Mga Salitâ at Larángan: Isáng Pagninílay sa Tulâ, ni Cirilo F. Bautista (Yugto 1-7)

Salin ng Words and Battlefields: A Theoria on the Poem ni Cirilo F. Bautista

Salin sa pandaigdigang Filipino ni Roberto T. Añonuevo

Itong diskurso sa tulâ ay teorya na sadyang isinabalatkayô 
sa parabula na isinabalatkayô sa kasaysayan 
na isinabalatkayô sa sosyolohiya 
na isinabalatkayô sa tulâ. 
Dapat mag-ingat ang sinuman sa mga pagsasábalatkayô.

1

Titígan ang Gómang Tóre—hindî itó nagháhasík ni umaáni, ngunit nanánatilìng óbligasyón ng ísip na sagápin itó bilang tánging realidad. Naglahò ang kasibúlan nitó sa mga talâan ng sinápupúnan na ang bawat panahón ay takipsílim, pantay takipsílim, na ang mga laruan at galáng[1] ay ibinabaligyâ[2] ang pangwakás na pag-íral nang matiyák ang mga papel nitó sa talatàng itó, at maupós. Hindî pa man natutuyô ang tínta habang sumusúlat ang panulát, bumabángon mulì ang mga itó úpang manalákay pagkasílang. Ang tóre ba ang diwà ng kabatàan habang niyúyugyóg ng hángin ang málalambót na bintî? O itó ba ang suklám ng kondenadong kalulúwa na ipinatápon sa iláng at iníwang mamúhay nang mag-isa? May lihim ba itóng bungô? Itó ba’y may pusò?

Alimbúkad: Poetry revolution disguised as translation. Photo by Levent Simsek on Pexels.com

