Magrepaso ay hindi biro, ni Roberto T. Añonuevo

Magrepaso ay hindi biro

Roberto T. Añonuevo

Nakatutuwa na binalikan ng isang nagngangalang Steno Padilla [Stephen Norries A. Padilla] ang aking aklat na Paghipo sa Matang-Tubig (1993), at waring nakatagpo ako sa wakas ng isang wagas na kritiko. “Matatalas ang imahen sa mga tula ni Roberto Añonuevo sa librong ito,” aniya. “Kitang-kita mo sa isip yung [sic] mga tagpo na nilalatag [sic] niya sa kanyang mga saknong. Malawak din ang kanyang talasalitaan.” Ngunit nagmamadali sa mapanlagom na paraan ang pahayag ni Padilla, at ni walang siniping halimbawa. Pagkaraan, ipapasok niya ang kaniyang pagtanaw na bumabanat: “Iyon nga lang, may mga tula siyang gaya-gaya. Kung mahilig kang magbasa ng tula ng mga Pinoy, mapapansin mo na yung [sic] ibang tula ni Añonuevo e [sic] mimicry lang ng mga tula nina Virgilio Almario, Huseng Batute at Jose Garcia Villa.”

Dito dapat linawin ang konsepto ng panggagaya na ginagawa umano ng isang makata sa mga tula ng ibang makata. Sa panggagaya, ang padrong tula ay maipapalagay na nakaaangat, at ang “gumagaya” ay maipapalagay na nasa mababang antas, na waring dinadakila ang sinusundang padron. Sa ganitong pangyayari, hindi makatatákas ang ipinapalagay na “gumagaya” sa kaniyang “ginagaya.” Ngunit sa isang banda, ang panggagaya ay maaaring sipating isang pakana, na tumatawid sa panghuhuwad sa pabalintunang paraan, at kung gayon ay hindi sapat ang nasabing taguri upang lagumin ang mapangahas na talinghaga—na masisipat na hindi basta pagsunod sa isang “padrong” tula. Kung binasa nang maigi ni Padilla ang aking mga tula, at inihambing sa mga tula ng gaya nina Rio Alma, Jose Corazon de Jesus [Huseng Batute], at Jose Garcia Villa ay mapapansin niya ang himig na mapang-uyam o mapambuska sa panig ng personang nabuo sa loob ng mga tula, ang diyalektikong ugnayan ng mga dalumat, at kung nagkahawig man sa taktika at prosodya ay sinadya iyon upang baligtarin sa mapagpatawa o nakatutuwang paraan ang pagtanaw sa daigdig. Pinagmukhang seryoso ang mga pananaludtod, ngunit ang totoo’y ginagago lamang ang mga bugok o hambog.

Nagmamadali si Padilla, at idaragdag pa: “Hindi naman maiiwasan ang panggagaya lalo pa kung pare-pareho kayo ng mentor. Nagkakamukha na kayo minsan ng estilo at tunog sa pagtula.” Maaaring may bahid ng katotohanan ang winika ni Padilla. Ang ganitong opinyon ay higit na magkakabuto’t lamán kung sisipatin na ang mga bagitong manunulat ay tila may artipisyal na karunungan at hindi kumakawala sa parametro’t paradigma ng kanilang mentor. Kung sisipatin sa ibang anggulo, ang isang mentor ng tula ay nagsisilbing patnubay lamang, halimbawa, kung paano sumulat at bumalangkas ng mga piyesang may tugma’t sukat, ngunit sa bandang huli ay diskarte na ng isang mag-aaral ng tula kung paano niya isasalin sa papel sa malikhaing paraan ang guniguning daigdig na sumilang sa kaniyang utak. Ang mentor ay dapat magtaglay ng pinakamabagsik na puna pagsapit sa palihan, upang matauhan ang isang bagitong manunulat. Si Virgilio S. Almario bilang kritiko at guro ay sadyang napakahusay na dapat kilalanin. Ngunit hindi lahat ng kaniyang mga tinuruan ay naging dakila; ang iba’y nagkusang mapariwara. Ang nagiging dakila lamang na makata ay ang may lakas ng loob na lumihis at lumampas sa itinuturo ng kaniyang guro. Sa ganitong pangyayari, ang ibang mga mag-aaral ng tula na salát sa imahinasyon at talino ay nakatakdang magpailalim lámang sa kani-kanilang guro habang hirap na hirap tumuklas ng sariling tinig bilang pagsunod sa pamantayan. Kung babalikan ang aking aklat, ang titis ng pagsalungat ay mababanaagan doon sa payak na paraan; at ang konstelasyon nito ay higit na mauunawaan kapag sinangguni ang mga sumunod kong aklat ng tula.

