Paaralan, ni Roberto T. Añonuevo

Paaralan

Roberto T. Añonuevo

Ikaw ang aking bahay
kubo at bahay na bato—
na hindi ako kilala—
ngunit taon-taong
nagpapakilala
ng libong magulang
at milyong kapatid
na nagsusunog ng kilay
at nagsusunog ng salapi;
ang aking tinitingala
at inaakyat
na mga baitang
subalit mapagkumbaba
gaya sa mga pangaral
ng timawa
at itatayong kabihasnan.

Ikaw ang paboritong
tambayan
sa pagbulas at dunong,
ang tambalan
ng sinaunang kamalig
ng salita at lihim
na laboratoryo
ng mga mithi at gamot
nang maimapa
ang likaw o sangandaan
ng intoleransiya
at balón ng katangahan.

Ikaw ang realidad:
ang simulakro ng opisina
at tungkulin,
ang anino ng burukrasya
at bagong terminal
sa tren ng mga panaginip,
ang nagturo sa akin
ng halaga ng koliseo
para sa basketbol at pista,
at pana-panahong
entablado
sa paggunita at politika.
Ikaw ang iglap na takbuhan
ng mga bakwet
kapag hinahagad ng bagyo
at pinalalayas ng sunog,
kapag sumusugod ang baha
o sumasalakay ang hukbo
na nagsasabong sa dahas.

Tunay kang mapagkalinga:
ang talyer ng pagtitiis
at hardin ng mga balak
na malupit kung tawaging
bilangguan,
gayong napagiging ospital,
at kung minsan,
nagsasalit-salit na artsibo
at punerarya
ng mga agaw-buhay
na pinagkakaitan ng dalaw.
Durupok ang mga haligi mo
at mapupundi ang ilaw
sanhi man ng kapabayaan
at kawalan ng pondo
ngunit mananatili kang
inaaring tunay na tahanan—
may pagkain para sa lahat,
may bubong na masisilungan,
at may subók na kubeta
sa malilibag na noo at paa.

Ipinid ka’y pilit na magbubukás
gaya ng kalsadang walang wakas.

Alimbúkad: World Poetry Marathon for Humanity

Chess at Tula para sa mga Kabataan

Mapaghahalo ba ang chess at tula? Mahirap itong sagutin, ngunit maaaring magsimula sa pangyayaring ang chess at ang tula ay kapuwa gumagamit ng matalas na lohika at malalim na guniguni. Hinihingi sa chess ang kabihasaan sa teorya ng atake at depensa, mulang pangunang tira at sakripisyo ng piyesa hanggang pagsalakay na may kombinasyon ng mga hakbang. Walang dapat sayanging tira sa chess, at ang isang pagkakamali ay maaaring gumulong at magwakas sa pagkakamate. Hinihingi rin ang gayon sa tula, dahil ang pambungad na taludtod ay dapat suhayan ng mga susunod na taludtod, o kaya’y umugnay sa iba pang mga taludtod, upang maging matagumpay ang pagwawakas at maipamalas ang pananalinghaga sa naiibang paraan. Maaaring isiping may simula, gitna, at wakas ang tula, gaya ng yugto sa chess. Walang dapat aksayahing salita sa tula, dahil ang paglulustay ng salita ay magbubunyag ng kawalang disiplina, kung hindi man katangahan, ng makata.

Umiinog ang chess o ahedres sa limitadong oras, na taliwas sa tula na maaaring ang limitasyon lamang ay takdang panahon ng paglalathala at patimpalak.