2

Namumuô ang Gómang Tóre sa kalángitán ng kamálayán ng táo, at itinutúlak ng mga galamáy nitó ang mga basúra ng kaniyáng búhay. Binábaligtád nitó ang mismong wikà ng pag-íral, dahil walâ itóng sariling wikà, ngunit kailángang manupákturahín itó mulà sa mga nakábalátkayông súgat at kinakaláwang na signo. Isang segunda manong wikà, kung gayon, o primera klaseng bulóng ng mga mundong gumuguhô úpang pigílin, kahit pánsamántalá, ang ganáp na pagkagúnaw. Sa daigdíg ng mga págkulimbát at pagburá, ng kabáliwán at katinùan na umóokúpa sa parehong súlat-pabatíd, ng ála-tsámbang nakápostúra bílang pangangáilángan, tagláy nitó ang putól-na-landás, espoléta, balutì, kabulástugán. Lahát ng sandáta ng himagsík sa pinakámasakláp na yugtô’y nanánawágan ng panimulâng réoryéntasyón ng vocal cords[3]; sa pinakámabúti’y para sa múling eksáminásyon ng mga pérspektíbang glandular. Nabibítag ang lohíko sa sarili niyáng silohismo, ang babaeng walang mangingíbig, ang makínang hindî umáandár—lahát ay pare-parehong bíktima ng walang hanggáhang pagsasalitâ, tulad ng Tóre na bíktima ng walâng hanggáhang katáhimíkan. Ang lehitimong kumpígurasyón ng mga salitâ habang pasayáw-sayáw sa hángin, o habang umaáhon ang mga itó sa  basúrahán ng memórya, ay minamápa at isinásatalâguhitán úpang ituwíd ang pagkaligáw ng glandula.  Sámakatwíd, umiíral ang mga salitâ bago pa man maimbénto at maímbentáryo ang mga itó túngo sa talâan ng tao, sa parehong paraán na batíd natin na sasápit ang takipsílim kahit hindî nátin itó minamasdán sanhi ng bagyó. May daigdíg ng mga salitâ na umiíkot-íkot sa kung saang gálaksi, sa gitnâ ng bagyó, itinátaták sa kalawákan ng mga talatà at saknóng para sa kasiyáhang kósmiko. O marahil hindî talagá umiíral ang daigdíg, na sa gayong pangyayári’y hindî sadyâng umiíral ang mga salitâ, at maituturing na sabwatang pabigkás. O marahil isa itóng káso ng lumàng lagarì—ilusyón lában sa realidad, ang bombang nuklear laban sa bombang síkiko. Maisusúlat itó sa ganitóng paraan: “Pro et contra[4]/ kimera o lamán./ Ang babáeng hindî mukhâng babáe./ Wala siyáng téksto/ ngunit ang wakás ng téksto/ ang téksto ng lahát ng tékstong lampás sa mga téksto/ na isinusúlat ang saríli/ sa bawat gawâin/ na íbig niyáng huwág sulátin/ at nágsusulát ng anumáng hindî maísusúlat./ Ang naíwan niyá’y/ ang lágom/ ng mga hinangò sa síning, búhay, kamatáyan/ o kamatáyan lámang/ dahil ang lahát ng itó/ ay pag-íbig, kumbaga’y/ ang pagyáo ng kamatáyan, hábang umiínog ang mundó, o/ hábang nakápirmí itó.” Maisusúlat iyan bilang prosa, sa limáng talatà, o bílang berso, sa limang saknóng. Hindî máhalagá yaón; anumáng anyô ang isuot nitó’y anyô sa isipan