“Pero understandable naman sa case ni Añonuevo dahil feeling ko, nagsisimula pa lang s’ya [sic] sa aklat na ito,” wika pa sa pabaklang himig ni Padilla. “Halata naman e. Labo-labo kasi ang tema. Walang isang pinapaksa ang mga tula. Parang potpourri. Pero mahuhusay.” Marahas at mapanlagom ang ganitong puna (na hindi dapat ulitin o tularan ng iba pang nagrerepaso ng aklat), sapagkat hindi isinaalang-alang ni Padilla ang kabuoang balangkas ng aklat. Ang tunay na kritiko ay hindi magsasabing “feeling ko. . .” dahil utak dapat ang pinagagana sa pagsusuri. Kahit bata pa noon ang awtor ng Paghipo sa Matang-Tubig ay may kakaiba na sa testura ng kaniyang pananalinghaga (na maituturing na mapangahas) na hindi matatagpuan sa mga makatang nauna sa kaniya. Mukhang labo-labo lang ang mga tula dahil ang pagkakalatag ng mga tula ay tinipid, at totoong tinipid ang mga pahina at papel. Sa kabila nito, masasalat sa mga tula ang pagtatangkang maglaro sa mga tinig, ang mga tinig na nagsasagutan kung hindi man nagsasalimbayan, na ipinaloob sa mga guniguning tauhan. Isang kaululan kung ituring na ang nasabing mga persona ay siya ring makata na nagsasalita.

Ang mainiping pagbasa ni Padilla ay mapapansin sa sumusunod: “Ang di ko nagustuhan sa aklat na ito ay yung [sic] karumihan n’ya [sic]. Ang dami kasing typo error na mukhang grammatical error na. Nakakasagabal sa pagbabasa at sa pagnamnam ng mensahe ng tula.” Ano uli? Ang daming tipograpikong mali na mukhang sablay sa gramatika? Kung may nasingit man na tipograpikong mali ay hindi totoong napakarami niyon na sapat para makasagabal sa pagnamnam ng “mensahe ng tula.” Ang tula ay hindi basta paghahatid ng mensahe, gaya ng maling akala ni Padilla. Ang tula ay nakasandig sa mga pahiwatig, na ang Punto A ay hindi basta pagdako sa Punto B, sapagkat maaaring lumiko muna sa X,Y,Z bago makarating sa C, kaya ang Punto B ay hindi ang inaakalang mensahe, at ang Punto A ay hindi na magiging Punto A pagsapit sa dulo ng tula. Sa pagitan ng mga punto ay naglalaro ang mga pananaw, pananalig, at pagdama, bukod pa ang kapangyarihan at espasyong-panahon, na hindi kagyat na mahuhuli sa isang iglap lalo kung isasaalang-alang ang kultura, gaya ng nakapanindig-balahibong “Isang takipsilim sa Sagada”:

                    Lukob ng ulap
         Ang bundok; sobrang lamig.
                    Loob ng yungib
         Ay niyanig ng pasyok.
                    Wala nang ibon.

Hindi sa pagbubuhat ng bangkô, ngunit hindi ganito tumula ang mga Balagtasista kung hihiramin ang termino ni Almario. Sa unang malas ay waring naglalarawan lamang ng tagpo ang persona. Kapag ipinasok ang punto de bista sa isang matalas na persona, ang lunan ay nagiging kahindik-hindik, kung isasaalang-alang ang isang sagradong yungib sa Sagada, ang yungib na tila kumakain sa natitirang katinuan ng personang nagpapahiwatig ng pagbangon ng mga kaluluwa na pawang pinukaw ng pasyok at ng nangangatal na dayo kung hindi man panauhin. Ang kakatwa ay ikinubli ang naturang hindik sa panloob na tugmaan, sa hugis ng tula, at sa gansal na sukat ng mga taludtod. Nang dumalo ako sa palihan ng LIRA (Linangan sa Imahen, Retorika, at Anyo), wala akong nakitang nauna sa akin o kapanabayan ko na ganito kung manalinghaga.