Limitado ang tira ng chess sa 64 parisukat, at ito ang magtatakda ng kumbensiyon sa mga manlalaro. Ang kahanga-hanga’y kahit sa gayong napakasikip na mga kahon, napakaraming pagdulog at panuto ang naimbento at sinubok, kaya ang isang teorya ng grandmaster ay maaaring salungatin ng iba pang teorya ng iba pang grandmaster. Gumaganda ang chess tuwing may naipapasok na sariwang kabaguhan, mula man sa pagpapaunlad ng panimulang hakbang at gitnang laban hanggang paghahanda sa pandulong yugto ng pakikipaglaban. Layon ng manlalaro na sukulin o pasukuin ang kalaban. Lumalalim ang chess dahil ang hari, reyna, obispo, kabalyero, tore, at piyon ay may kani-kaniyang tungkulin, at ang tungkuling ito ay maaaring manaig kaysa iba, alinsunod sa hinihingi ng pagkakataon.

Taliwas naman iyon sa tula na halos walang hangga ang maaaring eksperimento, kung isasaalang-alang ang kombinasyon ng mga salita, pakahulugan, at pahiwatig. Ang tula ay maaaring umabot sa kung ilang libong pahina, o kaya’y mabuo sa ilang taludtod o sa pamagat lamang. Walang ibig sukulin o pasukuin sa tula, gayunman ay maaaring maglatag pa rin ito ng mga patibong at lalang, upang malikmatahin ang mambabasa at dalhin siya sa pambihirang antas ng kabatiran. Gumaganda ang tula habang lumalalim, at kung nakapagpapakilala ang makata ng samot-saring pagdulog mulang panimulang taludtod hanggang pagbubuo ng saknong tungo sa di-inaasahang wakas. Napakarami rin ang pagdulog sa tula, dahil ang tula ngayon ay hindi na lamang isinusulat upang basahin nang tahimik bagkus itinatanghal gaya ng dula. Nagiging makapangyarihan ang tula kung makalulusot ito sa iba’t ibang teorya ng pagsusuri, imbes na sumandig lamang isang teorya ng pagtula.

Sa ibang pagkakataon, may pinapasok agad na kumbensiyon sa pagsulat ng tula. Ito ang mga panuto sa tugma, sukat, hati, tayutay, sayusay, gramatika, palaugnayan, at iba pang kaugnay na bagay. Nababali ng makata ang ganitong kumbensiyon sa dalubhasang pagsasakataga ng mga larawan o pangyayari, samantalang nasa isip ang disiplinadong pagkatha at pag-isip ng talinghaga. Ang kumbensiyon naman ng chess ay nalilimitahan ng pari-parisukat na kahon, at nababali lamang ang gayong kumbensiyon tuwing may lumilitaw na baryasyon o baryedad ng mga tira o may nagpapauso ng ibang teorya na sumasalungat sa inaasahan ng mga kritiko o maestro sa laro. Hinihingi ng chess ang bilis na mag-isip at resistensiya sa paglalaro nang matagal. Samantala, kinakailangan sa tula ang mag-isip nang matagal ngunit magsulat nang mabilis upang maiwasang mawaglit sa guniguni ang pagdatal ng kabatiran. Magkaharap ang magkalaban sa chess. Sa tula, ang kalaban ay maaaring ang ibang makatang nagtataglay din ng kahusayan. Ngunit habang tumatagal, ang nilalabanan ng makata ay hindi ang ibang makata, kundi ang kaniyang sarili na maaaring nababalaho sa de-kahong pag-iisip.

Bibihira lamang sa panitikang Filipino ang nag-uukol sa ahedres, at maibibilang dito sina Ariel Dim. Borlongan at Lamberto E. Antonio. Kapuwa maestro sa tula ang dalawang makata, at nagiging dibersiyon lamang ang chess kung mailap ang musa at nagsawa na sa alak. Pansinin ang tulang ito ni Borlongan:

EN PASSANT
ni Ariel Dim. Borlongan

Mag-iingat ka, Mahal na Reyna,
Ipit na ipit na ang iyong hari.
Ang tore ay marupok na puwersa
Kapag nananaig ang Sundalo’t Pari.

Manalig ka sa nagkakaisang piyon
Kahit maliliit, sila’y makapangyarihan
At anumang oras ay handang humamon
Sa lalapastangan sa kaharian.