ng mámbabása habang binabása itó, o hábang hindî pa binabása, ngunit naróon at itinatakdâ niyá ang mga taktíka nang maíparatíng sa kaniyáng isípan. Kaugnáy nitó, at taliwás sa malagánap na paniníwalà, ikinálugód ni Sisyphus ang pagtúlak sa bató paakyát ng bundók, dahil ang nasábing págsasánay ay nágbibígay sa kaniyá ng panahón úpang isaáyos ang mga iniísip—ang umísip hinggíl sa pagsásaáyos ng kaniyáng mga diwàin—ang magsaáyos ng mga diwàing kaniyáng pagníniláyan—ngunit naríyan ang óras, at ang bató’y humihilíng ng eksáminasyón. Totoóng madalîng isáhinágap ang matálik na ugnáyang nabuô sa pánig niyá at ng bató, na nakásalálay sa tadhanà, at págkaraán, mabábatíd nila ang hílig-pángkaisipán ng báwat isá. Paáno iíwas sa pag-unawà sa bató na itinutúlak niyá nang kung ilang líbong taón? Ang sústansíya ng kaniláng usápan—kabilang na ang mga intérpolasyón at pakikípagtálo—ay makapág-aambág nang malakí sa síning ng kásaysáyang pabigkás, ngunit naglahò na itó sa domínyo ng kalabùan, at masasagíp lámang sa domínyo ng posíble. Ang sangkatérbang kuwadérnong pinagbúbuhúsan ng panahón ng táo—dahil ang táo, sa pinakaúbod, ay isang umáandár na díksiyonáryo—ay makapágtatagláy ng mga notasyón hinggil sa pinágmulán ng bató, ng mga paglálaráwan sa rabáw nitó’t mga saráy, ng pagsusurì sa mga diwàin nitó at iba pa. Gayundin, maitatalâ nitó ang mga tsismís at bulóng-bulúngan  hinggil kay Sisyphus, tatayáhin ng náyon ang katatagán ng kaniyáng kalamnán, ang pagtatagpô ng mga planeta sa óras ng kaniyáng pagsílang, ang mga pangálan ng kaniyáng alagàng háyop, ang kaniyáng únang pangangahás sa silíd ng dalágang sinísintá, at iba pa. “Isúlat mo sa túbig,” “pagputî ng uwak,” at “lantáy na gintô” ang mga pamamáraáng tekstuwál sa landás ng kaugalìan, ngunit ang sálinlahì, gáya ng mga magúlang ni Sisyphus, ay pinámanáhan ang mga itó ng patína ng pagiging makátotohánan. Ang pagsúlat sa túbig ay paúlit-úlit na pagtúlak sa bató, ngunit kapuwá balídong ebídensíya ng pórmulasyóng pabigkás. Úpang maísaáyos ang ágos ng túbig, kailángan lámang magsalitâ ng isang tao; úpang matiyák na nakáangát sa eyre ang bató, kailangáng magsulát. Maiiwásan ang mga sabláy sa tunóg, bagaman maaarìng muling lumitáw ang mga hulagway[5], gáya ng di-inaasahang multó. Iyon ang búngang-ísip ni Samuel Johnson na umiínom ng labíng-ánim na tása ng tsaá kada araw, ayon kay Sir Joshua Reynold (BeF:100), ngunit dápat sagápin itó na kaugnáy ng kaniyáng fisonomíya. Nakálalaklák si Nick Joaquin ng sampûng bote ng serbesa sa isang upùan lámang, at hindî siyá matabâ. Ang hindî maípahayág ang pinakámadalîng ipahayág, kung isasántabí ng isang táo ang kaniyáng erudisyón.