Kahanga-hangang bumasa ng tula itong si Padilla. Pansin nga niya, “Hindi ko rin nagustuhan yung [sic] mga tulang may pagka-homophobic tulad ng ‘Diona kay Diana’ at ‘Limot na gaybar.’” Paanong naging homophobic ang ganitong mga tula? Kapag inilarawan ba ang isang gaybar ay homophobic na ang tula? Kapag inilarawan ba ang isang tauhan ay masasabing homophobic na ang tula? Labis ba ang kargada at kiling ng salitang “bakla” kaya iniwas-iwasang gamitin sa tula? Marahil kailangan nang magpalit ng lente itong si Padilla. Hindi mauunawaan ng gaya ni Padilla ang tinutukoy kong gaybar kung hindi siya nakapaglibot sa buong Maynila noong mga dekada 1980-1990. Ang nasabing gaybar na isang isinaharayang lunan, bagaman may pagkakahawig sa mga ikonikong gaybar ng Maynila noong hindi pa naglilinis ng bakuran si Alfredo Lim, ay hindi ordinaryong pook (na wari’y metaberso sa ngayon) na ituring mang aliwan ay nagmimistulang impiyerno sa paningin ng personang nagsasalaysay:

Limot na gaybar

Gabi. Nagbabato ng usok
ang sigarilyo sa malalanding
ilaw-dagitab ng kuwarto.
Tila nakapakong bisagra
ang isang baklang naghihintay
sa tabi ng malagkit, maitim na hagdan.
Nangangamoy ang sahig ng bulwagan
sa serbesa, tamod, dura, suka.
Sa salamin ng kisame, 
maaaninag ang dalawang katawan
na nagpipingkian sa karimlan,
at ang dalawang ulong bumabasag
sa mga halakhak at tsismisan.
Kinikiliti ng mahahaba’t hubad
na hita ang libog, lungkot, kaba, poot.
Kumakain ng mga salapi’t papuri
ang indayog, ungol, ngiti’t kisapmata.
Tila mga nagliliyab na hiyas
ang iba’t ibang hugis ng matang
nagkukubli sa karimlan: walang imik.
Nagngangalit sa pag-awit ang estereo
nang lumapag sa umuugang mesa
ang dalawang supot ng droga.
Nag-usap ang mga daliri. At lumabas
sa bulsa ang mga ubeng salapi.
Matapos ang inuman at kuwentuhan,
lumisang may sugat sa puwit, dibdib
ang isang makisig na binatilyong
walang pangalan, walang tirahan. 

Ganito ba sumulat ang mga tanyag na baklang makata sa Filipinas noon? Walang naglalakas-loob noon na isiwalat ang ganitong tagpo, sa paraang banayad, payak, at napakalamig ng loob, at hindi mapanuos o linyadong bading gaya sa “Maselang bagay ang sumuso ng burat” ni Nicholas Pichay. Paanong naging homophobic ang ganitong uri ng pananalinghaga? Kahit ang mga kasama ko sa LIRA, at isama na ang mga macho ng GAT (Galian sa Arte at Tula) noon ay hindi ganito tumula. Kung babalikan ang pagdulog ni Padilla, ang tula ay hindi masasabing basta “pagpapahatid ng mensahe” sapagkat ang alamis sa pagitan ng mga salita ay kumakalag sa katinuan ng persona, na hindi maipapalagay na nagsasabi ng kung ano ang tama o mali [o kaya’y kung katanggap-tanggap o hindi] bagkus iniiwan sa mambabasa ang nakaririmarim na tagpong ang kakatwa’y itinuturing na aliwan ng mga bakla at matronang masalapi. Ngunit higit pa rito, mapanlansi at nagkukubli ng bitag ang paglalarawan ng pagmumukha at pagpapamukha ng isang anyo ng aliwan, na ang sex ay hindi basta sex, bagkus waring nasa karnabal na kaugnay ng bulok na sistema ng lipunan, na ang mga mamamayan ay nalulustay, napapabayaan, at nahuhubog sa aparato ng pagdurusta at karukhaan ng mga kalooban, samantalang ang nagmamasid ay unti-unting nababato at nagiging bato ang katauhan sa paglipas ng mga araw.

Isang liksiyon ang ginawang pamumuna ni Padilla sa aking tulang “Pagkilala.” Pinuna niyang, “Niromanticize pa ni Añonuevo ang suicide, at ang graphic ng paglalarawan niya. Nakakaloka.” Wala sa lugar ang kaniyang pagsipi, at hindi nabigyan ng kahit munting pagsipat ang pahiwatig ng personang nagsasalita sa tula. Heto ang buong tula, na hindi ipinakita ni Padilla:

Pagkilala

Noong nagbigti ang aking kaibigan,
Gumuhit sa silid ko ang katahimikan.
At walang mga magulang ni kaanak
Na lumuha sa ritwal ng pagpanaw.
Nakabibingi ang ugong ng halakhak
Ng mga sugarol sa gabi ng lamayan.
At naalaala ko ang mga sandaling
Nagpilit siyang sumulat ng mga tula.
Hindi siya sumikat na manunulat
Ni pinalad na magwagi sa timpalak.
Ngunit tiningala’t iginalang ko siya
Hanggang sa pagpili ng kamatayan:
Gumiwang-giwang siyang medalyon
Na nakasabit sa kisame, nakadila,
Habang nagpupugay ang maiingay
na bangaw.