Nagtataksil na ang Sundalo.
Naglilihim na ang Pari. Depensa
Ng Tore’y malapit nang isakripisyo,
Mag-iingat ka, Mahal na Reyna.

Ang bawat sulong, ang bawat sulok,
Ang bawat hanay ay mahalaga ngayon.
Ang maliliit ay muli mong masusubok
Manalig ka sa nagkakaisang piyon.

Sinulat ni Borlongan ang tulang ito noong 1988, ang panahon na mabuway ang administrasyon ni Pang. Corazon Aquino dahil sa ilang tangkang kudeta ng kaniyang dating matatapat na kawal. May apat na saknong lamang ang tula, na bagaman may dulong tugma ay walang sinunod na sukat at hati [caesura]. Ginamit sa tula ang mga salita sa chess, gaya sa pamagat, ngunit ang mga piyesa ay nakargahan ng dagdag na pahiwatig na maaaring sumaklaw sa politika at lipunan. Ang persona sa tula na siyang nagsasalita ay maaaring matalik na nakababatid sa kaniyang “Reyna” (na maaaring pangulo). Ang paghimok sa kaniya na “manalig sa nagkakaisang piyon” ay paalaala na ang pakikibaka ay hindi napagwawagian ng isang piyesa lamang. Kailangan ang mga katuwang, ang planadong pagkilos, at ang malikhaing pagdulog sa mga problema o balakid. Animo’y propetiko ang tulang ito ni Borlongan na nagkakatotoo magpahangga ngayon. Ngunit ang mga piyon ng kasalukuyang reyna ay hindi karaniwang mamamayan, bagkus animo’y matatapat na turuang aso doon sa kongreso.

Isa pang maihahalimbawa ang tula ni Antonio na ginamit ang persona ni Bobby Fischer sa kaniyang tula. Masiste ang pagdulog ng makata, at kung hindi batid ng mambabasa ang mga termino, kasaysayan, o dalumat  sa chess ay tiyak na mahihirapan siyang arukin ang talinghaga ng tula.

ORAS NG AHEDRES (2)
(Monologo ni RJF)
ni Lamberto E. Antonio

Anumang oras, kahit ako puyat at nakatalikod
basta mataba ang pabuya, magaan kong itataob
ang hari-hariang si Kasparov o si Karpov.
Sa ganyan lubusang maaarok ng buong mundo
na sadyang dapat manganino ang dalawang ito
sa henyo ng larangang isinisilang sa Chicago.
Malayung-malayo na raw ang narating ng chess
sapul nang supilin ko si Spassky sa Reykjavik:
nakalabas ba sa teritoryo ng Unyong Sobyet?
Laging makiling ang pederasyon sa bansang iyan
kaya magluluwat bago magpiglas sa sinapupunan
ang dapat kong turuang magdepensa’t manalakay.
Walang mintis, susunod siya sa mga bakas namin
nina Steinitz, Euwe, Capablanca at Lasker;
ibang lahi ang muli niyang pangingibabawin.
Akin pa rin ang trono, alam ng lahat;
at dito ako naiidlip kapag nakapanghihinamad
ang iba kong hilig, tulad ng palmistry at jazz.

Simple ang tula na sinulat noong 1986 ngunit mabigat ang mga pahiwatig dahil ang mga salita ay humuhugot sa balon ng chess. Banayad ang tinig ng persona sa tula ngunit umiiwa at mayabang, gaya ng pasaring na kayang talunin ng persona ang dalawang pamosong grandmaster at ang FIDE ay makiling umano sa dating Unyong Sobyet. Isinaad din sa tula na ang politika sa loob ng pederasyon ang sumasagka sa persona para hubugin ang iba pang kabataang mahilig sa ahedres. At bagaman iba na ang kampeon, yamang tinanggalan ng korona si Fischer, ang pag-iisip na kampeon ay napanatili niya sa sarili. Ang pagiging kampeon ay wala sa panlabas na pagpapataw ng pederasyong magdidikta kung sino ang dapat maghari alinsunod sa itinatakda ng kumbensiyon. Lumilihis ang persona sa gayong pag-iisip. Ang pagiging henyo ng chess ay higit sa pagwawagi o pagkakamit ng titulo, at napakahalaga ng reimbensiyon ng laro at paglabas sa kahon na pawang makapag-aambag sa progreso at estado ng ahedres. Ito ang itinuturo ng tula.