3

Ang trahédya ng malígoy na pag-iísip ay nasa pagiging walang latóy ng mga pangárap nitó. Pinangingíbabáwan nitó ang mga perspektiba. Kumbagá, itó ang kasawìan kung palagîng mag-iisíp sa anyông prosa. Hahagupitin ng Gomang Tore ang pag-iísip, gáya ng masikháy na ahénte ni Torquemada o Ximenes, kung aakyatín ng sinumán itó habang pasán-pasán ang kaniyáng mga grado akademiko. Ang Ingkisisyon ng mga Salitâ! At papások ang isang táo sa silíd ng pagpápahírap nang lastág ang kaniyáng linggúwistíkong kalansáy úpang pangátwiránan ang bawat inusál na inilahók sa Aklát. “Malungkót ang lahát ng mánunulát,” súlat ni Virginia Woolf. “Malungkót ang walang salitâ” (BeF:26). Ang pagpápahírap ay ekstensiyon lámang ng kirót, gáya ng nakauslî’t maipipíhit na salamín sa bintanà ng Gómang Tóre; ang malungkót ay malímit masokista. Ang panátiko, na ang gawain ay lumikhâ ng krísis ng mga dilà úpang pagningásin ang kalungkútan, ay lubós pa ring mawáwalan ng lugár sa kámara, dahil sa yugtông itó, napalayà na ang makatà sa bárang ng kaniyáng mga malîng hinágap, at hindî dahil sa kalabisán ng daigdíg. Kalabisán ni Nietzsche na magmaktól kung sobra mang mágsinungalíng ang mga makatà. Nalitó siyá sa pagkamatulâin ng mga bágay, imbes na sa mga bágay ng tulâ. Bagamán ang mga makatà’y mapámaraán sa kaniláng urì ng págkamatáy—si Aeschylus ay iniúlat na nasawî nang bumagsák sa kaniyáng makínis na bumbúnan ang págong na nabitáwan ng agilang lumílipád—mahiwagà sila sa paraán ng pagkathâ, na mahírap taguriang panlolóko. Ang totoó’y isang urì ng pagbabalatkayô itóng kahiwagàang pabigkás, úpang harángin ang anumáng pangúnang panlíligálig ng mga ahénte ng Ingkisisyon bago mailuklók ang Salitâ sa rúrok ng pagsambá. Tiyák na daráting ang mga kaáway, na armádo ng mga panà at sibát at palakól at tabák úpang sistemátikong wasákin ang Gómang Tóre; ngúnit sa ngayón ay íkukublí múna itó ng hángin, bagamán maháhalatâ ng mga matá. Ang hángin na nagpapákilapsáw ng túbig ay sumusúlat ng obítwaryo ng úod, ng lahát ng pantíg sa bató na bumíhag sa poót at kawalâng-saysáy ng kaniyáng talambúhay, habang kumakatál ang maárteng panyô, na tila nagdadálamhatì. Tánging mga salitâ ang káyang kumáyod sa Salitâ na lumalagò gáya ng kabuté sa libíngan. Ang bumása ng mga salitâ gáya ng pagbása ng mga itó sa Salitâ, sa isang banda, ang pinakásentrong proseso sa pagkapâ sa hiwagà ng Gomang Tore. Anuman ang kinakáin ng buláte, o ang estado ng akawnt sa bángko, o ang dokumento sa pamúmuwisán, o ang diyós na sinásambá—lahát ay sadyâng may importansiyang tekstuwál at bisà na makabubútas sa pundasyón ng Tóre, at sa bandang huli’y makapágpapábagsák díto. Ngunit sa sandalîng itó, ang pilosopiya na kasangkápan nitó úpang mabúhay, at ang bisyón na nagpápaálab sa uták nitó ay nágmumulâ sa nakápirmí at nahuhútok na mga realidad na Oryental. “Isúlat mo sa túbig” ang lagom ng estetika nitó; ang “lantáy sa gintô” ang sumásalamín sa págsang-áyon sa pagdádalísay; at ang “pagputî ng uwák” ay náglalaán ng mga mekánismo úpang pukulín ng halakhák ang mukhâ ng Kapaláran.

