang magkapatid na hindi mapaghihiwalay. Sa kabilang panig, kapag pinag-usapan ang pambansang panitikan ay hindi naiiwasang maiugnay ang isang pambansang wika, gaya sa Filipinas, at kung gayon ay maaaring mahanggahan ang mailalahok sa pambansang panitikan kung sadyang marupok ang pagpapahalaga sa salin at paglinang sa mga katutubong wika mula sa mga rehiyon. Kung hindi naman magkakapuwang sa merkado ang mga panitikang mula sa rehiyon ay mabilis ang magiging pagkalusaw nito sa hinaharap.

Isang realidad na ang isang panitikang sumilang mula sa isang liblib na lalawigan ay tumataas sa nibel ng pambansang antas dahil sa pagsasalin, halimbawa, sa Filipino, bukod sa lumalalim ang diskurso ukol sa nasabing akda. Sa kabilang dako, ang akdang Filipinong pampanitikan ay umaakyat sa nibel ng pandaigdigang panitikan sa oras na ito ay maisalin sa Ingles, Frances, Español, Mandarin, Arabe, at sa lahat ng pangunahing wika ng daigdig. Kayâ ang ating mga katutubong tanaga at dalít, kapag naisalin sa Ingles o iba pang pangunahing wika at nalathala sa US o France, ay hindi na lamang pag-aari ng Filipinas, bagkus ng lahat ng bansang nakauunawa sa nasabing mga pangunahing wika.

Gayunman, ikakatwiran ng iba na hindi kinakailangan ang salin para maging kanonigong “pambansa” o “pandaigdig.” May katotohanan ito, subalit kailangan nating tanggapin na para lumaganap ang isang panitikan, at makilala saka maangkin sa pambansa at pandaigdigang antas, ay dapat maunawaan sa wika ng nakararaming mamamayan. Nagkakaroon pa ng multiplikasyon ng lakas ang panitikan sanhi ng natatamong prestihiyo nito sa mga wikang pinagsasalinan. Kayâ kung hindi isasalin sa mga malaganap na wika ang mga akdang pampanitikang nagmula sa iba’t ibang rehiyon ng Filipinas, mananatili sa limitadong baul ang gayong yaman at hindi mapakikinabangan ng iba pang populasyon.

Ang isa pang impluwensiya ng tinaguriang “pandaigdigang panitikan” ay sa pagpasok ng mga hulagway at alusyong banyaga sa mga lokal na panitikan, gaya sa ating mga dalít at tanaga hanggang awit at korido noong siglo 18, hanggang sa introduksiyon ng nobela at kuwento noong siglo 19-20. Sa ganitong pangyayari, ang pananaw sa daigdig, gaya ng mula sa Imperyong Ottoman at España, ay nagiging lente ng Filipinas na nagbubunga kahit sa pagkabansot ng pambansang panitikan. Maihahalimbawa ang koridong Ibong Adarna, na nagpasok ng mga konsepto ng hari at reyna, paghahanap ng lunas sa sakit, pag-aagawan ng poder, paglapastangan sa magulang o pagtatatwa sa kapatid, bukod sa bulok at rasistang pagtanaw sa ating mga katutubo. Kung ako ay isang kasapi ng liping sabihin nating Agta (na inuuyam din sa taguring “Negrito), marahil ay sinunog ko na ang Ibong Adarna dahil sa paglalarawan nito sa pangkat etnikong Negrito na ginagawang laruan ng hari. Kahit ang ganitong kaikling banggit sa ating mga kapatid na pangkat etniko ay dapat tinutuligsa, dahil sa imperyalistang pananaw, upang mapurga ang baryotikong listahan ng babasahin sa ating sistema ng edukasyon.

Proseso ng Pandaigdigang Panitikan

Problematiko kung gayon kapag tinalakay ang pandaigdigang panitikan, lalo’t tinanggal ang panitikan sa tersiyaryang antas at ibinuhos lahat sa sekundaryang antas—na magpapasakit sa ulo ng DepEd. Hindi natin mababatid ang buong saklaw ng pandaigdigang panitikan hangga’t limitado ang ating bansa sa wikang pinagsasalinan, lalo kung ang pinagsasalinang ito ay Filipino at mga katutubong wika. Wala nang iba pang magagawa kundi sumangguni sa mga tekstong Ingles, at ito ang maglalagay sa balag ng alanganin sa Filipino.

Ang salitang “pandaigdigan” ay patuloy na nagbabago ang pakahulugan, halimbawa sa punto de bista ng mayayaman at ng mahihirap na nasyon, o kaya’y sa mga nasyon na may iba’t iba ang kultura. Sa panig ng mayayaman, ang salin mulang maliit at mahirap na bansa ay maaaring tanawing magaspang, eksotiko, at kakatwa; samantala, ang salin ng tekstong mula sa mayamang bansa ay maaaring tanawing sopistikado, mapanupil, at de-kahon kung sisipatin sa paningin ng mahihirap na bansa. Ang paglulugar sa “pandaigdigang panitikan” ay maaaring nasa konteksto ng “pambansang panitikan” at “lokal na panitikan,” at dito matutuklasan ang iba’t ibang henyo ng kultura, na bagaman nabubukod sa lahat ay makapagluluwal ng unibersal na diwain.

Hangga ngayon, isang pangarap ang pagtuturo ng pandaigdigang panitikan sa wikang Filipino sapagkat walang mayamang malig ng panitikang salin sa Filipino, at may kaugnayan dito ang patakaran at programa ng gobyerno.