Kung minsan, kinakailangan ng makata na lumabas sa kahon o kumbensiyon. Kailangang magkaroon siya ng lakas ng loob na sumalunga sa namamayaning pag-iral, pag-iral na maaaring bulag na pagsunod sa banyagang padron o walang malay na pag-uulit sa sinaunang panahon. Kailangan ng makata ang magtaya, at mabigo mang makilala agad ng madla, ang higit na mahalaga’y makapagpasok ng kabaguhan na maaaring umugit ng bagong landas sa panulaang pambansa, kung hindi man panitikang pandaigdig.

Tula bilang Asignatura at Protesta

Isang natutuhan ko sa tula bilang asignatura sa elementarya ay kailangan mo itong isaulo at bigkasin nang malakas, at lapatan ang tula ng angkop na kumpas, anyo, at arte na parang nag-aawdisyon ka sa pelikula kahit hindi mo ganap nauunawaan ang tula. Ipinagagawa sa amin ito ng aming guro sa elementarya, dangan lamang at pulos Ingles na tula ang pinipiling bigkasin, gaya ng mga tula nina Walt Whitman at William Shakespeare.

Magbabago lamang ang ihip kapag Linggo ng Wika (na ngayon ay Buwan ng Wika), at ang mga estudyante ay magpapaligsahan sa pagbigkas o pagsasadula ng tula sa Filipino [“Pilipino” pa noon ang baybay], na kung hindi ginagaya ang tono ng Jose Corazon de Jesus ay sumusunod wari sa nakabubuwisit na tono ni Marc Logan.

Magandang ehersisyo ang pagsasaulo ng tula. Sa gayong paraan, ang sinumang bata ay mapipilitang unawain kung ano ang nilalaman ng tula, at kung paano bibigkasin ang mga salita mulang marahan at mabilis hanggang malumi at maragsa, o kaya’y kung paano ang tamang putol ng mga parirala at pangungusap. Nahuhutok din ang bata na gamitin ang kaniyang memorya at guniguni, na pawang mahalaga upang maisapuso ang mga halagahang nais itampok ng tula.

May panganib din sa pagkakabesa ng tula, lalo kung ang tula ay pangit at kulang sa sining ang pagkakasulat. Ito ay dahil maisasaloob ng bata kahit ang mabababang uri ng sensibilidad ng pagkatha, at maaaring gayahin din niya ang maling ehemplo na kaniyang kinabesa. Sa kabilang dako, ang mga tulang pumasa sa mataas na uri ng sining ng pagkatha ay makatutulong nang malaki sa bata hindi lamang sa halagahang nais itampok ng tula bagkus kahit sa paghubog ng matalas na pag-iisip, masinop na pagkatha, at maselang panlasa sa panitikan.

Nag-iiba na ang panahon ngayon. Ang tula ay hindi na lamang binibigkas nang malakas sa entablado, at sinasaliwan kung minsan ng gitara o piyano. Ang tula ngayon ay sinusubok ng ilang kabataan na saliwan ng banda—na kayang maglaro mulang rock at jazz hanggang pop at reggae. Ang tula ay naglalaro sa musika, at kung minsan, natatabunan ng musika ang tula habang walang pakundangang ibinubulalas ng kabataan ang kaniyang hinagpis, gaya ng emo, sa daigdig.

Kaya nakaaaliw na ang pakikinig sa tula, lalo sa Filipino. Sa ibang pagkakataon, ang tula ay itinatanghal nang nakarekord sa CD, samantalang ang makata ay nasa panig ng manonood na humahagikgik. May ibang nagtatanghal ng tula na kung hindi naghuhubad ay lumulundag sa entablado, at malas ang mga manonood na kailangang saluhin ang nagwawalang makata. May iba namang lumilikha ng mala-MTV video na kaugnay ng tula, at kung mahaba-haba ang iyong pasensiya ay makapapanood ka ng kisapmatang pelikulang eksperimental na kung hindi madugo at humahangga sa kalibugan o kabaliwan.