4

Ang “Isúlat mo sa túbig!” ay nágtatagláy ng remedyo at gipuspós sa mga kawikàan. Inimbento itó ng matáyog na diwà úpang palígayáhin ang mga diyós at pahupàin ang táo. Tagláy nitó ang kásaysáyan ng ipinágpalíbang pakikípagtuós sa óbligasyón at hindî maháhadlangáng pagsukò.  Tawágin nátin ang diwàng itó na “Filipino.” Isá siyáng kakatwâng entidád, itóng “Filipino.” Bátay sa lahát ng ebidensiya’y dápat naglahò na siyá; ang apatnaraang taon ng kolonyal na paglúpig ay dápat sapát nang burahín siyá sa balát ng lupà, at ang walumpû’t ápat na taon ng edukasyon ay dápat napágbanyúhay siyáng modernong ignoramus, kung ipagpápalagáy na pantáy ang lahát ng sálik. Ngunit hindî pantáy ang lahát, kayâ nabúhay siyá, at pínalakás ng anumáng makásasakít sa ibá, at nasaktán ng anumáng makapágpapálakás sa ibá. Siyá ang kinákailángang narcísista at isang teórikong pagpapátiwakál. Ang pagsukò niyá sa kamatáyan ang nágsisilbíng títis úpang mabúhay siyá. Isa rin siyáng makatà. Ang kásaysáyan ng kaniyáng diwà ay kásaysáyan ng panulâan. Sinagíp ng mapághinalàng ísip mulâ sa mga peligro ng mga primitibong mágsasaká, siyá’y nagpamálas ng kontroladong sublimasyón ng enerhiyang nagpapáhiwátig ng kapángyaríhan sa kawalâng-ingat. Inurírat niyá ang mga antígong paniníwalà, at tinálikdán ang ilán sa mga itó, úpang saklutín ang kaniyáng kamángmangán, para lámang matamó ang karunungang makálilikhâ ng kaniyáng mga kawikàan. Sa sandaling mahinà siyá, siyá’y hindî na mahinà—ang kamángmangán niyá’y biníyayàan siyá ng lakás na magpatúnay nang tagláy ang pilosopíya sa direksiyóng íbig niyáng tahakín. Ang panulâan niyá’y deklasipikasyon ng kaniyáng kamangmangán, na manipestasyón ng lakás na itó. Nagdúlot yáon ng lakás sa mga sámot na táktikang pangkáligtásan at sa mga tiyák na húgis ng pag-unawà. Ibig niyáng lipúlin ang síning, úpang buháyin mulî ang mga anarkikong instinto, nang mapánumbálik ang kaáyusán ng kaniyáng búhay, at hindî ang kaáyusán ng uniberso, dahil makásarilí ang makatà, at ang síning ay napákaláwak na lárang.  Natutúhan niyáng ang nakabubúhay na prinsipyo ng panulâan ay ang simbuyó ng tao na pumatáy. Kayâ isinulat niyá sa túbig ang aklát ng túbig, sa págtatangkâng wasákin ang kaniyáng mga salitâ bago pa man itó umíral nang maging eternal ang mga itó. Ho! Ho! At anó ang kaniyáng isinulat? Ang kaniyáng mga radikál na útang, ang talâan ng mga bágay na hindî niyá kinágilíwan, ang kalungkútan at kaligayáhan ng kaniyáng báyan, ang kaniyáng mga ritwál na pangárap at mapángarapíng ritwál. Nauwì ang lahát sa tubig, nagpaíkot-íkot sa alímpuyó at sumalpók sa batuhán, umigkás-igkás at bumulâ-bulâ hanggang maglahò palikô. Ngunit anumáng nawalâ sa likido ay nápunta sa kaniyáng utak, úpang matandàan niyá. Ang matúbig na literatura ay umaágos na antolohíya ng mga pagdurúsa at dramátikong paghíhimagsík, ng mga epiko sa kabundúkan at kuwentong-báyan ng kapatágan, ng mga katutúbong henyo at mistikong patúnay. Sa gayóng paraán, natuklasán niyá ang Diyós. Ex oriente lux[6]. Itinalâng pinatáy niyá ang Diyos na itó habang nagkukunwarîng sinasámba yaon dahil, sa pagiging heograpikong anomalya, hindî niyá mapalayà ang báyan mulâ sa mga demonyo ng páng-aalípin. Naging palamutî sa libíngan, kumbagá, ang Diyós. Kailangang imbentuhin ang isa pang diyós, káhit na itó’y panakíp-bútas, úpang malutás ang krisis at mapanatilì ang armonya ng kaniyáng káluluwá. Nágsaliksík siyá ng mantra. Ang ugát na salitâng man, na “mag-isíp,” na “menos” naman sa Griyego at “mens” sa Latin, na itinambál sa elementong “tra,” ay lumikhâ ng kaniyáng “kasangkápan sa pag-iisíp,” gáya sa bálak niyáng hulíhin ang esensiya ng kaniyáng kásaysáyan. Sa gayon, ang anumáng isinúlat niyá sa túbig ay mga laráwan sa isípan na naging mga pahina sa kaniyáng talambúhay, ang púsod ng kaniyáng pagsílang. Habang lumalakí siyá, lalo siyáng nagiging primitibo, at pinasunód ng mga puwersang nakápalígid sa kaniyá nang maging maselan sa mga salitâng gagamítin. Sa kabilâ ng lahát, siyá ngayón ang Makatà. Ex mantra lux. Bawat salitâ ang pókus ng enerhiya, at ang wikà mismo ang naging pinakádakilàng tagumpáy ng síning. Liwánag mulâ sa mga salitâ, liwánag mulâ sa túbig. Ang matúbig na liwánag ang nagíng monumento niyá sa kaniyáng nakaraán at ang mga rúnikong bahagì ng kaniyáng hinaharáp, at, sa pagdadalisay nitóng fluwidong semyotikong katangìan, siyá’y nakapagdulot sa kaniyáng lahi ng lohístika sa pag-imbento ng mga halagaháng lingguwistiko. Nagsulát siyá ng mga tulâ na walâng pamagát na lumilíbot sa téksto ng heograpiya, kumakawáy sa mga ligáw na magdaragát at humihíging na kanáway, malimit nangangárap lumúsob sa kaniláng walâng talibàng gunitâ at sakúpin ang kaniláng mga líhim na himpílan. Paglilípat, pagsisípat, paghíhimagsík, at pagkábagábag ang sumunód sa báwat hágod ng kaniyáng panulát, at naíwan sa matutúbig na libíngan ang mga kababáyan at intelektuwal nang ni walang lapidá; ngunit mulîng ipinákahulugán ng mga itó ang kaniyáng kaakuhán, at sinagíp siyá sa kaniyáng retorika. Ang mga itó ang bumúhay sa kaniyá.

