Biro-birong Bato

Biro-birong Bato

Translated to spoken word by Roberto T. Añonuevo

Dinadampot ang bato
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. .. gaya ng pagdampot sa tao.
Naunawaan ko ito, isang gabi,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .   .habang ang presidente
ay abala sa pagbibilang
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . .  . . ng mga bilanggo o bangkay
na maaaring adik,
 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . adik na tulak,
tulak na itinulak sa hirap
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . walang sedula o ID ngunit may tatô
naghahanap ng trabaho at nagsawà sa kabibilang
ng poste,
. . . . . . . . . . . . . gustong mag-aral ngunit ang unibersidad
ay malawak na lansangan o makitid na bilangguan,
kayâ naging adik sa pag-ibig
. . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .na tulak ng dibdib
at kabig ng pulis
para manatiling malagihay sa pag-asang
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . walang kaganapan.

Garantisadong asimetriko
. . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . ang digmaan ng bato sa bato,
lumilihis sa gramatika at lohika’t lumilihis sa tugma at sukat. . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . ..  . . . at sumusunod sa sariling batas
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . para magtakda ng angking moralidad:
Lahat ng mukhang adik
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  .at mukhang tiktik
ay winawalis sa mga kalye,
. . . . . . . . . . . . .  . . .. . . . . . . . . . . . . . .  . . . dinadala sa langit
o ginagawang gatong sa impiyerno
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .pero ang mga pulis
ay hindi makahuli ng tirador
. . . . . . . . . . . . . . . . . . hindi makahuli ng mga tunay na pusakal
na kurakot o mandarambong
na pumapatay
. . . . . . . . . . . .  .. . .  .ng mga sanggano o senador
at ang identidad
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ay tinabunan ng mga kaso
at keso para sa ikasisiya ng Pambansang Bato—
na ang modalidad ay mga bato sa adwana
. . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . .. .. .  . . .o bato sa eroplano’t submarino
parang anak na ang budhi
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . ay gagong gago sa pinunong gago.

Galit ang pangulo sa bato
at ano ngayon kung ang kaniyang heneral ay bato
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . .  . .. at napapaiyak ng bato
kapag napapasò sa senado?
. . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . .. . .  .. . .  . . .Magkukuwento siya ng alak
at pampagising na damo
. . . . . . . . . . . . . . .  .  . .na mula ba kay San Sebastian o San Pablo
ngunit ang nadidiyaryo ay ang patakarang palso.
Parang narinig ko siyang sumasalo
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . .ng mga súso at pusong payaso,
nagbibiro ng halik at nagbibiro ng bakbakan
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . ginagaya si FPJ at mukhang probinsiyano
na ang loob ay emperador sa loob ng isang baso,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  .pumapakyu sa mga tarantadong
kumita ng bilyon-bilyong piso
parang Amerikano
. . . .  . . . . . . . . . . . . . . .  . . parang Tsino
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . .parang Hapones
. . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . .  . . . .. . . . . . . .  .. . . . . .  . .  .parang Mehikano
sindikatong legal
. . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . .sindikatong ekstra-legal
sumasakay
. . . . . . .  .. .  . . . . . sa Ikasiyam ng Mundo,

may karetela ng kartel

batas ng sindikato
na binibili ang mga batas at order ng sekretaryo
ng tribunal.
. . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .Siyempre ay suportado ng piskal,
at kung minsan ng hukom,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . naghuhukay ng bato sa laot,
naghahanap ng mineral
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . na bato, batong kumikinang
at sinlapot ng krudong isip,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  .sintigas ng tarugong sabog,
sabog na sabog,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .lumilipad ngunit nakatulalâ
at gaya ko na walang-wala
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . .sa Intsik Beho de Sampalok:
militarisado, rasista, at himpilan ng mga dayuhang barko.

Dapat siyang sundin,
siya na presidenteng dramatiko at sentimental,
 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .suportado ng Tsino
at suportado ng mga nagoyo,
humahalik sa isang watawat ngunit namimigay ng lupa
at kasarinlan sapagkat kailangang
. . . . . . . . . . . . . .  ..  .. .  . . . . . . . . . manatili sa luklukan at poder                                                            dahil sa pag-iisip ng berde at pagkatakot sa dilaw.
Biro-biro kung sanlan,
kung hindi’y uulan ng bato
 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . at alipusta
sa ating mga mukha
mula sa mga impaktong elektroniko
. . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . at díhital,
marunong fumeysbuk at umiinstagram,
pumepeke ng balita
. . . . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . .at nagbibiro ng kabaong,
naghahain ng federalismo nang mabiyak ang bansa
sa mga estado ng mga bulok na politiko
. . . . . . . . . . . . . . . . . .o politikong nabubulok at organiko.
Putang ama ka ngunit santo
. . . . . . . . . . . . . . at obispo ang hinahagad ng mga insulto at sindak

para sa kaligtasan ng mundo.

O nagtutulak ng kariton
  . . . . . . . . . . . . . . . bakit ka umiiyak kung dinampot
.  . . . . . . . . . . . . .   . . . . . .  . .ng pulis o ahente ng sindikato ng shabu?
Sila ang nangangalakal sa basurahan at dangal,
hindi ng mga salita, bagkus isipan.
Dinadampot ang bato
. . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . . . . para ipukol o ipambala sa tirador,
bilang ganti sa pulis o opisyal
. . . . . . . . . . . . .  . . . . na pawang inutusan ng Palasyo ng Malabanan
para higupin ang taeng lipunan.
Kung hindi ito tae, ito’y biro lámang
. . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . . .   .at kung gayon ay dapat pagtawanan.

Araw-araw ay bagyo,
. . . . . . . .  . . . . . . . . . .  . . . . .  . . . dinadampot ang mga tambay
kahit ang dahilan ay bumibili ng shampu,
o nagkakara-krus,
o nagbibitaw ng mga tandang sa tupada,
o kaya’y nakahubad at nagbibilad
. . . . . . . . . . .  . . . . . .  . . . . . ng mga galunggong, o naggugupit ng buhok
sa barberyang nasa bangketa,
o nagbabasketbol habang nagsosona,
ngunit walang bato
. . . . . .  ..  . .. . . . . . . . . . . . . . . walang makain ni damo,
malayo sa mga bukid at malapit
sa estero, amoy-suka                                                                                                                                         .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . ngunit naghahanap ng búhay
para mabuhay ang anak asawa kapatid magulang

at sanlibo’t isang katwiran.

Sa kanto ng Crisostomo,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . .sa tapat ng Abenida Gisinga
at Kalye Hanoi, naluluto ang istorya ng binatilyong
dinampot at nagkataong pumapaloob sa sugal
ng 7-11, naghahanap ng Shangri-La
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . .sa department istor
kahit di-makita ang diyoses,
at ikakatwiran siyang lumalabag sa mga panuto
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . .ni San Juan,
na nagbabasbas at nagpapaligo
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . ng mga inimbentong damo at bato
. . . . . . . . . . . . . . .  .kahit nasa baybay ng mga daluyong,
at kumakati ang mga along elektroniko
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .para may maiulat nang tumaas
ang ranggo ng mga inspektor at imbestigador.
Putang CCTV, bakit ka may mata ngunit binubulag?
Putang sekyuriti, bakit ka sisindakin
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  .. at sisindaking isasalbeyds
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . kung ikaw ang mata ng sandali?
Putang mga kagawad,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . .bakit ayaw kayong paniwalaan ng hukom
at piskal, kahit tama ang mga mata ng CCTV?
 . . . . . . . . . . . .Purihin ang mga hepe
Purihin ang mga tae
 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .Purihin ang Hari ng Tao
na Tae!
Lumalakas kayo sa sarbey at nagbebenta
ng taho, kumukonsumo ng nakagagamot na damo,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . nagpapanukala ng pagbabago na sinlupit
ng mga bagyo,
. . . . . . . . . . . . .  . . . .tumutungtong sa Kristal na Bato,
at naniniwala na ito, ito ang totoo!
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . .  .Itaga mo sa bato, wika ng Teo,
tatabunan ka ng mga bato na magpupugay sa iyo.
Sapagkat dinadampot ang mga tao,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . .at dinadampot na gaya ng mga bato
para sa maringal, at walang kamatayang
pumapatay
. . . . . . . . .  .. . . . . . . .  .. . . . . . .  . . . . . . sa ngalan ng serbisyo publiko.

Stop weaponizing the law. Uphold the human rights of every Filipino. No to illegal arrest. No to illegal detention. No to extrajudicial killing at all costs.

Advertisements

The Next President?

Panukalang Pagbabago sa Komisyon sa Wikang Filipino

Sa halos dalawang taon kong panunungkulan sa Komisyon sa Wikang Filipino, masasabi ko nang kinakailangan nito ang malaliman at malawakang pagbabago upang maging epektibong kasangkapan ng Tanggapan ng Pangulo sa pagsusulong ng mga patakaran at programang pangwika. Nais ko ang pagbabago; ngunit kahit ikaw ang direktor heneral o direktor IV ng KWF ay hindi ka basta makapagpapatupad ng pagbabago nang walang pahintulot ng Lupon ng mga Komisyoner. Kinakailangan ang pagsang-ayon ng Lupon ng mga Komisyoner, dahil ang KWF ay maibibilang na Komisyong Konstitusyonal at kumikilos bilang lawas kolehiyado [collegial body].

Nakalulungkot isiping nabigo ang KWF ng kalukuyang panahon na isagawa ang mga itinatadhana ng batas. Walang malinaw na pambansang patakarang nabuo ang Lupon ng mga Komisyoner sa ilalim ng pamumuno ni Kom. Jose Laderas Santos, at ang ganitong pangyayari’y patutunayan ng mga rekord sa opisina. Nagmungkahi ako ng mga programang pangwika na puwedeng isaalang-alang ng lupon, ngunit ang tinig ng butihing Punong Kom. Santos ay waring nakapangyayari sa lahat at hindi ang lawas kolehiyado. Ang pagbubuo ng mga patakaran at programa ay dapat nakaayon sa saliksik at pag-aaral, ngunit dahil hindi naman ginagampanan ng KWF ang tungkuling magsaliksik hinggil sa Filipino at iba pang wika, umaasa na lamang ang KWF sa mga saliksik ng ibang pangkat at nagpapasiya alinsunod sa anumang itatakda ng pambansang pamahalaan.