Makadaragdag pa ang sagabal na kakaunti ang mga panitikang naisasalin tungo sa mga pangunahing wika ng daigdig—kung isasaalang-alang ang bilang ng mga bansang kasapi o hindi kasapi sa United Nations— at dahil sa pangyayaring ito ay hindi nababasbasáng kanonigo ang naturang mga akda. Isang konsiderasyon dito, pansin ni Tariq Ali, ay kung kikíta ba ang pabliser mula sa paglalathala ng salin, at kung magkano ang mapipiga nito sa bansang tatanggap ng salin. Apektado ang Filipinas sa pangyayaring ito, sapagkat labis tayong nakasalalay sa mga panitikang nasusulat sa Ingles, bukod sa mga duwag sumugal ang ating mga lokal na pabliser. Hindi dapat ipagtaka kung gayon kung limitado ang pumapasok na panitikan sa Filipinas sa pamamagitan ng edukasyon o salin.

Sa US, noong 2008–2017, may 4,592 titulo ng mga aklat na isinalin sa Ingles at nagmula sa ilang bansa, gaya ng China, España, Italy, Denmark, France, Iceland, Mexico, South Africa, Germany, Switzerland, Chile, Austria, Sweden, Serbia at Montenegro, Czech Republic, Romania, Netherlands, Israel, Palestine, Morocco, Brazil, Ukraine, Poland, Pakistan, Djibouti, atbp. Ang mga wikang pinagmulan ng salin tungo sa Ingles ay German, Icelandic, Norwegian, Español, Italian, Arabe, Danish, Greek, Portuges, Swedish, Czech, Russian, French, German, Chinese, Dutch, Bengali, Yiddish, Romanian, atbp.[vii] Sa ganitong pangyayari, makikita na agad ang limitasyon ng mga pagsasalin, at hindi pa napapasama rito ang Filipinas na ngayon ay may mahigit 100 milyon ang populasyon. Nakalulungkot din na kulang ang estadistika sa atin, halimbawa, kung ilan ang nalalathalang saling akda tungo sa Filipino kada taon, at ang ganitong kakulangan sa impormasyon ay dapat tugunin ng Komisyon sa Wikang Filipino (KWF), yamang ito ay ahensiyang ang tungkulin ay gumawa ng saliksik at bumuo ng patakarang pangwika na may kaugnayan sa panitikan.

Isinasalin naman sa wikang Arabe ang tinatayang 1,500-2,500 aklat kada taon, ayon sa tantiya ni Richard Jacquemond na isang tanyag na tagasalin[viii]. Higit na malaki ang bilang na ito kung ikokompara sa suma-total ng inilalathalang aklat sa Filipinas sa isang taon, na umaabot sa mahigit 1,500 titulo ng aklat kada taon, ayon sa UNESCO.

Realidad ng pagsasalin sa Filipinas

Mananatili tayong nakasandig sa puta-putaking salin mula sa KWF, na ang mga salin ay kakaunti kung ipagpapalagay na nakapaglalabas ito ng 10-14 titulo kada taon simula noong 2013.  Masakit mang tanggapin ngunit ito ang totoo, na ang mahuhusay na tagasalin ay mabibilang mo sa iyong mga daliri—kahit ang mga ito ay kinontrata pa sa kung saang unibersidad o institusyong malapit sa puso ng tagapagpasiya. Ang magandang balita, nagsisimula na ang KWF sa paglulunsad ng mga pagsasanay sa pagsasalin, at may kurso pa ito hinggil sa pagsasalin na maidurugtong sa propesyonalisasyon ng pagsasalin. May hakbang din na magtatag ng Kawanihan ng Pagsasalin, at kaugnay ito sa bisyong Kagawaran ng Kultura na binubuo ng mga burukrata ng gobyerno. Ang lahat ng ito ay mailalangkap sa pambansang adyenda sa pagsasalin, na magmumula sa KWF o sa Pambansang Lupon sa Wika at Pagsasalin (NCLT-NCCA).

Kung kakaunti ang salin ng mga banyagang aklat tungo sa Filipino, ano ang maaasahan ng ating mga estudyante kapag pinag-aralan ang pandaigdigang panitikan sa wikang Filipino? Wala. Natural na sumangguni ang mga estudyante sa mga akdang Ingles sapagkat doon makikita ang iba pang panitikang nagmula sa iba’t ibang wika ng daigdig. Sa ganitong pangyayari, ang ating pagtanaw sa pandaigdigang panitikan ay kumikitid—sapagkat ang “pandaigdigang panitikan” natin ay batay sa Ingles o salin sa Ingles— at kung ano ang pagtanaw ng mga bansang umiingles ay halos hindi nalalayo ang pagtanaw natin sa kanila. Masuwerte na tayo kung sa ilang pagkakataon, na may isa o dalawang akdang mula sa Español o Frances o Aleman o Mandarin ang sinuwerteng maisalin nang buo tungo sa Filipino nang walang interbensiyon ng Ingles. Mabuting halimbawa rito ang ginawa Joaquin Sy, na nagsalin ng mga kuwento ni Ba Jin (Ang Piping Balalaika at iba pang Kuwento, 2017).

Ang limitasyon ng ating bansa ay nasa pagbibigay priyoridad sa Ingles, at pagkaligta sa iba pang wika ng daigdig. Ngunit hindi ito kataka-taka, sapagkat ang Ingles ay wikang imperyal at makapangyarihan na káyang manakop ng mga bansa. Sa ganito ring pangyayari ay lalong nababansot ang Filipino. Kung hindi gagamitin nang puspusan sa pagsasalin ang Filipino, at hindi mailalathala sa palimbag o elektronikong paraan, hindi lalago ang korpus nito, bukod sa mababansot, gaya sa pagtanaw na bakya o baduy, kapag ginamit ang gramatika at sintaks sa gaya ng mga transaksiyon o komunikasyon.