Paano ni-romanticize ng makata ang pagpapatiwakal [suicide], gaya ng haka ni Padilla? Uulitin ko, ang persona sa tula ay hindi ang makata. Ang persona na nilikha ng makata ay may sariling daigdig, at kung paano tinatanaw ng naturang persona ang daigdig ang magbibigay ng puwang para sa sangkaterbang pahiwatig. Maaaring ang persona ay higit na nakakikilala sa kaniyang kaibigan, at taliwas sa asal ng kaniyang mga magulang at kaanak. Hindi nakita ng naturang mga tao ang itinatagong “galíng” ng nagpatiwakal, at marahil, ibang-iba ang kanilang pananaw sa pananaw ng pumanaw. Ang tahimik na paglalarawan sa nakabigti ay nakayayanig, sapagkat ang nakaririmarim na tagpo ay waring sumisigaw ng “Pakyu! Pakyu, pipol!” Kung sisipatin sa tradisyonal at moralistang pagtanaw, ang pagpapatiwakal ay karapat-dapat tumbasan ng paghamak at apoy ng impiyerno. Kung sisipatin naman sa ibang anggulo, gaya sa mga pananaludtod ni Antonin Artaud, ang pagpapatiwakal ang paraan ng pagbawi ng dangal at kapangyarihang makapagpasiya sa loob ng sarili, ang paglihis sa itinatadhana ng de-kahon at materyalistikong lipunan, ang pagdududa sa mga diyos, at ang mga bangaw na tumatakip sa bangkay ang isang anyo ng damit ng kalupitan, na umuuyam kahit sa mga pinakamalapit na kadugo. Kakatwang mapapansin ni Padilla na hindi nasa malaking titik ang /n/ sa “na” ng huling taludtod. Sinadya ito upang ituring na ang huling taludtod ay kaugnay ng penultimang taludtod.

Totoong bata pa ako nang sinulat ko ang Paghipo sa Matang-Tubig. Ngunit ang kagaspangan (kung kagaspangan mang matatawag) nito ang nagpapaningning sa pananalinghaga, at may pagtatangka nang sumuway sa mga naunang paraan ng pagtula. Hindi rin dapat ikahiya ang ganitong paraan ng pagtula, dahil kahit nagsisimula pa lamang ako noon ay ibang-iba na ang tabas ng aking dila na tinumbasan ng suwail na guniguni kung ihahambing sa aking mga kapanahon. Maipapalagay na isang ehersisyo itong aklat, suntok-sa-hangin at suntok-sa-buwan, na pagkaraan ay napakasinop na itutuwid sa mga aklat kong Pagsiping sa Lupain (2000), Liyab sa Alaala (2004), at Alimpuyo sa Takipsilim (2012).

Ang totoo’y lampas na ako sa mga palihan, at hindi gaya ng ibang iyakin at halos magpásagasà sa tren kapag pinuna nang todo ang mga obra. Hindi na ako natatakot pa sa anumang banat sa aking mga tula. Hindi ako ang mga sinulat kong tula. Hindi personal at mapagkumpisal ang aking mga tula, sapagkat sa oras na lumikha ng persona ang isang makata sa loob ng kaniyang tula, ang personang ito ay walang pakialam kung anuman ang estado ng makata at iyon dapat ang manaig. Nagkakaroon ng sariling búhay (at identidad) ang persona at nagkakaroon ng sariling daigdig, at kung sakali’t mabigo ang isang makata sa kaniyang pagsasaharaya, maaaring kulang ang kaniyang mga “teknikong kahandaan” sa pagtula kung hihiramin ang dila ni Cirilo F. Bautista. Gayunman, ibang usapan na ito, na dapat matutuhan ng isang babakla-baklang kritikastro na gaya at kauri ni Steno Padilla.