Kaya napakahirap hingan ang KWF ng katumbas na opinyon na magtataguyod ng Mother-tongue based Multilingual Education (MTB-MLE) bilang pamalit sa dating bilingguwal na edukasyong itinatadhana ng Saligang Batas 1987 at sinegundahan ng DECS Order Blg. 52, s. 1987 na may petsang 21 Mayo 1987. Pumasok ang KWF sa patakarang MTB-MLE ng Kagawaran ng Edukasyon (at siyang isinusulong ni dating sinibak na Punong Kom. Ricardo Ma. Nolasco at ipinagpatuloy ni Punong Kom. Santos) nang walang malinaw na parametro ng paglahok. Naging parang utusan ang KWF na gumawa lamang ng mga ortograpiya sa 12 pangunahing wika mula sa buong kapuluan; nagrepaso ng ilang teksbuk na itinataguyod ng DepEd at binigyan ng imprimatur ang mga ito kung kinakailangan; at nakilahok sa mga panrehiyon at pambansang seminar. Ngunit hindi iyon sapat, at hindi sapat ang maging pasibo sa usaping pangwika.

Ideal ang MTB-MLE dahil sinisikap nitong turuan ang bata alinsunod sa wikang kinagisnan nito. Gayunman, hindi isinaalang-alang ng mga tagapagtaguyod ng MTB-MLE ang ibang balakid, gaya ng iba’t iba ang wikang kinagisnan ng mga bata na tinipon sa isang silid-aralan at kinakailangang maging polyglot ang guro; na dapat rebisahin ang kurikulum upang umayon sa MTB-MLE at K-12; na kulang ang materyales sa pagtuturo at hindi sapat ang mga pagsasanay sa guro; at kung ang lingguwa prangka, na gaya ng Filipino, ay gagamitin kung sakali’t may pagtatalo kung sa aling wika ituturo ang mga asignatura. Sa ganitong pangyayari, ang KWF sa ayuda ng DepEd ay dapat nagsasagawa ng mga saliksik upang maisaalang-alang sa pagsasakatuparan ng bagong patakarang pangwika at pang-edukasyon, alinsunod sa panrehiyong bisyon sa antas ng ASEAN, kung hindi man Asya-Pasipiko.

Kinakailangang magbalik ang KWF sa seryoso at dibdibang pananaliksik.

Nakasaad sa Batas Republika Blg. 7104, Sek. 14-c na tungkulin ng KWF na “magsagawa ng pananaliksik o makipagkontrata para maisulong ang pananaliksik at iba pang pag-aaral upang maipalaganap ang ebolusyon, pag-unlad, pagpapayaman at estandarisasyon ng Filipino at iba pang wika sa Filipinas.” Ang nagaganap sa KWF ay hinihingan na lamang nito ng mga manuskrito ang mga Panrehiyong Sentro ng Wikang Filipino (PSWF), gaya ng antolohiya ng mga kuwento o tula at diksiyonaryo, at ang mga ito ay ilalathala ng KWF para maibenta at maipalaganap sa rehiyon. Mahilig ding magpaseminar ang KWF, sa basbas ng gaya nina Punong Kom. Santos, Kom. Carmelita Abdurahman, Kom. Concepcion Luis, at Kom. Bernard Macinas na kung lilimiin nang maigi ay hindi nakatutulong nang malaki sa panig ng mga guro. Pinakabagong pinagkakaabalan ng apat na butihing komisyoner ang “Pagpapaunlad ng Kamalayan at Kasanayan sa Paghahanda ng Pananaliksik at mga Kagamitang Panturo sa Wika at Panitikan Salig sa K to 12 Kurikulum” na binalak sakupin ang buong Filipinas sa pamamagitan ng PSWF ng KWF sa bawat rehiyon. Direktor ng Seminar si G. Robinson K. Cedre (na kung hindi ako nagkakamali’y isang taluhang kandidato sa halalan ng pagkakonsehal noong 2010 sa Lungsod San Pablo, Laguna) at direktang nakikipag-ugnayan kina Kom. Santos at Kom. Abdurahman. Ang problema’y isinagawa ang naturang seminar nang walang basbas ng Lupon ng mga Komisyoner ng KWF; ni hindi pinaharap sa Lupon ang direktor ng seminar na si Cedre; at hindi ipinaalam sa Direktor Heneral ang serye ng seminar bagaman ang Direktor Heneral ang dapat sumusubaybay sa gayong gawain. Lumiham din sina Cedre at Kom. Santos upang humingi ng endosong memoradum at adbaysori kay DepEd Kalihim Armin A. Luistro sa pamamagitan ni Dr. Yolanda S. Quijano. Sa naturang pangyayari, mababatid na sina Kom. Santos at Kom. Abdurahman ay kumikilos nang walang pahintulot ng lawas kolehiyado, at ito ay malaking kasalanan sa batas kung isasaalang-alang na ang KWF ay isang komisyong konstitusyonal at hindi ordinaryong ahensiya ng gobyerno. Bukod pa rito, lumalampas sa itinakdang tungkulin ang mga butihing komisyoner sapagkat gumaganap sila bilang direktang tagapagpatupad at kalahok ng proyekto, bukod sa sila rin ang tagapagbuo at tagapagpatibay ng nasabing proyektong popondohan ng KWF– at ang ganitong gawi ay tandisang paglabag sa itinatadhana ng Batas Republika Blg. 7104.

Bagaman maipupuwing na walang kakayahan sa ngayon ang KWF na magsagawa, halimbawa ng malawakang sarbey o saliksik pangwika sa iba’t ibang lugar kung hindi man sa buong kapuluan, maaaring kumuha ito ng serbisyo ng ibang ahensiyang magsasagawa ng saliksik para sa KWF. Ang ganitong pagtatambal ay nakasaad sa Batas Republika Blg. 7104, Sek. 14-g, na nagbibigay kapangyarihan sa KWF na “tawagan ang alinmang kagawaran, kawanihan, opisina, ahensiya o instrumentalidad ng Gobyerno o alinmang pribadong entidad, institusyon o organisasyon para sa kooperasyon at tulong sa pagsasakatuparan ng mga gawain, tungkulin, at responsabilidad nito.” Kabilang sa gayong gawain ang “pagtitipon ng mga akda para sa posibleng paglalahok sa multilingguwal na diksiyonaryo. . . .” Sa kaso ng pagkuha ng serbisyo ni G. Cedre na mula umano sa Trends & Techniques Resource Center and Training Services, ang grupo ni Cedre ay hindi umano nakarehistro sa Securities and Exchange Commission (SEC), ayon sa pinakabagong makinang panghanap [search engine] nito. Maaaring nagkakamali ang aparato ng SEC, ngunit kung totoong ilegal ang ahensiya ni Cedre ay puwede siyang managot sa batas, kasama sina Kom. Santos at Kom. Abdurahman na pawang nagpahintulot at tumulong kay Cedre. Mapanganib ang ganitong pangyayari, dahil nalalagay sa alanganin ang KWF kung sakali’t mapatunayang walang sapat na papeles at legal na personalidad ang Trends & Techniques Resource Center and Training Services ni Cedre para makipagkontrata sa KWF. Nagagamit ni Cedre ang mga PSWF ng KWF, sa tulong at pahintulot nina Punong Kom. Santos at Kom. Abdurahman, na posibleng ikapahiya kahit ng DepEd, bukod pa sa pangyayaring ang pagsasagawa ng seminar pangwika at pampanitikan ay dapat hinihigpitan upang maiwasan ang pagpapakalat ng katangahan sa hanay ng mga guro at estudyante.

Masakit amining nagkulang ang KWF. Ngunit kung nagkulang man ang KWF ay dapat siyasatin ang mga ginagawa ng gaya nina Punong Kom. Santos at Kom. Abdurahman. Ang KWF ay dapat umigpaw sa impunidad at medyokridad, bukod sa handang harapin ang mga hamon sa pagpapalaganap ng Filipino at iba pang wikang panrehiyon sa matalino at siyentipikong pamamaraan. Bagaman may kalayaan ang grupo ni Cedre na makipag-ugnayan sa KWF, at ang KWF ay may karapatang kumuha ng serbisyo ng mga lehitimong pribadong organisasyon, ang tambalan ng grupo ni Cedre at nina Kom. Santos at Kom. Abdurahman ay makapag-iiwan ng maraming tanong, lalo’t hindi matunog ang ilang pangalan ng mga ispiker sa naturang seminar at mapagdududahan ang legalidad ng Trends & Techniques Resouce Center and Training Services.

Upang maging epektibo ang KWF, napapanahon nang repasuhin ang limang sangay nito, na kinabibilangan ng Sangay ng Pagsasalin, Sangay ng Impormasyon at Publikasyon, Sangay ng Lingguwistika, Sangay ng Leksikograpiya, at Sangay Pampangasiwaan. Labis na naging makapangyarihan ang Sangay Pampangasiwaan na halos lumukob sa apat na iba pang sangay, gayong ang Sangay Pampangasiwaan ang dapat na sumusuporta lamang sa mga gawain ng apat na pangunahing sangay. Makabubuting isaayos ang paglalagay ng mga kawani, upang ang isang tao ay hindi mapunta sa isang posisyon na malayo sa kaniyang kurso o disiplinang pinagkadalubhasaan sa unibersidad. Makatutulong nang malaki sa KWF kung ito ay mapapasukan ng ibang matatalino’t masisigasig na tauhan at opisyal mula sa pribadong sektor, upang mapalitan ng bagong dugo ang tumatandang hanay nito.

Ang pagpapanibago sa hanay ng mga kawani at opisyal ay dapat iugnay din sa pagpapanibago ng pisikal na estruktura ng gusali ng KWF. Ang tanggapan ng KWF ay hindi angkop para sa gawaing pampananaliksik, sapagkat napakasikip ng tanggapan para sa mga kawani nito. Luma at baryotiko ang mga kompiyuter at aparato nito, at kahit ang planong modernisasyon at kompiyuterisasyon ng KWF ay hindi maisagawa sapagkat nababagahe dahil sa mismong latag ng mga dibisyon, bukod sa hindi masugpo ang problema ng daga. Upang maibalik ang dating ringal ng KWF, at mahimok ang mga kawani nito na magtrabaho nang may sigasig at alab, maimumungkahing baguhin din ang gusali ng KWF at lumipat sa higit na ligtas, maluwag, at maaliwalas na lugar na umaangkop sa gawaing pananaliksik.