Sa isang artikulong sinulat ni Kai Chan, at nalathala sa World Economic Forum noong 2 Disyembre 2016, ang pagiging makapangyarihan ng isang wika ay maaaring sukatin sa limang aspekto: una, Heograpiya (kakayahang maglakbay); ikalawa, Ekonomiya (kakayahang makilahok sa ekonomiya); ikatlo, Komunikasyon (kakayahang makapagdiyalogo); ikaapat, Karunungan at Midya (kakayahang kumonsumo ng kaalaman at midya; at ikalima, Diplomasya (kakayahang makiharap sa mga ugnayang pandaigdig)[ix].  Kabilang sa 10 nangungunang bansa ang Ingles, Mandarin, Frances, Español, Arabe, Ruso, Aleman, Hapones, Portuges, at Híndi. Ang mga wikang ito ang pinagmumulan ng panitikang pandaigdig, at batay sa volyum ng mga panitikang mula sa iba’t ibang bansa ay nagagamit ang gayong mga wika bilang midyum ng pagsasalin.

Kung babalikan ang pag-aaral ng panitikang pandaigdig sa Filipinas ay mapapansing wala pa tayo sa kalingkingan kung ihahambing sa ibang bansa— kung ipagpapalagay na may 20 aklat ang naisasalin sa Filipino kada taon. Naipagkakait sa atin ang mga pambihirang panitikang nasususulat kahit sa 10 wikang binanggit kanina. Ngunit higit pa rito, maliit na bahagi ang ating nababatid sa panitikang pandaigdig dahil kulang na kulang ang mga salin ng mga panitikan tungo at palabas sa Filipino. Ano ang maaasahan natin sa ating mga pag-aaral? Kumikitid ang ating pagtanaw sa pag-aaral ng panitikang pandaigdig, dahil kulang ang materyales sa Filipino, at dapat tanggapin natin na tayo’y nagiging baryotiko habang tumatagal.

Ang tinaguriang globalisasyon ng panitikan, kung hihiramin ang dila ni Tariq Ali, ay nagreresulta para ang mga akda ay maging de-kahon o magkaroon ng kompartmentalisasyon sa bawat bansa, kaya higit nagiging baryotiko ang pagtanaw sa kultura.[x] Idaragdag ko rito na hindi lamang nagiging de-kahon, bagkus nasasalà nang husto at hindi nakatatagos ang mga akdang makayayanig sa status quo. Ayon sa International Monetary Fund (IMF), ang “globalisasyon” ay may kaugnayan sa kalakalan, pamumuhunan, migrasyon ng mga tao, at pagpapakalat ng impormasyon sa pamamagitan ng teknolohiya.[xi] Ang globalisasyon ng panitikan ay hindi masasabing patas—na may malayang palitan ng karunungan at impormasyon—bagkus pumapabor sa mayayamang bansa na ang wika ay ginagamit sa mga dominyo ng kapangyarihan, gaya ng kalakalan, edukasyon, impormasyong teknolohiya, at transportasyon, at may mga teknolohiyang umaagapay sa kanilang idea at akda. Sa Filipinas, makatutulong nang malaki sa bansa ang paggamit ng Filipino sa mga dominyo ng kapangyarihan, at pangunahin na rito ang wika ng gobyerno, edukasyon, at kalakalan.

Hindi makaaasa kung gayon na mabása sa Ingles ang mga manunulat na intelektuwal halimbawa sa Iran o Egypt o Syria o Africa o Hilagang Korea o Russia, at higit na pipiliin ang mga awtor na makapagluluwal ng mga aklat na hindi malayo sa hinagap o makasasaling sa sensibilidad ng publikong mambabasa ng America at kapanalig nito. Ang resulta nito ay hindi natin nauunawaan nang malawak ang ibang kultura sa ibang bansa. Hindi sapat ang Internet para malunasan ang ating katangahan. Kinakailangan ang produksiyon ng higit na maraming libro, na higit sa interes ng DBM o o NBDB[xii] o lokal na pabliser o ng kung sinumang opisyal na gobyerno na may palimbagan at negosyo sa paglilibro.

Ang pangyayaring hindi natin nababása sa ating wika ang mga aklat na nasusulat sa iba’t ibang wika at mula sa iba’t ibang kultura ay malaking sagka sa ating pag-unlad. Nabibigong mahikayat ang mga kabataan nating mag-aral ng iba’t ibang wika sa iba’t ibang panig ng mundo dahil bakit mag-aaral kung salat naman sa libro? Nababansot tayo sapagkat hindi natin nababása ang mga intelektuwal na manunulat sa Ewropa, Asia, Africa, Hilaga at Timog America, Australia, at Antartica. At aminin natin na kakaunti ang ating nalalaman sa pandaigdigang panitikan sapagkat matamlay ang mga pagsasalin na ginagawa tungo sa Filipino at mga katutubong wika, o sabihin nang kahit sa Ingles. Kung kakaunti ang salin sa Filipino o kaya’y Ingles ng mga akdang nagmula sa iba’t ibang bansa, ang ating mga estudyante ay  parang isang pangkat ng bulag na sumasalat sa iba’t ibang bahagi ng katawan ng elepante, kung hihiramin ang isang matandang kuwentong Budista, at depende sa masalat nila o maamoy ay ibabatay doon ang kani-kaniyang pagkilala hinggil sa elepante.