Kung sa ibang makata’y ang tula ay walang silbi kundi ang mismong pag-iral nito (na waring gumagagad sa pahayag sa sining ni Jose Garcia Villa), o kaya’y naggigiit ng indibidwalistang identidad (gaya ng tindig ng kaakuhan ni Alejandro G. Abadilla), ang tula ay nagbabalik ngayon na instrumento ng layuning pampolitika upang maisulong ang simulain ng isang pangkat, gaya ng ginawa noon ng mga Katipunero. Ang tula ng protesta noong dekada 1960–1970 na aabot sa sukdol noong 1980–1990 ay lumiliwayway muli ngayon sa gitna ng mga digmaan at paghihimagsik na may kaugnayan sa kabansaan, kasarinlan, kalayaan, at katarungan ng mga mamamayang binubusabos sa iba’t ibang panig ng daigdig.

Ngunit huwag isiping noong dekada 1960 lamang nagsimula ang tula ng protesta sa Filipinas. Ang tula ng paghihimagsik ay kinasangkapan ng mga Filipino sa pagtuligsa sa pananakop ng Espanya, Estados Unidos, at Hapón sa Filipinas, at naging epektibong tagapag-ugnay sa mga tao ng kapuluan.

Malaki ang hamon sa kasalukuyang henerasyon kung paano palalaganapin ang tula. Maaaring ang mga estudyante ngayon ay nagkukusa nang gumawa ng maikling video na tinatampukan ng tula, gaya ng ginagawa ng mga Palestino, at ito ang pangkatang proyektong ipinalalabas sa kanilang paaralan. Maaaring ang iba’y magsasadula ng sabayang pagbigkas, ngunit ang pagbigkas ay lumalampas kung hindi man lumilibak sa sinaunang paraan ng pagbigkas na patuloy na kinababaliwan ni Marc Logan. Maaaring ang ibang mag-aaral ay hindi na lamang makukuntento sa pagkabesa ng tula ng ibang makata, bagkus nagsisikap ding sumulat nang matino at higit sa kayang isulat ng kanilang guro o administrador ng paaralan.

Ang tula bilang asignatura ay hindi kinakailangang nakababato o linyado, gaya noong sinaunang panahon. Ngunit upang magawa ito, kinakailangan ang malalim na pagkaunawa sa simula at kasaysayan ng panitikang pambansa, gaya ng malimit ihayag ni Pambansang Alagad ng Sining Virgilio S. Almario. Ang hamon ay umaalingawngaw hindi lamang sa hanay ng mga akademiko bagkus maging sa madla, kritiko, at manunulat. Hindi kinakailangang maging loro ang mga bata, at ipagmalaking alter-ego ng mga makatang Amerikano at Ingles. Makabubuti kung magagabayan ang mga bata na matuklasan ang henyo ng sariling panitikan at wika nila, at maaaring simulan ang lahat sa pagbubuklat ng aklat na may kaugnayan sa ating panitikan.

Tampok na Tula at Video
Mapapansin sa videong ito kung paano inilalangkap ang tula sa musika at hulagway ng pag-aaklas. Ang ganitong video ay nangangailangan ng sapat na plano, paglalapat, at pagsisinop [editing]. Hindi ko sinasabing gayahin ang videong ito, ngunit may mga aral na mapupulot hinggil sa pagbubuo nito na makatutulong sa mga estudyanteng Filipino. Pinili ko ito dahil sa napapanahon ang paksa, at kung paanong ang tula ay higit na nagiging epektibo kung bibigkasin nang tumpak alinsunod sa bilis at putol ng mga linya, at alinsunod sa agos ng mga larawan at tagpo.