Higit sa lahat, kinakailangang isaayos ang pagpapatakbo ng PSWF sa bawat rehiyon, at gamitin ito alinsunod sa dapat na mandato ng Saligang Batas. Ang PSWF ay maaaring makatulong sa debolusyon ng kapangyarihan ng KWF at magamit ang naturang sangay sa pananaliksik at pagpapatibay ng network sa malalayong rehiyon. Magagamit din itong lunan upang makapagpalitan ng saliksik at tuklas ang bawat rehiyon, at sa tumpak na koordinasyon ng KWF ay maipapalaganap ang mga saliksik sa pamamagitan ng research exchange. Nakapanghihinayang na ginagamit lamang sa ngayon ang PSWF para sa mga seminar o kumperensiya, ngunit kung ang seminar o kumperensiyang ito ay epektibo at tumutugon sa pangangailangan ng mga guro at superbisor sa rehiyon ay masasagot lamang ng mga kalahok.

Bago maisagawa ang panloob na estruktura ng KWF, kailangang simulan din ang reoryentasyon ng mga itinalagang komisyoner. Ang bawat komisyoner ay inaasahang kumatawan sa isang pangunahing wika (at disiplina) sa isang rehiyon, bagaman ang teritoryong saklaw ng wika ay hindi esklusibo lamang sa isang pook. Halimbawa, bagaman ang Ilokano ay malaganap sa hilaga ng Filipinas, ang Ilokano ay unti-unti na ring sumasakop sa Visayas at Mindanao, at maging sa ibayong dagat, gaya sa Estados Unidos, Saudi Arabia, China, at Awstralya. Ang isang komisyoner ay dapat kumakatawan din sa isang partikular na disiplina, gaya ng edukasyon, agrikultura, at batas, upang sa gayon ay mapayayaman ang mga wika at maipapasok sa mga dominyo ng kapangyarihan, gaya sa hukuman, akademya, negosyo, at telekomunikasyon.

Nakasalalay naman ang mga gawain ng mga komisyoner sa “Mga Tuntunin at Regulasyong Nagpapatupad ng Batas Republika Blg. 7104.” Ang problema sa KWF ay hindi sinusunod ang naturang mga tuntunin at regulasyon, at nananatiling hanggang papel lamang ito sa tatlong butihing komisyoner na ganap ang panahon ng panunungkulan. Ang Implementing Rules and Regulations (IRR) ng KWF ay napapanahon nang rebisahin; panahon na ring enmiyendahan ang buong Batas Republika Blg. 7104, na inakda ni Sen. Edgardo Angara, nang sa gayon ay makaagapay ito sa nagbabagong panahon; at mahigpit na ipatupad ng magiging bagong pamunuan ng KWF. Masakit sabihing ang panahon ng administrasyon ni Punong Kom. Santos ang Madilim na Panahon [Dark Ages] sa yugto ng KWF; ngunit ito ang katotohanan. Ang KWF ay naging kasangkapang pampolitika noong administrasyon ng Pang. Gloria Macapagal-Arroyo, nagpasibol ng kapabayaan kung hindi man katiwalian, at ang bunga nito ay inaani ngayon ng mga tauhan at opisyal ng KWF. Kung ganito ang loob ng KWF, paano ito makabuluhang makapag-aambag sa larang ng pambansang patakarang pangwika, at siyang masasandigan ng Tanggapan ng Pangulo?

Kung ang pangulo ng bansa ang direktang may kapangyarihan sa KWF, dahil ang KWF ay nasa ilalim ng Tanggapan ng Pangulo, napapanahon nang manghimasok ang pangulo sa KWF. Ito ay sapagkat ang wikang Filipino ang “imbakan o pintungan ng kultura at kasaysayan ng bansa,” ayon na rin sa Pambansang Alagad ng Sining Virgilio S. Almario. Tanging wika lamang ang makapaghahatid ng mahahalagang impormasyon mula sa Tanggapan ng Pangulo tungo sa malalayong pamayanan, at makapagpapataas ng diskurso ng dalawang panig. Kung tototohanin ng Pang. Benigno S. Aquino III ang kaniyang pangako, ang pagpapanibago sa KWF ay hindi imposible. Dapat ibalik sa tuwid na landas ang KWF, at ibasura nang ganap ang utak wangwang na nagpabulok sa institusyong dating itinaguyod ng mga dakilang manunulat, lingguwista, at estadista ng nakaraang panahon. Sa ganitong paraan, higit na makapagsisilbi ang KWF sa taumbayan, at magiging episyenteng kabalikat ng pamahalaan, imbes na ang KWF ang pinagsisilbihan ng mga mamamayan.

Kasaysayan, ni Donald Hall

Salin ng tulang “History” ng makatang lawreado Donald Hall.
Salin sa eleganteng Filipino ni Roberto T. Añonuevo.

KASAYSAYAN

Kapag dumulas ang patalim at humiwa nang malalim sa sangkalan,
habang kinakayas ang panundot o binabawasan ng litid ang buto,
wala siyang nadama nang umpisa, maláy lamang sa halos manhid
na guhit sa balát. Lagi niyang isinasaisip na sa isang tibok ng puso
ay maitutuwid niya ang mali at maiiwasan ang pagsambulat
ng kasunod na dugo: Ganiyan ang ugali ni Juvenis,
na malimit tandaan ang isinumpang mga hukbong nagmamartsa
habang papalayo sa lungsod, umiimbay ang malalaking bisig,
nananaginip na hihinto ang eroplano nang ilang pulgada sa batuhan,

gaya sa retrato ng isang eroplano. Sa aking tanging pangitain,
Ako, si Senex, ay panatag na hinihintay ang pamumuong lumilitaw
nang pabilog sa dulo ng daliri: —makinang, tiyak na tiyak, sagana.
Ngayon, habang inihahanda ang mga moog ko para sa mga taliba,
nasaksihan ko kung paano sunugin ng mga terorista ang mga atleta;
pinasabog ng mga terorista ang dating embahador ng pinatay
na punong ministro; sinentensiyahan ng mga terorista ang dinakip
na pangulo para sa mga krimen laban sa mga bata na hindi nila
gagawing ama o ina: Babarilin nila siya sa ulo at isisilid ang katawan
sa likod ng Hapones na sedan sa isang kalye ng gilid ng kalungsuran,
na ang mga makinang tiwali ng rehimen ay mang-uutas ng hininga.

May ilang bangkay na nakasilid sa hukay. Ito ang Pransiya.
Nakalabas ang mga sakong ng isa sa maruming dingding na hukay,
at litaw ang anit ng isa pa. Ang pinakanakahihindik naming nakita’y
ang abuhin, putol na bisig na may kamay, puting-puti at may suot
ng singsing na may tatak, na nakalabas mula sa dingding ng gago.
Saanman kami humukay para sa kaligtasan, nahuhukay namin
ang mga bangkay na higit sa amin kaysa Pranses. Kapag sumabog
ang mina, humahalo ang bulalo ng lamán sa ulop at usok para tandaan
ang aming mga puwesto. Mga piraso ng Pranses na napasabit
sa sanga ng punong mansanas. Mayo noon. Ito ang Vauquois.

Sa loob ng apat na dantaon at labing-anim na salinlahi, pinanatili ko
ang aking kastilyo habang ang mga tauhan ko’y naghuhurno ng tinapay.
Binantayan ng aking kawal ang salupungan ng mga ilog. Kapag lumatag
ang salot sa mga lansangan, o kapag ang lakas ng Aleman ay tumawid
ng ilog upang tigpasin ang mga kawal at kabayo, ang mga magsasaka
at baboy ay naghuhunos na ilahas sa mga dalisdis. Magugutom
ang tagtuyot, malulunod ang baha: Saka aahon muli ang tarik sa lambak.
Mag-iiwan ng mga kalansay ang mga mamamanà at mamamaril
sa Mababang Kanayunan. Pitong salinlahi ang nagtayo ng pader.
Sa sansiglo, mga pulahang buhok ang lalakad sa puwang ng dingding;

ngunit ang Danegeld ay mag-iipon ng mga suhol at ng mga moog.
Itatago ang mga repolyo kapag taglamig. Pahihinugin ang mga ubas
para sa alak. Mag-iimpok ng mga itlog ng ibon ang mga bata sa hapon
ng Hunyo. Ang mga pinutol na ensina para sa bubungan ng katedral
ay mag-iiwan ng mga buto para sa mga baboy ng gubat ng diyosesis;
saka tatayog ang mga ensina sa loob ng tatlong dantaon sa pag-aaruga
ng mga manggugubat, ama at anak, upang palitan ang mga poste
ng katedral na pawang inuk-ok ng mga bukbok. Ngayon, kapag lumipad
ang aking mga tagapangasiwa sa Chicago sa Martes at maghiwalay
sa Santo Domingo sa Miyerkoles at sunugin ang mga anak sa Huwebes

nang hindi inaalam na ang pangalan ng kanilang mga lola sa Biyernes
ay isinilang—tatangis sila, tutunggain ang Manhattan sa isang lagukan,
mangangatal silang nakabigkis sa mga kawad ng elektrod sa hapag.
Nang umupo siya sa trono, nagbuhos ng tuon si Juvenis sa mahuhusay
na pamamaraan ng pagsupil sa mga barbaro sa bisa ng mga ilusyon
ng paslit na maaaring maitatag niya ang mga permanenteng hanggahan.
Nang wakasan ng kaniyang Reichmarschall Hanno ang Rhine, inatasan
siya ni Juvenis na hanapin ang maipagtatanggol, matatag, subok na daan
mula sa Cornwall hanggang Cathay: Mga latang kahon na nagsisilid

ng halimuyak ng tsaang Lapsang Souchong. Binuo nina John Hall
at Spartacus ang plutonium dahil sa pag-ibig, at lumikha ng aparato
upang pabalikin ang kasaysayan ng ilog. Hinagupit ni Titus Manlius
at pinugutan ng ulo ang sariling anak para sa suwail na kabayanihan.
Pinasan namin si Bhutto patungo sa bibitayan nang sakay ng istretser.
Tumitimbang siya ng walumpu’t pitong libra, na sapat na timbang;
tinanong niya ang berdugo kung puwedeng pabilisin ang pangyayari.
Payak lamang ang aming layong imperyal at payak ang mga motto:
Kapayapaan para sa Eternidad, Di Kalayaan bagkus Kaayusan.
Samantala, bilang pangulo-emperador, ako, si Senex, ay gagamit