Ang pagsasalin bilang ambag sa pagbabago

Gayunman, may ilang pagtatangka na isalin sa Filipino ang mga internasyonal na manunulat, at ito ang matutunghayan sa salin ng mga tula ni Mao Zedong na pinamagatang KAMAO: Salin ng mga Tula ni Mao Zedong (Aklatang Bayan, 2012), at ng mga rebolusyonaryong Vietnamese na salin ni Mykel Andrada. Ang unang antolohiya ay salin ng mga aktibistang makata, samantalang ang kay Andrada ay salin dahil sa pangangailangan sa kaniyang kurso. Ang limitasyon ng ganitong koleksiyon ay nakapokus sa layuning pampolitika, at hindi naibibilang ang mga tula na waring lumilihis sa itinatadhana ng partido. Samantala, ang KWF ay naglabas din ng mga salin, gaya ng mga nobela, kuwento, at tula, na ang konsiderasyon ay maipakilala sa madla ang mga hiyas ng panitikang internasyonal. Halimbawa na rito ang Sa Prága: Mga Piling Tula ni Jaroslav Seifert, na bagaman dating kasapi ng Partido Komunista ay kamangha-manghang nakapagsulat din ng mga paksang matalik sa puso at guniguni ng kaniyang mga kababayan sa Czech Rapublic.

Kung babalikan ang kasaysayan ng Filipinas, ang mga lokal nating manunulat noong bungad ng siglo 20 ay nagsalin ng mga akdang pampanitikan sa Tagalog at iba pang wikang katutubo. Halimbawa, ang Divina Comedia ni Dante Alieghieri ay hinalaw ni Conrado S. Acuña; hinalaw ni Isaac Dizon (alyas Anak-Bayani) ang Decameron ni Boccacio; hinalaw ni Gerardo Chanco ang Las damas de las camelias ni Alejandro Dumas, at isinalin ng iba pang awtor ang mga kuwentong Frances, Aleman, Americano, Español, Arabe, atbp. Para kay Dionisio San Agustin, ang pangulo noon ng kapisanang Aklatang Bayan, ang mga pangunahing layunin ng pagsasalin o paghahalaw ng mga akdang banyaga nang panahong iyon ay ang sumusunod: una, magaang na maunawaan ng mambabasang Tagalog ang ibang akdang mula sa ibang bansa; ikalawa, mapalaganap at malinang ang Tagalog bilang isang wikang pambansa; ikatlo, maunawaan kahit paano ang mga dayong kultura at pananaw; at ikapat, makatulong sa pagpapapaunlad ng katutubong kabihasnan habang gamit ang sariling wika.[xiii] Ang winika ni San Agustin ay totoo pa rin magpahangga ngayon.

Magpapatuloy ang pagsasalin, at isa ang PAKSA (Panulat para sa Kaunlaran ng Sambayanan) na maglulunsad ng programadong pagsasalin ng mga akdang pampanitikang kumikiling sa simulaing mapaghimasik noong dekada 1970-1980. Nais ng PAKSA, ayon kay Jose Ma. Sison, na lumikha ng mga huwarang akda, mula man ito sa salin, na pawang makapagmumulat sa masa.[xiv] Ngunit hindi ito magtatagal, dahil na rin sa internal na di-pagkakaunawaan ng mga magkakapartido.

Magpapatuloy ang proyektong pagsasalin sa panig ng UMPIL (Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas), na pangungunahan ni Virgilio S. Almario, at ilan ang mailalathalang antolohiya at aklat. Maisasalin sa Filipino ang mga akdang pampanitikang internasyonal, sa ayuda na rin ng gaya ng UNESCO, ASEAN, at iba pang ahensiya. Itatatag ang UNTAP (Unyon ng mga Tagasalin sa Pilipinas) na pinamunuan noon ni Teo T. Antonio, at makahihikayat ng mga bagong tagasalin mulang akademya. Ang nakalulungkot ay magiging limitado ang pagpapalaganap ng mga sipi ng salin, at hindi naipalaganap nang lubos sa buong kapuluan ang mga aklat o babasahin.

May ibang ahensiya, gaya ng UP Sentro ng Wikang Filipino na noong 2000 ay naglunsad ng seryeng Aklat Bahandi na binubuo ng mga salin sa Filipino ng mga akdang internasyonal. Ang mga saling aklat na ito ang magagamit sana sa pagtuturo ng panitikan sa sekundarya at tersiyaryang antas. Masigla noong una ang produksiyon nito, sa pamumuno ni Dr. Mario I. Miclat, ngunit nang magpalit ng administrasyon at presidente ang UP, naglaho rin ang nasabing proyekto dahil sa matamlay na suportang pinansiyal ng nasabing unibersidad.

Kung iisipin natin, ang limitasyon ng ating pagtanaw sa panitikang pandaigdig ay nagbubunsod din para ang pagtuturo natin ng “panitikang pandaigdig” ay maging de-kahon habang tumatagal. Ang panitikang pandaigdig natin ay Americasentriko, at hindi Ewropeosentriko o Asiasentriko, dahil manipis ang ating pagkilala sa mga panitikang nasa Ewropa kung pagbabatayan ang kasalukuyang kurikulum sa hay-iskul o kolehiyo. Nagiging kasangkapan din ang salin sa mga layuning pampolitika, at ito marahil ay sanhi ng pakikibaka ng mga manunulat laban sa Batas Militar at buntot ng diktadura. Sa ilang pagkakataon, ginawang raket ang pagsasalin, kaya ang mga proyektong pagsasalin ay di-naiiwasang mapunta sa kamay ng ilang tagasalin lamang.

Negosyo ng mga Aklat

Ayon kay Tariq Ali, ang panitikang pandaigdig ay naididikta ng gaya ng New York Times Best Seller list, at ito ay may kaugnayan sa merkado. Halimbawa, ang bestseller na Go Set a Watchman ni Harper Lee ay nakapagbenta ng 1.6 milyong sipi noong 2014. Kung hindi kumikita ang isang aklat, makaaasa na hindi ito magkakapuwesto sa mga bukstor. Ang isang manuskrito ay kinakailangang ipagdasal na mapansin ng pabliser, at hindi kataka-taka na kahit ang mga awtor na Frances ay nagmamakaawa ngayong malathala sa US. Hindi ito katulad dati, na kung ibig mong manalo ng Nobel Prize in Literature, kinakailangan ka munang maisalin sa Frances, sapagkat ang Frances ang wika ng intelektuwal.