Alimbúkad: Epic poetry rant against mediocrity. Photo by cottonbro on Pexels.com

Araw at Tubig, ni Aimé Césaire

Salin ng “Soleil et eau,” ni Aimé Césaire ng Martinique
Salin sa pandaigdigang Filipino ni Roberto T. Añonuevo
  
 Araw at Tubig
  
 Ang tubig ko’y ayaw makinig
 ang tubig ko’y umaawit gaya ng lihim
 Ang tubig ko’y ayaw umawit
 ang tubig ko’y nagdiriwang gaya ng lihim
 Ang tubig ko’y nagpapagál
 at sa bawat tambo’y nagdiriwang
 tungo sa bawat gatas ng halakhak
 Ang tubig ko’y paslit na batà
 ang tubig ko’y bingi na mamà
 ang tubig ko’y higanteng hawak ang leon sa dibdib mo
 O alak
 o katak na pinawalan tungo sa iyo tungo sa mga punò
 malawak dambuhala
 sa basilisko ng iyong mapagkutsaba at magarbong titig 
Alimbúkad: World poetry fountainhead for humanity. Photo by elijah akala on Pexels.com

Diyalohikong Agos sa “Sirang Fountain” ni Ronald A. Atilano

Sirang Fountain

ni Ronald A. Atilano

 

1                                         At naglaho

2 Ang maharlikang korona ng tubig,

3 Na animo’y

4 Isang maalamat na hari

5 Ang nilamon ng balon.

6 Aninawin ang kalawangin niyang

7 Kalansay sa kailaliman. Pakinggan

8 Ang maalikabok na sipol

9 Ng kaniyang mga buto.

 

10 Itinangis ng plasa ang mortal nitong panginoon.

 

11 Libo-libong bagwis

12 Ng akasya ang nangagsisid

13 Upang langkay-langkay

14 Na maagnas lamang

15 Sa kaniyang sinapupunan.

16 Nalibing sa kaniyang putik

17 Ang alaala’t gilas

18 Ng gintong mga kaliskis.

 

19 Dinalisay siya

20 Ng mikrobyo at burak,

21 Pinagpala ng kiti-kiti’t

22 Patay na kulisap,

23 Kinumutan

24 Ng makapal na lumot

 

25 Upang sa katanghalia’y

26 Salukin ng nangingitim na tabo

27 At maging pamatid-uhaw

28 Ng nanggigitatang

29 Mga mamamayan

30 Ng plasa.

 

31 Sino’ng magsasabing hindi ito

32 Ang balon ng buhay

33 Na hinahanap-hanap ni Ponce de Leon?

Maituturing na “fountain” ang anumang sumisirit na tubig o likido nang pataas o pababa, likas man o artipisyal ang pinagmulan. Maikakabit din ang nasabing salita sa estrukturang mala-sanaw o dili kaya’y imbakan na patuloy na pinagpapaagusan ng tubig o anumang likido sa pamamagitan ng likás o mekanikal na pamamaraan. Mula sa salitang Latin na “fontanus” (font + anus), ang “fountain” ay nakargahan ng pambihirang pakahulugan, pahiwatig, mito, at ideolohiya paglipas ng panahon, at kaya hindi kataka-takang maging panuring din iyon sa “paputok” o sa “ulan ng mga alipato,” bukod pa sa ibang partikular na gamit. Pinakamalamapit na panumbas ang mga salitang “matang-tubig” o “bukál” sa Tagalog, at “saguróng” kundi man “naglagbóng” sa Bikol.

Sa tulang “Sirang Fountain” ni Ronald A. Atilano, walang tiyak na artipisyal na bukál ang tinukoy ng personang mahihinuhang may tiyak na kausap (i.e., ang nakamasid sa fountain). Maaaring humuhugot ng alusyon yaon sa mga publikong bukál na umiral sa sinaunang Roma at Italya, at siyang nagbigay ng tubig araw-araw sa mga dukha at kulang-palad. Mababanggit din ang mga tanyag na pabukál sa Cairo, Damascus, Granada, at Istanbul na pawang taglay ang impluwensiya ng Islamikong henyo hinggil sa sining, arkitektura, at inhinyeriya na pawang maipagmamalaki sa buong daigdig. Maaaring isang wasak na estrukturang pabukál lamang ang tinutukoy sa tula, gaya ng matatagpuan sa plasa ng Maynila, at malayong-malayo sa mga fountain ng Versailles at Paris o Chicago at New York.