ng mga angkop na pagpapabalam at pamimili para maisakatuparan
ang pamamahala: Ito ang mga alituntunin ng alituntunin.
Kung ano ang itinuturing na sagot noon ng ating kabataan, kung ano
ang tawag ng ating mga tagapag-ugnay sa publiko na “Tagumpay
ng Demokrasya,” o “Katalinuhan ng mga Pinunong Militar,”
ay pangharang lamang. Kapag inihinto natin ang suplay sa ating kampo
na kubkob doon sa Bughaw na Nilo, makakamit ang petrolyo at trigo
para sa kampanya sa Manchuria; hindi naging hadlang ang Masada
o ang Moog. Binigti natin ang Vercingetorix para bilhin sa kalahating
taon. Kung ang laksang pamumugot ng ulo ay makapagdudulot sa atin

ng dantaong tagsibol ng mga butil, ng masaganang daloy ng tubig
sa mga akwedukto, at ng paglusog ng mga baka sa bawat tagsibol,
sino ang hindi magluluwag ng pamalo at maghahasa ng palakol?
Sinunog ng Griyegong apoy ang mga Saracen sa kastilyo ng Byzantium
at sa mga latian sa parehong panahon ng pagsalakay at pag-urong—
gaya ngayon sa maasim na sanaw na bumilaok sa biya; gaya ngayon
na namatay ang panggabing ibon na hindi nabuo sa manipis na itlog.
Tuwing nag-aaklas ang taumbayan laban sa mga tagapagpahirap
at salarin, ang mga tagapagpahirap at salarin ay tumatayo para angkinin
ang kanilang puwesto, at minamasaker ng mga Bughaw ang Lungti.

Inaalipin muli ng mga lalaki ang mga babae at pinuputol ang kamay
ng pulubi at itinatali ang pulsuhan ng bakla sa isang poste at papaslangin
siya sa piling ng mga puta at propitaryo. Ang aming dating punong ministro
ay pinatay ng isang hurista na minasinggan nang lubos ang sikmura.
Nagpahatid ng pabatid ang aming pinuno sa Arbiter, ang kaniyang tapat
na tagapayo, na hiniwa ang kaniyang pulso noong naliligo at habang
kausap nang may katusuhan ang kaniyang mga kawani. Yumao
rin siya nang mabilis: Binendahan ng mga alipin ang kaniyang pulsuhan.
Nagunita ang layon pagsapit ng liwayway, tinanggal niya ang gasa.
Pinapugutan ni Tiberius ang anim na Hudyong Doktor.

Sa Palmer Canyon, ang mga limon sa mga pinatubigang bukirin
ay paliit nang paliit ang paglaki. Heto ang libingan ng Republika,
ang himlayan nina Erasmus at Hume, ang Florentinong ginto at asul,
ang katawang marmol ni Donatello, ang mga libingan ng mga salapi
at kalayaan. Umaangat ang matatangkad na barbaro, ang hukbong musmos
ng pasibong katangahan. Ako, si Senex, pangulo at emperador, sumisipat
nang may katarata, ay nabatid na ang apoy na Griyego ay pansamantalang
napigil lamang ang pagsalakay ng mga Vikingo at Turko at Bolshevik,
na pawang inaakyat ang mga moog nang may masisidhing pagkapoot
at humihiyaw para mandambong papasok sa mumunting dahon ng bintana.

Uica nang Pang-ulo ocol sa Cigarillo

UICA NANG PANG-ULO OCOL SA CIGARILLO

Cigarillo, bucor sa yba pang vicio gaia nang alac, sug-al, at libog, ang cahohomaling-an nang sino man tauo, ano man ang caniyang profesión at estado sa liponan at oring pinagmolan. Cigarillo ang nagpapa-calmar nang calamnan, nguni pumupucaw sa ysip at nagpapa-bilis nang tibuc nang puso, at aacala-yin nang homi-hitit na gomagaan ang caniyang lacar sa paliguid na maolap. Cigarillo ang sini-sisi sa malo-lobhang saquit, at ma,i, cientifico na batay-an ang manga medico; gay-on man, ang nan-ci-cigarillo,i, hindi alintana ang posible na taglay-in na saquit bagcos ang pang-samantala na guinhawa na mayidodolot nang nicotina sa marahan na pagpapatiuacal.

Ano ang samâ cun man-cigarillo cun yto,i, macato-tolong sa pagcayor para mapaboti ang tacbo nang bayan? Hindi aco nag-nacaw ni nan-coraquot. Hindi nag-nasa sa cat-awan nang babayi para yraos ang longcot o sama nang loob. Hindi aco nang-api nang manga tauo-han o magsasaca sa amin hacienda. Naguing maboti acon anac at uliran na mamamayan. Cun magpa-osoc man aco,i, lomalabas aco nang silir at sa cun saan soloc maglo-lostay nang tabaco na ang halimoyac a,i, cababaliw-an  co. Cigarillo laman ang tangi na nati-tira cong calugor-an na nagpapa-tino sa aquin haban toma-tambac ang papeles at cayilangan con taposin ang trabajo at ano mang oficio.

Salamat nang ualang hoyang, at nag-aalaala cayo. Ynaalala niño ang aquing calusog-an. Catolar cayo nang pang-ulo nang Estados Unidos na bom-ati sa aquin at nag-biro, “Pañero, ytiguil mo na ang vicio.” Pero haban nag-oosap cami sa telefono, nariringig co sa cabila na leña ang hitit-boga niya sa Marlboro. Magtatauahan marahil cami cun magcaharap, magbi-bilang cun ilan neuron ang natitira sa otac, at cun gaano ang nayidagdag na carbon sa paliguir, at sa tabi nang malaquing cenicero ay magpipitik nang abo at magbibilang nang upos. Matatacpan cami nang ulop nang nicotina, at mola doon ay palihim cami na magpapalit-an nang pay-o cun paano mapaririquit ang dayigdig na yto.

Houag cayo na magmadali. Matatanggal co rin yto. Dangan laman at vaca ma-hospital aco capag biglaan hominto. Tiyac na lalacas acon cumain, at tataba. Vaca po magcaroon aco nang alta presión sa bigat nang problema nang bansa, at ataque-hin sa puso sa labis na pagsisicap na pagsilbi-han ang lahat, lalo ang manga ducha at sauimpalar. Catolar cayo nang aquing casintahang may bayit, at dayig ang aquing medico cun mag-litanía nang pay-o at habilin. Magsisimola acon mag-ejercicio sa tolong nang aquing pamangquin at bay-aw, at cun hindi magtagompay, magpapa-tanggal nang bilbil sa baywang, magpapa-laguay nang lason sa noo,  at cajit hindi mayiyiuasan a,i, magpapacalbo, ano man ang maboting pay-o ni Doctora Velo.

Houag pong ysipin na aco,i, marahang nagpapacam-atay. Yto laman ang aquin casalanan, at nawa,i, yño namang pagbigay-an.

“Uica nang Pang-ulo ocol sa Cigarillo,” tulang tuluyan ni Roberto T. Añonuevo, 11 Hunyo 2010.

Ang Talumpati ni Sen. Panfilo M. Lacson

Isa sa mga pribilehiyo ng pagiging senador ay ang pagkakaroon ng pagkakataong makapagtalumpati na maaaring may kaugnayan sa pagpapasa ng batas, pagmumungkahing hakbang sa mga panukala o imbestigasyon, at sa mga sukdulang sandali, ay tuligsain ang sinumang tao o institusyong ipinapalagay na baluktot ang pagkilos alinsunod sa itinatadhana ng batas at moralidad.

Binasa ko nang maigi ang talumpati ni Sen. Panfilo M. Lacson laban kay dating Pang. Joseph Ejercito Estrada, at napangiwi ako sa inasal ng butihing senador. Pinamagatang “Dalawang Mukha ng Sining” (Setyembre 14, 2009), ang talumpati ay gumamit ng pahiwatig ng “sining” sa negatibo nitong pagpapakahulugan, at humahangga sa pag-uyam kay Estrada bilang pinakamasamang pangulo ng bansa. Mailalatag sa sumusunod ang ilang katangian ng naturang talumpati:

Una, magandang halimbawa ang talumpati ni Lacson kung paano pumukol ng putik sa kalaban, kahit walang matibay na ebidensiya, samantalang pailalim na pinupuri ang sarili sa kabutihang ginawa bilang alagad ng batas.

Ikalawa, mabuting halimbawa ang talumpati ni Lacson kung paano gumamit ng lihis na lohika sa pagpapalusot, gaya ng pagkasangkapan sa pagsira ng puri at pangalan ng pangulo, upang mapalitaw ang sarili na malinis at katanggap-tanggap sa harap ng taumbayan.

Ikatlo, natatanging halimbawa ang talumpati ni Lacson kung paano maging bulagsak sa pagsulat, at kabilang na rito ang pagbanggit nang pahapyaw ng kung ano-anong isyu na parang ang kaniyang salita lamang ang dapat paniwalaan at siyang dapat pakinggan ng taumbayan.

Ikaapat, mahaba ang introduksiyon ng talumpati, at ang pagsipi sa sinulat ni Elbert Green Hubbard ay mahihinuhang pangangatwiran at palusot ni Lacson sa pagsunod bilang kawal at opisyal ng pulisya sa kaniyang pangulo. Ginagamit ng mga sundalo ang naturang berso, at ipinasasaulo sa kanila ng awtoridad, karaniwan sa mga pagsasanay-militar. Ngunit kung ang gayong karupok na berso lamang ang gagamiting palusot ni Lacson, mahihinuhang de-kahong mag-isip ang senador, dahil handa siyang manahimik para isalba ang posisyon at walang kapasidad na yanigin ang establisimyento.

Ikalima, maitatangi naman ang pagwawakas ng talumpati, dahil naglista lamang ng mga tanong ang butihing senador, ngunit ang mga tanong na ito ay hindi humihingi ng mga sagot bagkus nagpapahiwatig ng “kasalanan” umano ng pangulo niyang si Estrada. Kung ang mga tanong ay sisipating paraan ng paglalagom, masaklap na paglalagom iyon na hindi dapat ulitin ng mga estudyante ng kasalukuyang panahon.