Ano ba ang nasa New York at bakit ito ang tinataguriang Mecca sa publikasyon ng mga panitikan? Matatagpuan sa New York ang 167 bigatin at independiyenteng pabliser ng mga aklat, at kabilang dito ang mga higanteng gaya ng Oxford University Press, Pantheon, Penguin Group, Picador, Random House, W. W. Norton & Company, Vintage/Anchor, Scholastic Coporation, atbp. Bilyon-bilyong dolyar ang kinikita ng industriya sa US, at noong 2014 ay kumita ito ng $27.99 bilyon.[xv] Ang isang aklat sa US sa nasabing taon ay may average na halagang $15.50 kada aklat (pulp fiction), o katumbas ng P 808.56 kada aklat; samantalang ang may matigas na pabalat (hard cover) ay $26.67 kada aklat, o katumbas ng P1,391.24 dito sa Filipinas.

Sa Filipinas, kinakailangan kang manalo sa gaya ng Palanca para mapansin ng pabliser, o kaya’y ng NBDB National Book Award upang ang iyong aklat ay magkaroon ng promosyon sa merkado, bukod sa maisasaalang-alang ng DepEd o CHED na magamit bilang sangguniang aklat, at bilhin pagkaraan ng mga aklatang akademiko sa buong bansa. Kailangan ka ring kumabit sa mga maykapangyarihan para malathala, at isang daan nito ay paglahok sa mga grupo ng mga manunulat o tagasalin. Ganito ang realidad sa Filipinas sapagkat negosyo rin ang pagsasalin.

Sa ating mga pangunahing bukstor, ang matutunghayan nating mga aklat na itinatanghal sa mga estante ay yaong na NYT Best Seller List din. Hindi susugal ang ating mga bukstor na bumili ng aklat na hindi napapansin ng New York Times, o kaya’y naisapelikula, gaya ng Lord of the Rings (1937–1949) ni J.R.R. Tolkien, at higit na papaboran ang gaya ng mga nobelang romanse kaysa antolohiya ng mga kuwento o dula, halimbawa ukol sa Lebanon. Gayunman, may ilang tindahan gaya ng Solidaridad, na maghahain ng ibang putaheng pampanitikan. Ang ibang tindahan ay nagbebenta ng mga segunda manong aklat na hinakot wari sa ukay-ukay o tambakan ng basura sa US. Kahit ang mga isinasaling aklat ng KWF ay makikita rin ang bersiyong Ingles sa gaya ng National Bookstore. Mahilig tayong manggaya, at kung minsan, hindi natin alam na inilalathala yaon nang hindi sinusuri nang maigi ng pabliser at pinagbabatayan lámang kung mabilis tumakbo ang aklat sa merkado.

Nakatatakot ang ganitong pangyayari. Halimbawa, kapag isinalin sa Filipino ang To Kill a Mockingbird (1960) ni Harper Lee, masasagap ng mga Filipino kahit ang rasistang pagtanaw at ang pangingibabaw ng puti sa itim na lahi, at ang puti ay waring siyang laging tagapagligtas ng itim o Negro na umiiral lámang para magdulot ng kaliwanagan sa puti.[xvi] Estereotipo at walang latoy ang pagkakalarawan sa mga Negro sa nobelang ito, at waring umiiral para kaawaan ng puti, pansin ng sanaysayistang si Anjali Enjeti.

Usapin sa Karapatang-intelektuwal

Nagkakaroon pa ng suliranin kapag pinag-usapan ang mga intelektuwal na pag-aari sa mga akda, kayâ ang isang banyagang akda ay hindi agad makatagos sa ating wika dahil sa lintik na legalidad. Ang isang pabliser o tagasalin ay kinakailangang humingi ng permiso (at magbayad) sa mga kontemporaneong awtor o kaya’y pabliser o fundasyon nito para maisalin sa Filipino o katutubong wika ang kanilang akda. May kontrata sa pagsasalin at paglalathala, at ito ang pahirap sa panig ng mga lokal na pabliser. Wala sanang problema sa aspektong ito. Ngunit kung ang legalidad lagi ang pagbabatayan para tayo makapagsalin, maipagkakait sa atin ang mayamang malig ng daigdig. Sa aking palagay, ang pagsasalin ng mga kontemporaneong akda na mula sa maykayang bansa ay hindi dapat masagkaan ng usaping pinansiyal. Kinakailangang manghimasok kahit ang ating gobyerno—sa pamamagitan halimbawa ng KWF o NBDB o NCCA— para makapagsalin nang walang humpay ang mga Filipino.

Ang isa pang sagabal ay umaabot o lumalampas kung minsan ng isang buwan ang isang awtor o pabliser kung pahihintulutan nito ang pagsasalin ng kanilang akda. Kung ikaw ay matatakuting lokal na pabliser ay masisiraan ka ng loob sa labis na bagal ng pagsagot mula sa hinihingan ng permiso, bukod sa mahal ang bayad sa karapatan sa pagsasalin. Ang ginagawa ng ilang lokal na pabliser ay isaad na ang salin ay nakalaan para sa layuning pang-edukasyon lamang.