Ano’t anuman ay hinahatak ng persona ang kaniyang kinakausap na tao na balikan ang nakalipas. Mababatid ito kapag tinimbang ang pagsasapin-saping kombinasyon ng nagtatagisang mga salita, ang paghahalo ng pantasya at katotohanan, ang pagtitimpla ng magkakasalungat na larawan o diwain, at ang pagtatampok ng subersiyon sa nakagawiang pananaw hinggil sa “balon ng buhay” (i.e., Fountain of Youth); o kaya’y sa “karunungan” o “inspirasyon” (i.e., Pierian spring) na humuhugot ng pahiwatig sa bukal ng Pieria na matatagpuan sa dahilig ng maalamat na Bundok Olympus. Sa madali’t salita, ang tula ni Atilano ay salamangka hinggil sa isang tagpo. Binubura nito ang mga hanggahang itinakda ng lipunan, pagdaka’y tumatahak sa lohika ng Karnabal kung ibabatay sa lente ni Mikhail M. Bakhtin, at pinananaig ang personal na kaluguran imbes na kagandahang-asal at autoridad.

Itinuturing na sagrado ang matang-tubig sa sinaunang Gresya. Inihandog ang isang bukál kay Pirene na sinasabing ang mga luha’y siyang pinagmulan ng bukal sa daigdig. Mababanggit ding halimbawa si Arethusa, na hinabol-habol at pinagnasahan ni Alpheus. Nabigong maangkin ni Alpheus si Arethusa nang paghunusing matang-tubig ni Artemis ang marikit na si Arethusa, huwag lamang malupig ng diyos ng ilog. Ipinahihiwatig wari nito na halos magkatumbas ang matang-tubig at ang inmortalidad. Sa Filipinas, maipapangkat sa walong uri ang mga kawikaan hinggil sa matang-tubig, samantalang maipapangkat sa siyam ang mga kawikaang hinggil sa balon, ayon na rin sa saliksik ni Damiana L. Eugenio. Kaugnay ang nasabing mga kawikaan sa buhay, at sa pag-iral nang dalisay.

Maiuugnay sa mga nabanggit ang maalamat na “Matang-tubig ng Buhay” na ginalugad ngunit nabigong matagpuan ni Juan Ponce de León (1460?-1521). Si Ponce de León ang Espanyol na kawal at eksplorador na kasama ni Cristobal Colon, at ang nagtatag ng kolonya sa Puerto Rico noong 1508. Ibinunyag umano ng mga Indio kay Ponce de León ang maalamat na pulong Bimini, ang pook na naglilihim ng mahiwagang matang-tubig na kayang magpanumbalik ng sigla at kabataan sa sinumang pinalad na makapaligo roon. Florida ang nasilayan ni Ponce de León sa kaniyang paghahanap ng Fuente de Juvencio. Ngunit ang pook na pinangalanan niyang La Florida ay maghahatid din sa kaniya sa landas ng tinik at panganib, dahil naghimagsik ang mga Indio at siya’y muntik nang mapatay sa bakbakan. Idinaong pagdaka sa Cuba ang eksplorador, at di-maglalaon ay yayao dahil sa malubhang sugat na kaniyang tinamo sa pakikihamok sa mga Indio na ibig niyang sakupin.

Maihahakang ang panlabas na anyo ng tula ni Atilano ay hugis dambuhalang kalis bilang fountain. Taludtod 1 ang magsisilbing pinakanguso ng kalis. Taludtod 10 naman ang kuwelyo. Ang mga taludtod 11-30 ang bungéd. Samantalang pinakapaanan at salalayan ang mga taludtod 31-33. Mistulang pingas ang taludtod 3 dahil ang mga salitang “Na animo’y” wala namang matingkad na hulagway at tulay lamang ng pagwawangki (i.e., simile). Mapupuwing din ang taludtod 30 (“Ng plasa.”) dahil maiaangat ito sa taludtod 29 nang di-pinapupusyaw ang pagbitin sa anyo o himig. Ano’t anuman ay masasabing wala sa naturang disenyo ang halina at kariktan ng tula.

Isang balon ang inilarawang inagnas ng panahon. Ikinalungkot ng madla ang pangyayari, dahil ang dating maganda’t malinis na artipisyal na bukál ay naghunos na kasuklam-suklam na imbakan ng maruming tubig, dahon, mikrobyo, at insekto. Sa kabila ng lahat ay nagsisilbi pa rin yaong salukan ng tubig ng mga kulang-palad, kundi man taong-grasa, upang tighawin ang kanilang uhaw. Nagwakas sa pabalintunang retorikang tanong ang tula: “Sino’ng magsasabing hindi ito/ Ang balon ng buhay/ Na hinahanap-hanap ni Ponce de Leon?”//

Sa unang saknong ng tula, hinihimok ng persona na pumaloob sa diyalohikong pagtanaw ang kaniyang kausap. Ginamit ang pagwawangki sa mga taludtod 1-5. Ang personikasyon ng tubig bilang kalansay ng hari ay aalingawngaw sa mga taludtod 6-9. Kaugnay niyon ay maituturing na disjunctio ang kombinasyon ng “naglaho” (taludtod 1) at “nilamon” (taludtod 5), samantalang lumilitaw na synonimia ang “maharlikang korona” (taludtod 2) at “maalamat na hari” (taludtod 4). Kung lilingon sa panulaang Tagalog, ang mga taludtod 4-5 ay malapit na alusyon kay Don Juan sa Ibong Adarna. Gayunman ay nakaahon si Don Juan at nakaligtas sa napipintong kapahamakang dulot ng pagtataksil sa kaniya ng mga kapatid na sina Don Pedro at Don Diego.