Payak lamang naman ang nilalaman ni Lacson. Kabilang dito ang pagbanggit sa huweteng, kidnaping, ismagling, panghihimasok kay Alfonso Yuchengco, pamomolitika sa paghirang ng mga heneral, at tandisang pakikialam sa “mga antas ng buong burukrasya ng pamahalaan, kabilang na ang PNP at PAOCTF” sa pamamagitan ng direktang pag-uutos at instruksiyon.

Kung paniniwalaan si Lacson, ang ginagawa umano ni Estrada ay paimbabaw lamang, lalo sa usapin ng huweteng. Nilabanan umano ni Lacson ang huweteng na naging sanhi para magalit umano sa kaniya ang mga lokal na opisyal, ngunit tinanggalan naman siya ng awtoridad ni Estrada na patawan ng parusa ang sinumang pulis na sangkot sa huweteng. Sinuhulan umano si Lacson noong hepe siya ng pulisya ngunit tumangging tumanggap ng suhol at sa halip ay napunta umano ang suhol kay Estrada. Ang problema, ang tagapagpatunay ng pahayag ni Lacson ay si Chavit Singson, na bantog na sugarol at dating umaming promotor ng huweteng sa kaniyang lalawigan. Ang nakapagtataka ay kung bakit hindi nagbitiw si Lacson sa tungkulin. Kung alam niya pala na ganito ang pamamahala ng pangulo, si Lacson ay maituturing na kakutsaba sa maiitim na pakana.

Nilutas umano nang mabilis ni Lacson ang kidnap for ransom na naging zero noong hepe siya ng PACC (Presidential Anti-Crime Commission), at kung aarukin ang kaniyang pahiwatig ay utang ni Estrada kay Lacson ang kaniyang pangkapangulo. Ito ay dahil napigil daw ang malawakang pandaraya sa eleksiyon noong 1998. Sa gayong tindig, parang ang kasikatan ni Estrada ay nakasalalay kay Lacson, at walang identidad si Estrada (i.e., na walang inatupag kundi maghintay sa pagkapangulo) para hulihin ang guniguni ng taumbayan. Mapanlahat ito, at hindi naisaalang-alang ang buong karera ni Estrada bilang opisyal ng pamahalaan. Hinggil naman sa pandaraya sa eleksiyon, hindi ipinaliwanag ni Lacson ang paraang ginawa nila upang pigilan ang pandaraya, gaya sa “dagdag-bawas,” at maituturing lamang iyon na pagpuri sa sarili sa ginawang paglilibot sa buong Filipinas upang kausapin ang mga pinuno ng pulisya at sandatahang lakas.

Nasabat daw ng tropa ni Lacson sa adwana ang mga ipinuslit na bigas at binalatang manok, ngunit iniutos umano ni Estrada na palusutin ang mga ito. Sa puntong ito, wala namang inilabas na patunay (i.e., papeles, testigo, rekording) si Lacson na direktang nag-utos si Estrada sa mga tauhan ng adwana. Ang paglalarawan ni Lacson ay parang mafioso si Estrada na bilang ninong ay dapat sundin ng lahat ng kaniyang tauhan. (Sa pinakabagong pahayag ni Lacson, sinabi daw ni Glenn Dumlao na inutusan siya ni Estrada na palusutin ang mga puslit na bigas. Gayunman, maituturing muli itong tsismis hangga’t hindi naisasapapel bilang patunay sa pahayag ni Lacson).

Dinahas umano ni Estrada si Yuchengco sa pamamagitan ni Lacson, dahil masasangkot daw sa droga ang anak ni Yuchengco kung hindi pipirma ng waiver na may kaugnayan sa pagbibili ng sapi sa PTIC (Philippine Telecommunications Investment Corporation). Mabigat itong paratang, at napakatanga naman ni Yuchengco na isasakripisyo niya ang negosyo o yaman sa ngalan ng pagmamahal sa anak. Ang dapat imbestigahan ay kung paano nasangkot si Lacson sa kaso ng anak ni Yuchengco, at kung may naganap mang “pamimilit” si Lacson sa pamilya Yuchengco. Kung may pamimilit man sa pamilya Yuchengco ay dapat mapatunayan, at hindi sapat ang sabi-sabi lamang na nasagap ni Lacson sa midya o kung saan. May problema pala si Yuchengco ay bakit hindi siya pumiyok gayong limpak-limpak ang kaniyang salapi?

Ngunit ang pinakamabigat na paratang ni Lacson kay Estrada ay tandisang panghihimasok umano nito sa lahat ng antas ng burukrasya, kabilang na ang PNP at PAOCTF. Ngayon lamang ako nakarinig ng ganito, at parang napakasipag talaga ni Estrada bilang pangulo. Kung susuriin nang maigi, mahirap patunayan ang ganitong “panghihimasok” ng pangulo sa lahat ng antas ng burukrasya dahil lalampasan niya ang pagiging diktador ni Pang. Ferdinand E. Marcos. Sa himig ni Lacson, si Estrada ang ultimong diktador, ang diktador ng mga diktador, ang de-kalibreng diktador, at ang lahat ng kaniyang tauhang opisyal ay pawang mga tuta lamang na tagasunod sa dikta at layaw ng pangulo.

Nakikini-kinita ko ang pag-angal ng ibang opisyal hinggil dito. Bakit? Dahil ipinahihiwatig niyon na pulos tanga at marupok ang mga opisyal noong kapanahunan ng administrasyon ni Estrada at tanging ang pangulo lamang ang makapagsasabi kung ano ang marapat manaig. Sa kabilang dako, mahihinuhang palusot ni Lacson ang mapanlahat na pahayag upang pangatwiranan ang kasong pagpaslang kina Salvador “Bubby” Dacer at Emmanuel Corbito, dahil ang sangkot ay pangulo mismo dahil sa “direktang panghihimasok at pag-uutos” sa mga tauhan ng PNP at PAOCTF. Napakatanga ni Estrada kung totoong ibig nitong manghimasok sa lahat ng antas ng burukrasya. Subalit hindi. Ang paratang ay nagmula kay Lacson na siyang dating may direktang kapangyarihan sa gaya nina Michael Ray Aquino, Glenn Dumlao,  at Cesar Mancao II. Ang lohika ni Lacson ay palihis na pagsapol, tumutumbok sa bayag, upang mailihis ang sisi at paratang sa kaniya sa pagkakapaslang kina Dacer at Corbito.

Kung pribilehiyo ng senador ang magtalumpati, karapatan naman ng taumbayan na makasagap ng mahusay na talumpati mula sa mga mambabatas nitong inihalal. Sa kaso ni Lacson, ang kaniyang talumpati ay salát sa sining sa sukdulang pakahulugan; at kung hindi susuhayan ng mga ebidensiya ay mananatiling paraan ng pamomolitika upang dungisan lalo ang kaniyang dating pangulong pinagsilbihan. Subalit sa mga mapanuri, ang talumpati ni Lacson ay halimbawang dapat iwasan ng sinumang ibig sumulat at magpahayag—sa masining na pamamaraan—ng lastag na katotohanan.

Balatong Pampolitika

Mataas na pagkilala na maituturing ang pagtanggap ng anumang gawad o parangal, lalo kung may kaugnayan sa sining. Nagiging matamis ang gawad kung karapat-dapat tumanggap ang isang alagad ng sining, gaya ng manunulat o pintor o eskultor o kompositor, at ang mga kasama niya sa larang ay umaangat din kahit paano ang estado dahil pinagpupugayan sa pinakamataas na paraan ang kanilang kasama. Ang gawad ay iniuugnay sa simbolikong tagumpay, at nakahihigit sa pabuyang salapi, bagaman makapagbubukas din yaon ng pinto sa sinuman upang makilala sa daigdig.

Hindi naman ibig sabihin na kapag nabigong tumanggap ng gawad ang isang tao ay bigo na siyang maituturing sa kaniyang larang. Di-iilang manunulat, gaya ni Iñigo Ed. Regalado, ang tumangging tumanggap ng gawad kung nararamdaman nilang ang gawad ay ginagamit na balato, kung hindi man kasangkapang pampolitika, ng mga awtoridad. Pipiliin nila ang manahimik dahil buo ang tiwala nila sa sariling kakayahan, at hindi kailanman mapapupusyaw ng pagkaligta ang kanilang ambag sa piniling larang.

Nagbago na ang panahon ngayon. Pinakamagandang halimbawa ang panghihimasok ng pangulo ng Republika ng Filipinas hinggil sa pamimili kung sino ang dapat tanghaling pambansang alagad ng sining. Ang pagpili ng mga tao na mapapabilang sa Orden ng Pambansang Alagad ng Sining ay napakahigpit, at dumaraan sa maiinit na talakayan at deliberasyon ng mga lupong binubuo ng mga kinatawan ng bawat larang ng sining. Pinag-aaralan nang maigi ang naging ambag ng bawat kandidato, at dumarating sa yugtong kinakailangang may isang tagapagtanggol ang kandidato sa harap ng mga lupon upang ipaliwanag kung bakit karapat-dapat magwagi ang kaniyang manok.

Ngunit sa oras na makialam ang pangulo, ang kaniyang piniling mga kandidato ay sapilitang maipapasok sa listahan ng mga pararangalan. Karapat-dapat na magwagi bilang Pambansang Alagad ng Sining ang tulad nina Manuel Urbano, Lazaro Francisco, Federico Alcuaz, at Francisco Mañosa Ramon Santos na pawang pinili ng mga lupon sa sining. Ngunit por diyos por diyablo, nanghimasok muli si Pang. Gloria Macapagal Arroyo na pumili kina Cecille Guidote Alvarez, Carlo J. Caparas, at Pitoy Moreno! Isang mariing sampal ito sa buong pamayanan ng sining at panitikan, at lalong magpapababa sa kredibilidad ng pambansang institusyon.