Kung babalikan ang kasaysayan ng pagsasalin sa Filipinas, walang ganitong problema noon. Halimbawa, noong bungad ng siglo 20 ay nailalathala sa mga pahina ng El Renacimiento at Muling Pagsilang ang mga tula ni Eugene Field at ni Emperor Mutsuhito nang walang hinihinging permiso mula sa mga orihinal na awtor. Editor at peryodista si Field, na mahilig sumulat ng tulang pambata, bukod sa ang ilang tula ay nilapatan ng musika o kaya’y ilustrasyon, at kabilang sa St. Louis Walk of Fame. Samantala, si Emperor Mutsuhito ang ika-122 emperador ng Japan, at sa kaniyang pamamahala ay napaghunos niya ang kaniyang bansa mula sa pagiging bukod tungo sa pagiging bukás at moderno.  Ang pagsasalin ng mga tula, kuwento, at dula ay sisigla bago at makaraan ang Ikalawang Digmaang Pandaidig, at magsasagawa pa ng mga patimpalak, gaya ng timpalak ng salin ng Don Quixote ni Miguel Cervantes. Magwawagi ang grupo nina Dionisio San Agustin, Cirio H. Panganiban, Teodoro E. Gener, at Buenaventura G. Medina dahil sa kanilang rendisyon ng  Ang Palaisip na maharlikang si Don Quijote de la Mancha (1940). Ang nakapagtataka’y hindi na nakapaglabas ng iba pang modernong salin ng Don Quixote na aangkop sa kasaluyang panahon.

Mahalaga ang Don Quixote sapagkat ito ang kauna-unahang modernong nobela na kinilala sa buong daigdig. Ang pinapangarap noong España ni Don Quixote ay may toleransiya, na ang mga kultura ng Kristiyano, Hudyo, at Muslim ay umiiral nang magkakatabi at payapa, imbes na magkakabukod, nagbabakbakan, at watak-watak. Mula sa pagsasanib ng mga kultura, ani Tariq Ali, ay sumilang ang kulturang Al Andalus (Muslim Spain o Muslim Iberia). Si Miguel de Cervantes, na nagkukuwento ng buhay ni Don Quixote, ay nagsaad na hindi sa kaniya nagmula sa kuwento bagkus sa isang Moro. Ang nobela kung gayon ay mahihinuhang hindi basta ukol sa pagiging kabalyero o matapat na Kristiyano (dahil nabaliw si Don Quixote sa kababasa ng mga basurang librong romanse na mahihinuhang doble-karang aklat relihiyoso), bagkus hinggil sa pagsasaharaya ng isang ideal na daigdig na higit sa maihahain ng isang pananalig o kultura.

Paglampas sa Legalidad

Ang kinakailangan ng ating bansa ay makalundag sa legalidad na may kaugnayan sa karapatang intelektuwal nang sa gayon ay makapagsalin nang malaya ang malaking populasyon ng mga Filipino. Sa panig ng KWF, imbes na magsalin ito ng sertipiko at ilang dokumento mula sa ibang ahensiya ng gobyerno, ito ay dapat gumagawa ng mga patakaran at patnubay na batay sa saliksik upang ang pagsasalin ay maging malaya at katanggap-tanggap sa mga unibersidad at kolehiyo, bukod sa mahimok ang mga pribadong indibidwal o korporasyon o kaya’y grupo ng mga pabliser na mag-ambag sa pagsasalin.

Ang programa sa pagsasalin ay maaaring isaalang-alang ang paglalathala ng 5,000 titulo o higit pang aklat sa loob ng tatlo o limang taon, sa tulong ng mga estadong unibersidad at kolehiyo, at may subsidyo mula sa gobyerno o pribadong sektor. Ang isa pang magagawa ay muling buhayin at gawing obligatoryo ang mga kurso sa pagsasalin, upang ang pagsasalin ay hindi lamang maging elective subject sa kolehiyo o senior high school bagkus isang nagsasariling larang.

Kung ang bawat Estadong Unibersidad at Kolehiyo ay makapaglalabas ng isa o dalawang salin ng mga akdang internasyonal kada taon, malulutas ang problema natin ukol sa panitikang pandaigdig sa loob ng limang taon.

Nakalulungkot na kung babalikan ang librong Apat na Siglo ng Pagsasalin, ang Bibliograpiya ng mga Pagsasalin sa Filipinas (1593-1998), ni Dr. Lilia F. Antonio, matutunghayan doon na may tinatayang 1,060 titulo ng mga akda ang naisalin sa Filipino. Sa loob ng apat na siglo, pansin nga ni Dr. Mario I. Miclat, halos dalawang aklat o titulo kada taon ang naisasalin sa loob ng 400 taon.[xvii] Higit na marami pa rito ang isinasaling aklat pampanitikan sa Ingles sa US sa loob ng limang taon (2008-2017), at walang sinabi sa mga salin sa wikang Arabe. Mahihinuha na sa estado ng pagsasalin sa Filipinas, ang pagiging makitid ng ating pagtanaw sa daigdig ay tumitingkad, at hindi maikukubli ang ating saliwang pagpapahalaga ukol sa panitikan at mga wika ng daigdig, o kaya’y sa edukasyon sa pangkalahatan.

Pagsasalin bilang Pangkatang Gawain

Kailangan nating tanggapin na ang pagsasalin o ang paghahasa sa mga tagasalin ay hindi lamang trabaho o tungkulin ng KWF. Hinihingi ng panahon na buksan natin ang ating loob at isip hinggil sa posibilidad ng malawakang pagsasalin, na pinopondohan nang malaki ng gobyerno at tinatangkilik ng pribadong sektor, para sa kapakanan ng ating mga estudyante at guro. Binuksan ko ang usaping ito sapagkat kung nais nating pasiglahin ang pagtangkilik sa mga banyagang panitikan, kinakailangan nito ang katumbas na pagsisikap ukol sa pagsasalin.

Sa mikrokosmong pagdulog, ang isang guro na makapagtuturo nang mahusay na pagsasalin, ay maaaring makahikayat sa buong klase niya na binubuo ng 50 kabataan na bumuo ng mga salin. Ang pagsasalin ay maaaring maging pangkatang gawain, at kung ang bawat pangkat ay may tiglilimang kasapi, makabubuo agad ng 10 akdang salin na maituturing na antolohiya at maaangking proyekto ng lahat. Ang proseso ng pagtuturo ay maaaring nasa anyo ng palihan [workshop], at hindi mahalaga ang pagtatamo ng mataas na grado bagkus ang pagkatuto sa esensiya ng pagsasalin. Bukod pa rito ay matuturuan ang mga estudyante kung paano tumanaw ang isang editor ng antolohiya, na hindi lamang maalam sa wika, bagkus sa konsistensi sa estilo, anyo, at gamit ng mga salita o jargon.