Ang taludtod 10 (“Itinangis ng plasa ang mortal nitong panginoon”) ay maituturing na isang panig ng pagtanaw mula sa mga mamamayang nakaaangat sa lipunan at siyang nakababatid ng halaga’t mahabang kasaysayan ng tinutukoy na fountain. Salungat ang naturang taludtod kung itatagis sa mga taludtod 25-30—ang pagtanaw naman mula sa panig ng mababang saray ng lipunan—dahil “pamatid-uhaw” pa rin ang fountain kahit gastado na’t sira. Matagal nang nakatimo sa mga sinaunang kawikaan ng Filipinas ang nasabing kapalaran. “Natutuyo kahit ang bukal,” wika nga sa Tagalog. Maitatambis ang gayong kawikaan sa “Wala sing tuburan/ Nga dili mahubsan,” na hango sa Hiligaynon. O di kaya’y sa pangaral ng Ivatan hinggil sa halaga na tubig: “Anu makolay u vito am mauri u kadidieu/ Mo su sinmo nu kanum.” Totoo, ganap lamang natin mababatid ang halaga ng balon kapag tuyot na ang tubig sa loob niyon. Balikan ang publikong pabukál sa sinaunang Roma at Italya, at mahihinuhang kinakargahan ng ideolohiya ang ngangayuning fountain na may parehong papel.

Samantala’y ang palabis (i.e., hyperbole) sa taludtod 11 at 13 ay nagtatangkang magpasok ng bagong pagtanaw sa idinulot na pagkasira ng artipisyal na bukál. Bakit pulos “bagwis” (dahon?) ng akasya lamang ang binanggit at nakaligtaan yata ang mga plastik o papel na isinadlak ng hangin sa fountain? Mapupuwing din ang salitang “nangagsisid” sa taludtod 12 dahil lumulutang ang dahon na taliwas sa paglubog ng anumang mabigat na bagay kung ibabatay sa agham. Mapagbibigyan ang nasabing pagtanaw kung tatanggapin ang pabalintunang timpla ng mga salita, halimbawa na ang siglang sinasagisag ng “bagwis” kung ihahambing sa “pagkaagnas” at pagbabalik sa pinagmulan (taludtod 15). Ang adnominatio sa “libo-libo” at “langkay-langkay” ay tila pagdiriin ng pagkakapantay-pantay sa gitna ng pagkaagnas o kamatayan, bagaman hindi sintindi ng pagpapamalay kung ihahambing sa tila baul na fountain at lihim na nagtataglay ng mga bakás o alaala ng dating mga ginintuang isda.

Ang pabalintunang pahayag ay iigting sa mga taludtod 19-24. Ang teksto ng mga salitang “mikrobyo,” “burak,” “kiti-kiti,” “kulisap,” at “lumot” ay ikinabit sa teksto ng “dinalisay,” “pinagpala,” at “kinumutan.”Ang resulta’y isang uri ng pailalim na diskurso: ang paradoha mula sa magkataliwas na mga katangiang ipinaloob sa iisang larawan. Maparikala naman ang mga taludtod 25-30, kung isisingit na hindi naman talaga ganap na naglaho ang tubig o ang fountain, gaya ng isinasaad sa mga taludtod 1-2. May estetikang silbi—alinsunod sa pakahulugan ni Jan Mukarovsky—ang sirang fountain para sa dukha, bagaman isa nang pangit at walang pakinabang sa sinumang tao na humahanap ng maganda, mabango, at sariwang publikong bukál. Nagbubukas samakatwid yaon ng subersibong diskurso hinggil sa namamayaning pagsipat sa ornamental at mekanikal na bukál, bilang paghahanda at pananda sa maaaring maging diyalohikong tumbasan na mauugat kaipala sa retorikang tanong ng persona.