Hindi ko kaaway sina Alvarez, Caparas, at Moreno ngunit sasabihin kong hindi sila karapat-dapat na mapabilang sa Orden ng Pambansang Alagad ng Sining. Kung kinakailangang bigyan ng gawad si Moreno ay dapat magmula lamang iyon sa hanay ng mga tagadisenyo ng damit at modista. Si Caparas naman ay kasumpa-sumpa kung ihahanay bilang manunulat o direktor ng pelikula, at lalong isusuka kung ibibilang sa larang ng sining biswal yamang hindi naman siya dibuhista o pintor o eskultor. At si Alvarez ay higit na magaling na politiko imbes na direktor ng dula, at ang kaniyang napipintong pagtanggap ng gawad ay lalong mababatikan dahil kabilang siya sa pamunuan ng National Commission for Culture and the Arts (NCCA/ Pambansang Komisyon para sa Kultura at Mga Sining).

Naging tradisyon na yata ng pangulo na bigyan ng parangal ang mga tao na malapit sa kaniyang sirkulo. Ang pagbibigay ng ganitong gawad ay maituturing na “balatong pampolitika” dahil ang nagwagi ay hindi ang pinararangalan na gaya nina Alvarez, Caparas, at Moreno kundi ang pangulo mismo. Niyuyurakan ng pangulo ang prestihiyong dating taglay ng gawad, at waring sinasabi niyang kaya niyang magpasiya kung ano at sino ang karapat-dapat tanggapin sa larangan ng sining. Na hindi makatwiran. Ang tindig ng pangulo ay paglulugar sa mataas na luklukan, at ang awtoridad at pagsang-ayon ay laging nagmumula sa gitna. Isang bituin siyang iniinugan ng maliliit na planeta na kung hindi man sipsip ay kaibigan, at sinumang sumalunga sa kaniya ay walang pagkakataong mabigyan ng parangal. Higit pa rito, ang gawad ay nagiging parang kendi na maipamamahagi lalo kung malapit na ang halalan.

Naghahasik ng unos ang pangulo sa panghihimasok muli sa pamimili kung sino ang magiging Alagad ng Sining. Kung nabubuhay marahil si Francisco ay baka tanggihan niya ang gawad, dahil nalulukuban ng kontrobersiya ang isang pinagpipitaganang institusyon. Marahil ay hindi lamang tatanggihan ni Francisco ang gawad kundi babatikusin pa ang pangulo dahil ang ipinangangako nitong panlipunang pagbabago, gaya ng reporma sa lupa, ay nananatiling pangarap lamang ng mga magsasaka, gaya ng mababasa sa kaniyang mga nobela. Ngunit hindi na magagawa pa ito ni Francisco, dahil wala siyang kapangyarihan at impluwensiya gaya ng taglay ng kagalang-galang na Pangulo ng Republika ng Filipinas.

Pagtutuwid: Kabilang si Ramon Santos na batikang kompositor at musiko na pinili at inirekomenda ng lupon sa sining na dapat magwagi ng Gawad Pambansang Alagad ng Sining. Siya, sa aking palagay, ang dapat inuunang parangalan kaysa sa mga isiningit na sina Cecille Guidote Alvarez, Carlo Caparas, Francisco Mañosa, at Pitoy Moreno. Ang pagkawala ni Santos sa listahan ay sukdulang panghihimasok ng pangulo sa mga lupon ng tagasala, dahil kaya pala niyang baligtarin kahit ang pangwakas na desisyon ng sirkulo ng mga eksperto sa sining.

Halimbawa ng Talumpati

Magandang halimbawa ang pangwakas na State of the Nation Address (SONA) ng Pang. Gloria Macapagal Arroyo kung paano sumulat ng masamang talumpati. Ang kaniyang talumpati ay gumamit ng mga pamamaraan para makaakit ng mga tagapakinig mula sa iba’t ibang sektor ng lipunan, na maaaring sagapin ang kaniyang pananalita bilang kahanga-hanga at pambihira sa isang panig, samantalang bahaw at alingawngaw lamang sa kabilang panig. Nilagom ng pangulo sa limang bahagi ang kaniyang talumpati. Una, matatag umano ang ekonomiya ng Filipinas na kayang harapin ang krisis pandaigdigan. Ikalawa, naitayo ang mga impraestruktura at ganap na natapos ang iba pa. Ikatlo, mas patas umano ang ekonomiya sa mahihirap kaysa noong dati. Ikaapat, naipundar umano ang matibay na base o salalayan para sa susunod na henerasyon. At ikalima, napansin umano ng mga internasyonal na awtoridad na mas ligtas ang mga Filipino mula sa pagkawasak ng kaligiran at sakunang likha ng tao.

Marupok ang pangangawitran ng pangulo hinggil sa pagiging matatag ng ekonomiya ng bansa. Inaakala niya na ang ating ekonomiya ay gaya ng sa Estados Unidos, na nabubuhay ang mga mamamayan sa pamamagitan ng utang, kung hindi man sa digmaan. Nasa yugto pa rin ang gaya ni Gng. Arroyo sa paghahambing ng ekonomiya ng Filipinas sa ekonomiya ng Amerika, o sa mayayamang bansa ng Ewropa. Hindi nasisipat ang ekonomiya ng Filipinas alinsunod sa dapat nitong paglago, pangangailangan, at pagtanaw, kaya ang anumang modernisasyon nito ay sumasabay lamang sa kumbensiyon ng mga dayuhan.

Nakaligtaang banggitin ng pangulo na kaya lumakas ang estado ng pananalapi ng pamahalaan ay dahil ibinenta nito ang mga dating ari-arian, korporasyon, at negosyong dating kontrolado ng pamahalaan, at ang kitang ito ang nagpapalutang sa ekonomiya ng bansa. Naghasik din ng matataas na buwis ang pamahalaan, at ang buwis na ito ay higit na nagpahirap sa dati nang mahihirap imbes na kaltasan sa makatwirang paraan ang mga maykaya sa lipunan. Bagaman tumaas ang Internal Revenue Allotment (IRA) o ang pondong inilalaan para sa mga pamahalaang lokal, hindi madama ng mga karaniwang mamamayan ang ganitong badyet na tutugon sa kanilang batayang pangangailangan. Sadyang kailangan ang IRA at hindi dapat itong ipagpasalamat sa pamahalaan, dahil tungkulin ng pambansang pamahalaan na tustusan ang mga programa o proyekto sa antas ng pamahalaang lokal dahil hindi kayang mag-isa ng pamahalaang lokal na gastusan ang pangangailangan nito, maliban sa ilang pagkakataong nakaririwasa ito, gaya ng mga lungsod ng Makati, Quezon, at Pasig.

Naisalba ng mga migranteng manggagawa, sa pamamagitan ng kanilang padalang salapi, ang ekonomiya ng bansa. Maganda ito sa unang malas, ngunit kung wawariin nang maigi ay panandalian lamang, dahil ang suweldo ng naturang mga manggagawa ay sasalalay din sa pagdagsa ng iba pang propesyonal na mula sa iba’t ibang lahi na handang tumanggap ng mababang sahod na maglalagay sa alanganin sa mga manggagawang Filipino. Ang bansang umaasa sa lakas-paggawa ng mga mamamayan nitong ipinadadala sa ibayong-dagat ay lumilikha ng mga propesyon na umaayon sa pangangailangan at layaw ng pandaigdigang merkado imbes na tugunan ang panloob o pambansang pangangailangan ng mga mamamayan nito. Imbes na humanap ng malikhaing paraan ang pamahalaan upang lumikha ng trabaho rito sa loob ng bansa na pakikinabangan ng laksa-laksang mamamayan ay laging nakatingin ito sa labas upang maipukol kung saan ang mga propesyonal na arkitekto, doktor, guro, inhinyero,marino, nars, at kahit ang mga bihasa nitong pintor, piyon, at tagapangalaga. Hindi rin binanggit ni Gng. Arroyo ang panlipunang dagok na dulot ng pangingibang-bayan: ang pagkatiwalag sa sarili, ang pagkawasak ng pamilya, ang pandarahas at pang-aaglahi sa mga migrante, at iba pa. Maaaring ang kolektibong epekto nito ay hindi nararanasan sa ngayon, ngunit maaaring mahinuha ang bagsik nito sa darating na panahon.

Gumulong din ang ekonomiya ng bansa dahil sa mga gastusin nito sa mga pagawaing-bayan at impraestruktura. Dahil nakaiwas na kapusin sa badyet ang pamahalaan sa tulong ng mga ibinentang ari-arian at negosyo, naiwasan nitong manghiram sa mga lokal na bangko at makipag-agawan sa publiko sa pangungutang. Sa ganitong paraan, nailalabas ang salapi mula sa kabang-yaman ng bansa, napaiikot ang salapi sa mga tao, at ang mga tao na ito na gumagastos ng salapi ang nagpapasigla ng negosyo. Maaaring tingnan din na ang pagsusulong ng mga pagawaing-bayan at impraestruktura ay nakatali sa usaping pampolitika, dahil ang mga mambabatas at opisyal na pamahalaang malapit kay Gng. Arroyo ang nakikinabang ng mga programa at proyekto sa pamamagitan ng mga malikhaing paraang tinatawag na “korupsiyon.” Wala nang bago rito.

Hindi binanggit ni Pang. Arroyo na ang plano sa mga pagawaing-bayan ay matagal na, marahil ay mauugat noon pa mang administrasyon ni Pang. Ferdinand E. Marcos, at maaaring nagkataon lamang na sa panunungkulan ni Gng. Arroyo naisakatuparan ang gayong proyekto. Ang mga pagawaing-bayan at impraestrukturang ito ay nakasalalay sa pambansang badyet, na karaniwang awtomatiko kung hindi tuloy-tuloy ang paglalaan ng salapi alinsunod sa panukalang badyet na pagtitibayin ng magkasanib na lupon ng Mataas at Mababang Kapulungan ng Kongreso bago lagdaan ng pangulo para maging ganap na batas. Ang kakatwa, may mga rehiyon lamang na pinaboran ang pambansang pamahalaan, ngunit nakaligtaan ang iba pa.