Ang modernong rebolusyon na may kaugnayan sa mass media at Internet ay nakapag-ambag nang malaki sa pagsasalin. Pinalitan ni Mark Zuckerberg si Johanne Gutenberg, at dinanas natin kahit ang masaklap na pangyayari ukol sa mga pekeng balita at akda. Ngunit higit pa rito, ang Internet ay nagpapadaloy ng malayang impormasyon, kaya ang isang akdang banyaga ay maaaring magkaroon ng katumbas sa Filipino sakali’t ito’y isalin at ilathala sa elektronikong paraan. Kung gagamitin sa positibong paraan ang Internet, ang mga salin sa Filipino ay maipalalaganap nang lubos hindi lamang sa Filipinas bagkus maging sa iba’t ibang panig ng daigdig.

Sa isang klase ng mga estudyante, ang Internet ay maaaring maging lunsaran ng isang kolektibong publikasyon at dito matitingnan ng guro ang progreso ng kaniyang mga estudyante. Ang paglalathala—sa ayaw man natin o gusto—ay hindi lámang matatagpuan sa palimbag sa papel na pamamaraan, bagkus sa elektronikong paraan. Mahalaga pa rin sa aking palagay ang mga imprenta, ngunit  hindi matatawaran ang impormasyong teknolohiya na higit na nagiging malaya ang pagtatamo ng akdang pampanitikan mula sa iba’t ibang bansa, at makapagpapadali sa gawain ng mga estudyante.

Sa mga paaralan na hindi pinapalad na maabot ng Internet, ang magagawa natin ay ang pagbabalik sa lumang paraan ng pag-aaral. Kabilang dito ang paglalaan ng oras sa pagbabasa ng mga aklat, ang pagpapalalim ng bokabularyo ng bawat kasapi, ang talakayan sa loob ng pangkat hinggil sa nilalaman o anyo ng akda, at ang pagsasaalang sa lente ng pagbasa, halimbawa kung ano ang nararapat na pagdulog o teorya na magagamit sa pagbasa. Matuturuan sa ganitong paraan ang mga estudyante nang walang pakialam sa mga grado o award, at ang higit na mahalaga ay naitatampok kung naunawaan nga ba talaga ng isang estudyante ang aklat na kaniyang binása.

Tungo sa Ibayong Pagsasalin

Ang isang university press sa Filipinas ay masuwerte nang makapaglimbag ng 2-3 na titulong salin sa isang taon. Kung ang nasabing palathalaan ay madaragdagan pa ang salin at maging 20 kada taon, mapupuwersa ito tungo sa malikhaing promosyon at distribusyon ng mga aklat. Ngunit hindi ito nagaganap. Hindi na sapat ngayon ang maglathala ng 500-1,000 sipi, bagkus panahon nang maglathala ng tig-25 libong sipi bawat titulo upang madaling maabot ang pangarap na 1 milyong aklat kada taon.

Kapag pinag-aralan na ang konsepto ng pandaigdigang panitikan pagsapit sa mga silid aralan ay nagkakaroon na ng problema kung iuugnay dito ang wika o mga wikang pinagmumulan ng nasabing larang. Ito ay sapagkat ang pandaigdigang panitikan ay nakasalalay sa wika ng pinagsasalinan, pansin ni Tariq Ali, at depende sa volyum ng salin ng mga akda ay mababatid natin kung ano ang nilalaman ng mga malikhaing akda sa iba’t ibang panig ng daigdig. Halimbawa, hindi kilala sa Filipinas si Adonis (Ali Ahmad Said Esber) na isang rebeldeng makata ng Syria, kahit ang taong ito ay tinitingalang pinakadakilang makata sa modernong panahon sa hanay ng mga bansang ginagamit ang wikang Arabe. Ang kakatwa’y ni hindi siya manalo ng Nobel Prize in Literature (at nauna pa si Bob Dylan), subalit hindi ako nagtataka dahil ang nasabing parangal ay mula sa umimbento ng dinamita na kung hindi lumipol ng mga tao kapag may digmaan ay ginagamit sa pangingisda ng mga tiwaling propitaryo.

Ang Filipino, at iba pang pangunahing katutubong wika sa Filipinas, ay dapat magkaroon ng programadong pagsasalin ukol sa panitikang pandaigdig, na ang network ay tumatagos hanggang pamayanan, upang maunawaan ang sari-saring kultura at kasaysayan ng bawat bansa o nasyon, at nang lumawak ang ating pagtanaw bilang mamamayang kabilang sa sandaigdigan at bilang isang Filipino.  Ang trabaho ng pagsasalin ay hindi nangangailangan ng titulong Masterado o Doktorado, bagkus ay patuluyang pagsasanay sa mga aktuwal na pagsasalin na mailalathala sa papel o sa elektronikong anyo. Ito ay upang salungatin ang namamayaning gahum ng globalisasyon na “walang pakialam” sa kultura, bagkus kumita.

Waring hindi nasusupil ang agos ng intoleransiya mula sa malalaking negosyo, at ang nakikita nating problema kahit sa diskurso ng “bagani” ay dahil sa ating baluktot na pagtanaw at mala-Hollywood na pagdulog sa ating mga aliwan, gaya ng telenobela, pelikula, at timpalak sa telebisyon. . . .