Hinahamon ng persona na pumaloob sa isang diyalogo ang kaniyang kausap sa pamamagitan ng pangwakas na tanong (taludtod 31-33). Na maaaring sagutin o hindi sagutin dahil mistulang sala-sa-init, sala-sa-lamig ang magiging sagot. Gayunman, ang gayong linya ng pangangatwiran ay mahihinuhang pagbali sa katwiran ng nakagawiang pagtanaw hinggil sa ornamental at mekanikal na bukál, ang bukál na higit na kasiya-siyang masdan imbes na maging tulay lamang upang pahabain ang buhay. Masisipat na ang Fuente de Juvencio ni Ponce de León ay siya ring Fuente de Juvencio ng taong-grasa (mga taludtod 28-29) alinsunod sa matalinghagang pamamaraan. Subalit ang “balon ng buhay” ay kaugnay ng isa pang balakid: ang kamatayan. Napatay ang eksplorador dahil sa kaniyang kasakiman, at marahil mamamatay ang taong-grasa sanhi ng kaniyang kamangmangan o dili kaya’y kawalan ng bait. Sa isa pang panig ng diyalohikong talakay, masasabing maláy na hinanap ni Ponce de León ang mahiwagang matang-tubig upang humaba ang kaniyang buhay at maghunos sa pagkadiyos ngunit siya’y nabigo. Taliwas na taliwas ito sa taong-grasa na di-maláy o di-alintana ang kaniyang ginagawang pag-inom ng tubig na pulos mikrobyo, at marahil hindi rin nagsasaalang-alang kung dapat pa nga ba siyang mabuhay o umiral nang matagal sa daigdig.

Pauyam at nababahiran ng parikala ang pangwakas na tanong sa tula, kung uuriin ang personang naghain ng tanong. Ang persona ay mahihinuhang hindi karaniwang mamamayan, bagkus nakatataas sa aspektong intelektuwal, kung hindi man sa aspektong panlipunan at pang-ekonomya, kung ihahambing sa mga nanggigitatang mamamayan na kaniyang tinukoy sa tula. Hinihimok ng persona ang kaniyang kausap na pumaloob sa diskursong “Sino’ng magsasabing hindi ito/ Ang balon ng buhay/ na hinanap-hanap ni Ponce de León?” Na maaaring sagutin nang alinsunod sa pinakamababang saráy ng tumbasan ng mga aspekto ng “Matang-tubig,” “eksplorador,” at “Bimini” ng Nakalipas na Panahon sa isang panig; at ng “fountain,” “lagalag,” at “plasa” ng Kasalukuyang Panahon sa kabilang panig, habang ipinipilit ibuhol ang diskurso ng pag-inom sa bukal ng inmortalidad at ng pagtighaw sa panandaliang uhaw sa pisikal na antas ng isang mortal.

Samantala’y kung ituturing na kargado ng ideolohiya ang naturang tanong, alinsunod sa talakay ni Valentin Voloshinov, ang sagot ay magiging taliwas na diskurso dahil kongkistador ang hulagway ni Ponce de León sa isang panig; at sa kabilang panig naman ay sakop ng autoridad at maykaya ang “mga nanggigitatang mamamayan sa plasa.” Bukod pa rito’y ipinapangako ng “Fuente de Juvencio” ang inmortalidad makaraang makalusot sa pagsubok, samantalang ang “sirang fountain” ay makapaghahain lamang ng panandaliang pagraos sa pisikal na uhaw ngunit makapagdudulot din ng sakít sanhi ng mikrobyo. Nasa antas na mito o kinathang kasaysayan ang kay Ponce de León, samantalang nasa antas ng realidad o kakatwa ang panig ng mga nanggigitatang mamamayan. Lihim ang matang-tubig ng Bimini na laan lamang sa mga tarikán at malayo sa mata ng madla, samantalang ang plasa na kinalalagyan ng publikong fountain ay lantad sa paningin ng madla at madaling maabot. Kung likás ang “balon ng buhay,” isang artipisyal na estruktura ang “sirang fountain.” Pinananaig ng sinaunang alamat ang patalinghagang pagdulog sa buhay, samantalang iginigiit ng kontemporaneo’t sirang estruktura ng bukál ang literal na pag-iral nang di-malay sa kaligiran. Napakapayak samakatwid sa unang malas ng “Sirang Fountain” ni Ronald A. Atilano, subalit ikinukubli lamang niyon ang tunay na nagsasalimbayang agos: ang diyalohikong pag-iral sa ating daigdig.

Marami pang pagbasa ang mailalapat sa nasabing tula. Isang hamak na pag-urirat lamang ang ginawa ko. Na maisasantabi, at maituturing na paghipo sa matang-tubig ng dakilang pakikipagsapalaran. (Roberto T. Añonuevo, 2 Hunyo 2004)