Mahirap maunawaan ang “pagiging patas ng ekonomiya para sa mga dukha” na binanggit ni Gng. Arroyo. Halimbawa, totoong may mga patakaran ang pamahalaan hinggil sa pabahay para sa mga maralita. Ngunit mabagal ang pagsasakatuparan ng gayong mga patakaran. Kakaunti ang nakikinabang sa panlipunang pabahay ng pamahalaan, at kung pagbabatayan ang target sa pabahay ng pamahalaan alinsunod sa Medium Term Philippine Development Plan, ang kakulangan sa pabahay ay aabot sa halos 3.75 milyong yunit mulang 2005–2010, samantalang 1.2 milyong yunit lamang ang target ng pamahalaan alinsunod sa taunang paglalaan ng pambansang badyet. Malaking kalokohan ito sa panig ng pamahalaan, at aakalain ng iba na binobola ni Gng. Arroyo ang taumbayan hinggil sa mga “tagumpay” nitong natamo sa pagpapalaganap ng pabahay para sa maralita. Ang sinasabing “pagiging patas ng ekonomiya para sa mga dukha” ay mahihinuhang hanggang pamumudmod lamang ng salapi o regalo, at gagamitin ang mga ahensiya ng pamahalaan upang mapatahimik ang mga tao at supilin sa banayad na pamamaraan ang paghihimagsik ng ilang sektor.

Marupok ang patakaran, programa, at pamamalakad kahit sa sektor ng pagsasaka. Nakaligtaang banggitin ni Gng. Arroyo na lumikha ng di-sinasadyang krisis sa suplay ng bigas ang pagsandig ng Filipinas sa mga suplayer ng bigas na mula sa gaya ng Thailand at Vietnam. Ang dapat inihahayag ng pangulo ay kung may kakayahan nang tumayo sa sariling paa ang Filipinas, at makalikha ito ng mga ani na hindi lamang tutugon sa pangangailangan ng mga Filipino, bagkus makapagluluwas pa ito ng labis-labis na suplay doon sa ibayong dagat. Sa ganitong pagkakataon, bagsak ang grado ng pamahalaan. Wala pa ring malinaw na pambansang koordinasyon hinggil sa paghahatid ng mga ani mulang bukirin tungong pamilihan. Hindi kayang makipagtagisan ng mga magsasakang Filipino doon sa mga magsasaka sa ibayong dagat dahil kulang na kulang ang suportang pananalapi, serbisyo, at impraestrukturang dapat nagmumula sa pamahalaan.

Kung ipagpapalagay na ang edukasyon ang pinakasalalayan ng mga susunod na henerasyon, ang edukasyong ito ay naghahanap ng radikal na pagbabago. Ang edukasyon sa Filipinas ay dapat iniaayon sa pangangailangan ng mga Filipino, at kung paano magagamit ang kanilang talino, lakas, at sigasig upang mapaunlad ang bansang ito. Ayaw mang aminin ni Gng. Arroyo, ang bansang ito ay lumilikha ng edukasyon para suplayan ng mga tao ang pangangailangan ng mga dayong negosyo at interes, at hindi sa ikagagaling ng mga Filipino. Halimbawa, malaking negosyo ang pagmimina ng mga mineral sa bansa, ngunit kulang ang mga eksperto na magtitiyak ng kaligtasan ng mga mamamayan laban sa anumang di-inaasahang sakuna o panganib. Ang pagmimina sa ating bansa ay nakatali sa pangangailangan ng gaya ng Tsina, South Korea, Japan, Estados Unidos, at iba pang bansa sa Ewropa, imbes na ginagamit sana ng Filipinas ang pagmimina na kaugnay ng industriyalisasyon. Ang pagmimina sa ating bansa ay nauuwi sa pagkatigang ng mga lupain, pagkatuyot ng mga tubigan, pagkasira ng mga kultura ng pamayanan, at pagkatiwalag sa sarili mismo ng mga manggagawa. Nagkaroon ng malulubhang sakuna sa mga minahan ngunit ni isang dayuhang opisyal ay walang binitay o naipakulong man lamang.

Ipinamumukha ni Gng. Arroyo sa kaniyang mga kababayan na ang tagumpay ng Filipinas ay alinsunod sa pagsang-ayon ng mga dayuhang awtoridad. Kahit pa sabihing ito ay may kaugnayan sa likas na kaligiran, negosyo, kalusugan, isports, edukasyon, at ugnayang panlabas, ang mga awtoridad na banyaga ang magtatakda ng tagumpay at pagsulong ng bansa. Isang kabulaanan ito na dapat nang iwaksi sa ating bokabularyo, at dapat ginagawa mismo ng ating pangulo. Ngunit pinapalakpakan ang ganito ng mga mambabatas na waring lasing sa kapangyarihan. Salamat na lamang kay Pang. Gloria Macapagal Arroyo at naipamukha sa taumbayan ang talumpating hitik sa guniguni, na magbibigay ng halimbawa at gabay sa mga estudyante kung paano sumulat at magpahayag na ikagigitla, kung hindi man isusumpa, ng mga nagpipigil na madla.

Kung ang wika ng pangulo ay nakaayon para sa buong bansa, ang wikang ito ay dapat nasa wika ng mga Filipino. Ang pag-iingles ng pangulo ay paraan ng komunikasyon sa mga kapuwa niya nakauunawa ng Ingles, gaya ng mga mambabatas na pulpol din umingles, at hindi para sa karaniwang mamamayang maaapektuhan ng mga programa at proyekto ng pamahalaan. Maipapanukala ang pagbabago kahit sa wika ng pangulo, sa opisyal na komunikasyon gaya ng pag-uulat sa taumbayan. Ngunit kung gagawin ito ng pangulo, maaaring mabunyag ang kaniyang pagbilog sa ulo ng taumbayan—kung hindi man tandisang pagsisinungaling— at lalong maglalagay sa kaniya sa alanganin. Kaya hayaan natin siyang magsalita sa mabulaklak na salita, at nang di-maunawaan ang kaniyang inililihim sa paningin ng mga mamamayan.

Balik-tanaw sa SONA ng Pangulo

Makasaysayan ang pahayag ng pangulo sa sambayanan doon sa Kongreso noong 2008 dahil ni isang salita ay walang banggit hinggil sa sining. Ang pagkawala ng sining ay maaaring senyales na ito ang unang nalalagas tuwing may krisis, at dapat ihuli sa priyoridad.  Samantala, ang edukasyon ay nabanggit lamang dahil sa paglulunsad ng malawakang pagpapakain sa mga dukhang mag-aaral na ginagastusan ng sampung piso bawat bata kada araw. Nakinabang umano ang mga lalawigan mulang Apayao hanggang Tawi-tawi, bukod sa mga pook na sinalanta ng mga bagyo.

Ipinagmalaki ni Pang. Gloria Macapagal-Arroyo na nadoble ang iskolaship para sa mga estudyante sa kolehiyo, bukod sa pagpapatupad ng libreng edukasyon sa elementarya at hay-iskul sa buong bansa. Sinimulan na rin umano ang pagreporma at pagpapangkat ng mga programa ng DepEd, CHED, at TESDA.

Kulang na kulang ito, sa aking palagay, dahil panrabaw na pangangailangan lamang ang tinitingki ng pangulo. Ang pagpapakain sa mga bata ay pampolitikang abuloy na matatawag. Ang pagbibigay ng iskolaship ay mahihinuhang maliit na populasyon lamang ang saklaw, at maaaring sadyang ginagawa na ito ng mga pamahalaang lokal. Malabo naman ang pagreporma at pagpapangkat ng mga programa mula sa tatlong ahensiya, at hindi binanggit kung ang pagreporma ba ay may kaugnayan sa mahigpit na pangangailangan ng Filipino imbes na dayuhang interes.

Nanghihinayang ako sa gaya ng Pambansang Komisyon para sa Kultura at Mga Sining (NCCA) at Komisyon sa Wikang Filipino (KWF) dahil bagaman nabibigyan ang mga ito ng pondo ay walang naimbag man lamang sa pahayag ng pangulo. Marahil may kaugnayan ito sa de-kolor na gulo sa loob ng dalawang ahensiya, at sinangkutan ng pagpapalit ng pamunuan. Kontrobersiyal ang patakarang multilingguwalismong isinulong noon ng sinibak na pansamantalang punong komisyoner Dr. Ricardo Nolasco, samantalang ang halalan sa NCCA ay inabot ng kung ilang buwan para makapagpulong ang mga komite. Kung hindi ako nagkakamali’y natuloy ang internasyonal na kumperensiya hinggil sa teatro, at pagkatapos nito’y halos masaid na ang pondong laan sa iba pang programa.

Sa aking palagay ay dapat lalong maging aktibo ang mga komite sa pagbubuo ng pondo sa NCCA at KWF. Ang iba’t ibang lupon ay dapat nakikialam sa pagbalangkas ng panukalang badyet na ihahain sa kongreso, at nakikilahok kahit sa mga deliberasyon sa kongreso, lalo sa yugto ng pagdinig ng magkasanib na lupon ng senado at mababang kapulungan. Samantala, ang KWF ay dapat hinihimok ang mga sangay nito sa rehiyon na magpanukala ng badyet para sa KWF, upang ang mga panrehiyong programa ay natutugunan alinsunod sa hinihingi at pangangailangan ng mga pamayanan. Ang mga pamayanan naman ay dapat nakikilahok din sa pagtatasa at pagrepaso ng mga programa at proyekto ng kapuwa NCCA at KWF, upang matiyak nila na ang pondong laan sa kanila ay nagagamit nang wasto at alinsunod sa mga plano at takdang panahon.

Malamya, kung hindi man pasibo, ang KWF sa pagsusulong ng wikang Filipino sa buong bansa, lalo sa bakuran ng Malakanyang. Naging makapangyarihang tinig noon si Nolasco, na nagsusulong ng saliwang uri ng multilingguwalismo na tatangkilin naman ng ilang mambabatas sa kongreso. Pambihira rin ang pagsusulong ng Ingles na gawing tulay ng pagtuturo mulang elementarya hanggang kolehiyo, at may kaugnayan ito sa pagtataguyod ng mga call center sa Filipinas. Ayon sa aking nasagap na balita, waring naluto na naman ang pagtatakda ng patakaran ng multilingguwalismo sa Filipinas, at kung ito man ay totoo ay dapat suriin nang maigi ng taumbayan kung karapat-dapat ipatupad. Kung ang multilingguwalismo ay gagamitin lamang para sa binabalak na Federalismong gobyerno—na ang mga rehiyon ay bibiyakin (at paghahatian ng mga politiko) alinsunod sa pampolitika, pang-ekonomiya, pangkultura, at pangwikang teritoriyo—ay dapat nang ibasura yaon nang ganap.