Ibig kong wakasan ang aking papel sa pagsasabing ang panitikan saanmang bansa ito nagmula ay nagiging pandaigdigan pagsapit sa Filipinas kapag ito ay naisalin sa Filipino o sa mga katutubong wika ng Filipinas. Sa pagsasalin, ang isang banyagang akda ay nagkakaroon ng lokal na testura at kulay, upang umangkop kahit paano sa konsepto na taglay ng wikang pinagsasalinan. Kung hindi ito magaganap, mananatiling nasa literal na pakahulugan ang salin, at lilitaw ang kahinaan ng isang akda kahit hindi karapat-dapat ang gayong pagtaya. Nakatutulong din ang pagsasalin para umunlad ang mga lokal na panitikan hinggil sa korpus ng mga salita, pakahulugan, at pahiwatig, at lumawak ang ating pagtanaw sa daigdig.

Sa ating panig, hinihintay tayo ng panahon na mag-ambag sa ating sari-sariling mga pamamaraan. Huwag na tayong umasa pa sa gobyernong bulok, o ipinapalagay ng ilang kritiko, na bulok.  Sapagkat sa bandang huli, ang importante ay may masimulan, anuman ang antas ng ating kaalaman at kasanayan ukol sa pagbabasa, pagsusuri, at pagsasalin ng mga akdang dayuhan. Ang pagsasaayos ng ating kurikulum ukol sa pandaigdigang panitikan ay tungkulin nating lahat, at kung gayon, natural na hinihingi ang inyong pakikiisa sa ganitong gawain.

Mga Talâ

[i] Silk Road—sinaunang ruta ng kalakalan, mulang China hanggang Turkey at Mediterannean. Ang ruta ay aabot Ewropa, Arabia, at Hilagang Africa.

[ii] Dakilang manunulat mulang Germany, isinilang noong noong 1749  at yumao noong 1832.

[iii] Hendrik Birus, “The Goethean Concept of World Literature and Comparative Literature” page 2 of 8 CLCWeb: Comparative Literature and Culture 2.4 (2000), p. 2.

[iv] Ibid, p. 3.

[v] Eckermann, Johann Peter. Gespräche mit Goethe in den letzten Jahren seines Lebens. Ed. Regine Otto and Peter Wersig. Berlin: Aufbau, 1987, p. 198. Matatagpuan din sa Hendrik Birus, “The Goethean Concept of World Literature and Comparative Literature” p. 8 CLCWeb: Comparative Literature and Culture 2.4 (2000).

[vi] British-Pakistani na manunulat at intelektuwal, at kinikilalang kritiko at historiyador sa kasalukuyan.

[vii] Complete Database Translation, na may petsang 13 Agosto 2017, at nalathala sa Three Percent: A Resource for International Literature at the University of Rochester, hinango noong 30 Marso 2018, 10 am.

[viii] Basahin ang The Arabist, sa https://arabist.net/blog/2010/11/4/new-numbers-on-translations-into-arabic.html na hinango noong 13 Agosto 2017, 10 am.

[ix] Basahin ang “These are the most powerful languages in the world,” na nalathala sa World Economic Forum noong 2 Disyembre 2016. Tingnan ang https://www.weforum.org/agenda/2016/12/these-are-the-most-powerful-languages-in-the-world/ na hinango noong 26 Marso 2018, ganap na alas-onse ng gabi.

[x] Hango sa lektura ni Tariq Ali na pinamagatang “World Literature and World Languages,” sa University of London noong 2013. Mapapanood ito sa https://www.youtube.com/watch?v=NaP0KEwdGro.

[xi] Mula sa International Monetary Fund (IMF). Basahin ang  http://www.imf.org/external/np/exr/ib/ 2000/041200to.htm, na hinango noong 30 Marso 2018, 9:22 am.

[xii] NBDB, daglat ng National Book Development Board.

[xiii] Basahin ang introduksiyon ni Roberto T. Añonuevo sa salin ng nobelang La Hija del Cardenal ni Felix Guzzoni (Ang Anak ng Kardenal) ni Gerardo Chanco na inilathala ng Ateneo de Manila University Press noong 2007. Ang Aklatang Bayan ay binubuo ng 42 manunulat na Tagalog, na ang karamihan ay marunong magsalin ng akdang nasusulat mulang Español, Ingles, Aleman, Frances, Hapones, atbp.

[xiv] Basahin ang “Mensahe sa PAKSA Hinggil sa mga Tungkulin ng mga Kadre sa Larangan ng Kultura,” ni Prof. Jose Maria Sison, at may petsang 20 Disyembre 1971. Muling nalathala sa Aklatang Tibak (https://aklatangtibak.files. wordpress.com/2017/05/mensahe-sa-paksa-hinggil-sa-mga-tungkulin-ng-mga-kadre-sa-larangan-ng-kultura.pdf) na hinango noong 29 Marso 2018, 7:27 pm.

[xv] Hango sa datos ng GBO New York, German Book Office. Matutunghayan sa https://buchmesse.de/images/fbm/dokumente-ua-pdfs/2016/book_market_us_jan_2016_56617.pdf na hinango noong 2 Abril 2018, 4 pm.

[xvi] Basahin ang maikling kritika ni Anjali Enjeti na pinamagatang “It’s time to diversify and decolonise our schools’ reading lists,” na nalathala sa Al Jazeera.com. Tingnan ang https://www.aljazeera.com/indepth/opinion/time-diversify-decolonise-schools-reading-lists-180318100326982.html na hinango noong 31 Marso 2018, 1:02 am.

[xvii] Basahin ang “In Focus: Translations into Filipino,” ni Mario I. Miclat, Ph.D., na nalathala sa websayt ng National Commission for Culture and the Arts noong 26 Pebrero 2015.  Matutunghayan sa http://ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/in-focus/translations-into-filipino/ na hinango noong 30 Marso 2018, 4:48 pm.