Ito na marahil ang pangwakas na SONA ni Pangulong Arroyo. Ngunit hindi nangangahulugan yaon na hindi na siya maghahari sa politika. Kung pakikinggan ang panukala ng dakilang tagapayo ukol sa pambansang inseguridad Norberto Gonzales, kinakailangan lamang umano na isulong ni Pangulong Arroyo at ng mga kaalyado niya ang isang rebolusyonaryong gobyerno upang mapalitan ang sistema ng pamahalaan, makabuo ng bagong konstitusyon, at papaghariin muli ang oligarkiya sa buong bansa. Magagawa ito ng kasalukuyang administrasyon kung hahatakin ang mga personalidad sa hukuman, negosyo, batasan, sandatahang lakas, samahang masa, at simbahan. Ibig sabihin, bumuo ng puwersa para sa kudeta.

Na malaking posibilidad. At siyang dapat bantayan ng sinumang Filipino na nagmamalasakit sa kinabukasan ng lahat ng Filipino.

Sa Sinumang Kakandidato na Pangulo ng Filipinas

Maraming matututuhan sa Amerika ang Filipinas mulang kampanya hanggang halalan sa pagkapangulo ng bansa. At ilan lamang ang sumusunod:

1. Kailangan ang bagong mukha ng politika. Ang asta ni Barack Obama ang inaasahan kong gagayahin ng ating mga politiko. Ang isang bagitong senador na tumakbong pangulo ng Estados Unidos, ang politikong naghahain ng bagong pananaw mula sa niresiklong programa ng Demokrata. Ang politikong makapagpapamalas ng katiyakan sa pananalumpati, at makapagpapaalab ng damdamin ng taumbayan, at iiwas pumukol ng putik sa kaniyang kalaban, ang inaasahan kong magwawagi.

2. Tapos na ang panahon ng matandang panahon, at kabilang dito ang sungayang administrasyong naghahasik ng digmaan. Naghahanap ang mga tao ng alternatibo sa digmaan, at ng pamalit sa walang habas na pagpatay. Ang walang dahas na patakaran ng diplomasya ang hindi pa nasusubok nang ganap, at siyang dapat isaalang-alang ng sinumang sasabak sa halalan. Magiging pangunahing adyenda ang usapang pangkapayapaan sa Mindanao, at ang pagtatakda sa Mindanao, Sulu Arkipelago, at Palawan bilang mga pook ng kapayapaan at kaunlaran.

3. Pangunahing aspekto ng kampanya ang pagtitiyak sa ekonomiya ng bansa. Sa Filipinas, ang kandidato ay dapat maghanda sa plano ng muling pagsasabalangkas ng mga priyoridad, at mangunguna na rito ang pagtutuon sa agrikultura, siyensiya at teknolohiya, agham-dagat, turismo, transportasyon, at iba pang kaugnay na larang. Hindi makaaasa ang Filipinas sa pagpaparami ng call center, dahil panandalian lamang ito at nakasalalay sa ekonomiya ng Amerika na ngayon ay lugami sa krisis.

4. Kailangang isaayos ng susunod na administrasyon ang priyoridad sa edukasyon. Ang edukasyong dapat lumaganap sa Filipinas ay yaong magagamit sa loob ng Filipinas, gaya sa agrikultura, agham-dagat, paggugubat, heolohiya, at klima, kaya kinakailangan ang panibagong kampanya upang pasiglahin ang naturang mga kurso. Habang nagtutuon dito, makapagsisimula rin ng pagbubukas ng ugnayan at bagong merkado sa mga nasyong di-karaniwang pinapansin ng Filipinas pagsapit sa kalakalan. Kailangang makapagbukas ng bagong merkado at ugnayan ang bansa na bukod sa Amerika.

5. Seguridad ang isang sigaw sa kampanya sa Amerika. At ang seguridad na ito ay hindi lamang sa paglaganap ng dahas na inihahasik mulang dulong kanan hanggang dulong kaliwa, bagkus sa seguridad maging sa iniimpok na salapi sa bangko. Ang sinumang kandidato ay dapat isaalang-alang ito, at maidaragdag dito ang isa pang alternatibo sa mga tradisyonal na bangko: ang mga tinaguriang micro-credit finance na lumalaganap ngayon sa mga pook-maralita, mulang kalungsuran hanggang kanayunan.

6. Isang batik sa halalan nooong 2000 sa Amerika ang kaduda-dudang resulta ng halalan sa Florida, at siyang nagpanalo kay George W. Bush. Sa atin, mababansagan itong “dagdag-bawas,” na taguring dapat bantayan ng taumbayan. Sawa na ang mga mamamayan sa mga pandaraya sa halalan, at sakali’t maganap ito sa 2010 kahit elektroniko na ang pagboto, ay isang masaklap na pangyayaring hinuhulaan kong magwawakas sa madugong pag-aaklas.

7. Hindi na puwedeng gamitin ng sinumang politiko o partido ang musikang may karapatang-intelektuwal ng mga kompositor at mang-aawit. Labis ang paglabag dito ng partidong Republikano, bagaman nakagawa rin ng paglabag ang kampo ng Demokrata. Sa Filipinas, protektado ang karapatan ng mga kompositor at mang-aawit, at siyang isinusulong ng FILSCAP (Filipino Society of Composers, Authors, and Publishers, Inc.).

8. Huwag makipag-away sa artista, at huwag maliitin ang sinumang dalaga, gaya ni Paris Hilton. Masyadong macho itong si John McCain, at hindi niya inaakalang ang maling hambingang ipinukol niya kay Obama at paggamit kay Hilton ay babalikwas sa kaniyang mukha pagsapit sa YouTube.

9. Laos na ang magandang mukha. Hindi na puwede ang gaya ni Palin na maganda nga’y hanggang ganda lamang ang maipagmamalaki at ikahihiya ninuman ang dumi ng bibig sa pagbibitaw ng paninirang-puri sa kalaban. Hindi puwede ang ganito sa Filipinas, dahil aakalain ang gaya ni Palin na isang palengkera, bagaman higit na may dangal ang karaniwang palengkerang kaya dumadada ay upang kumita at hindi magpasikat sa halalan.

10. Kailangan ng kandidato ang di-tradisyonal na pangangampanya. At ang pangangampanyang ito ay magaganap sa cyberspace, sa loob ng mga pook ng networking, at sa mga opinyon ng mga blogistang walang espasyo sa mga palimbag na magasin, pahayagan, at tabloyd, o kaya’y walang tinig sa radyo at telebisyon. Malalaglag sa kangkungan ang mga kandidatong hanggang pahayagan lamang ang anunsiyo, na paminsan-minsan ang labas na gaya ng praise release.

11. Makabubuting maghanda na ng malinaw na plataporma de gobyerno. Maganda ang disenyo at pagkakabalangkas ng plataporma nina Obama at Biden, at ito ang dapat pinagsusumundan ng mga politiko sa Filipinas. Sa atin, ginagawa lamang ang plataporma ilang buwan bago maganap ang halalan, at ito ay isang kaululan. Maraming politiko ang nais tumakbo sa pagkapangulo, ngunit hangga ngayon ay wala pa akong nakikitang malinaw na plataporma, kahit ng kaniyang partido, hinggil sa kinabukasan ng Filipinas. Ang sinumang maunang magpaskil ng plataporma de gobyerno sa internet ang inaasahan kong makapupukaw ng pansin ng publiko.

12. Kailangan ng kandidato na magsimula nang sumuyod sa iba’t ibang sektor, at makipag-ugnayan. Ang pakikipag-ugnayan ay dapat nakabatay sa bawat isyu, at hindi sa kung magkano ang makakayang ibigay ng politiko sa programa ng isang sektor. At kung makikipag-ugnayan din lamang ang politiko, sumangguni na siya sa malalaking pangkat na may mga base sa pamayanan, at hindi gaya ng ilang pangkat na sikat lamang dahil kayang magpalabas ng anunsiyo at mag-ingay sa mga pahayagan.

13. Mahalaga sa sinumang kandidato ang mga mapa at database ng mga botante. Ngayon pa lamang ay dapat sinusuyod na ito upang mabatid kung sino-sino ang mga kontak, kung gaano kalawak ang lupain at gaano karami ang botante, at iba pa. Nakapagtataka na sa tinagal-tagal ng halalan sa Filipinas, hindi gaanong napagtutuunan ito ng bawat partido. Totoong magastos ang paglalatag ng mapa, at paglalaman ng database, ngunit ang anumang impormasyong makalap dito ay dapat gamitin sa pagsasakatuparan ng mga programa ng partidong magwawagi, at hindi itatago lamang sa baul upang pagkaraan ay gagamitin muli sa susunod na halalan.

14. Hindi makaaasa ang politiko na magpasiklab sa telebisyon. Tapos na ang panahong ito, at humina ang halina ng mga artista dahil sa pagbagsak ng produksiyon ng malalaking pelikula. Ang susunod na bakbakan ay maaaring kampanya at propaganda sa teksting,  video streaming, at iba pa.

15. Kailangan ng kandidato ang tangkilik ng mga tao. At makukuha ito hindi sa pagbubunyag ng kung ano-anong baho, dahil laos na ito at siyang kinabalahuan ng gaya ni Sen. Panfilo Lacson. Magiging matagumpay lamang ang pagbubunyag kung suportado ng mga ebidensiya, at kung hindi’y daranasin ng gaya ni Lacson ang kapalaran ni Palin.

16. Pinakamahalaga sa lahat ang pondo. Makapangyarihan si Obama dahil nakalilikom siya ng pondo para sa pangangampanya nang mabilis, at kahit mula sa ibang bansa. Kung kulang din lamang ang pondo ng kandidato, gaya ni Bayani Fernando na malakas ang loob tumakbo sa halalan, ay dapat huminto na siya sa pangangarap maging pangulo ng bansa.

Ilan lamang ang mga ito sa aking obserbasyon sa halalan. Bagaman matagal-tagal pa ang halalan sa Filipinas, makabubuting maghanda na ang sinumang kakandidato. Hindi kinakailangang gayahin ng mga Filipinong kandidato ang mga kandidato sa Amerika. Iba ang kaligiran doon at iba ang kaligiran dito. Ang pinakamahalaga sa lahat ay pagsasaalang-alang sa kinabukasan ng Filipino dahil ang mga Filipino ay yamot na yamot na sa politikang sinauna, marumi, mababaw, at kaduda-duda.