5

Ang “lantáy na gintô” ang nanánatilìng materyál na manipéstasyón ng kaniyáng estétika. Mga salitâ itóng nagbanyúhay túngo sa katótohánang pámpamáyanán, úpang kung ang mántra noón ay nágsisilbíng palusót para sa kasalánang pambansâ, itó ngayón ang símulákro ng kung ano dápat ang magíng anyô ng daigdíg. Hábang sinisilabán ang mga bányo at panáderyá sa Alexandria na ginawâng pamparikít ang mga manuskrito mulâ sa dakilàng aklátan, nágliliyáb namán ang Maynilà sa natatanging siglá mulâ sa mga katutubong hímig. Ang isa’y pagkawásak, ang ikalawa’y págtatatág. Sa pagtatágis ng kaniyáng diwà at ng tekstuwál na paliwánag nitó, lumantád ang saráy ng kaniyáng nakalípas úpang masurì. Ang téksto ng kaniyáng káluluwá’y inurírat ang téksto ng kaniyáng nasyón hinggil sa mga detalye ng mga motibo at epekto, úpang ang mga resultang diyalogo ay humílig pa-eksehesis. Ang mga eroiká at eksagrama ay naging batayáng pangangáilángan sa diskurso, na sinurì ang mga puwáng para sa mga kahúlugán na hindî naman kahúlugán, na laán sa mga bigông panukatán na pumúnit sa mga pambansâng manuskrito. Ang winikâ ba niyá’y tagláy ang kaniyáng iniisip? Kung ano ba ang inísip niyá’y iyon din ang kaniyáng winikà? Dáhil tánging sa malagánap na págkakahón lámang makáaagápay ang pambansâng armonya sa pambansâng pagpapáhayág, na mághahátid sa posibleng produktibong eksehesis. Gayundin, ang tekstuwál na testura sa pagítan ng mga salitâ—ang solidong walâ—ay kailángang hangùin at ilugár labán sa inúusál ng pambansâng kamalayán úpang matuklás ang mga hanggáhan ng mga karanasáng nanánatilìng hindî pa nasúsurì. Ang mga walâng latóy na pahína ng kaniyáng kuwardérno at ang mga walâng latóy na pahína ng kaniyáng ísip, hindî man niyá alam, ay maaarìng mga rúrok ng komunikasyon; karápat-dápat yáong surìin. Totoó, dápat yáong basáhin, bagamán tumátanggí ang mga itóng magpáintindí, túlad lámang na dápat basáhin ang mga kargadór, elektrísyan, kaminéro, musikéro, peryánte, manggagáway, sanggáno, at iba pa, nang maarók ang mga téksto. Ang kawalán ng téksto, sámakatwíd, ang bumubuô ng kalansáy at damít ng mga salitâ na kung walâ ang mga itó’y mababásag ang panánalitâ túngo sa márurumíng tunóg at ang mga salitâ túngo sa mga kinopyang salitâ. Dapat maging maláy sa kawalán.

6

Ang “lantáy na gintô,” káalinsábay pa, ay sinaságap sa simbolikong anyô ang masélang suplíng ng diwàng Filipino hábang nákakalás itó túngo sa mga salitâ. Sa pamámagítan nitó, matutúklasán ang mga kublí at lantád na urì ng kásaysáyan at ang mga piguratibong sistema sa pamámalákad ng gobyerno. Ang tradisyón ng pamumunòng Filipino at láwas politika ay masisípat kung gayón sa kontéksto ng magkákatumbás na tunóg na sumisílang gáya sa mga átas pandigmâ at nágwawakás bilang mga pambansang sagisag. Malimit umaáwit ang mga Filipino hábang patúngo sa sementeryo, at nagigíng pistá ng mga salitâ ang kamatayan. Itóng pamánang Grecoromano, na inarugà at pinasiglá ng yumáo, ay mulî’t mulîng isinásadulâ ang mga lunggatî ng nabubúhay. Inaakò ng láwas politika ang mga katangìan ng lingguwistikong pagpapásikláb, at pinaguguhô ang isípan sa pamamagitan ng pagpapáhiwátig ng mga kálang na naghihiwálay díto at sa realidad. Anong kálang? Anong subersiyon? Ang mga kálang ng mga pámpanitíkang istipulasyon na nághihintáy malítis; ang subersiyon ng maláy na mekanismo ng lehitimong pananalitâ. Ang nasabing mga kálang ay di-nakikitang gahúm na nagbúbunsód sa mga gawâin ng tao. Kung saan itinatág nang may patína ng pagsaságawâ, nagigíng makátotohánan ang mga itó at naglulúwal ng ibá’t ibáng anák na may mga pangálang gáya ng “demókrasya,” “katarúngan,” “sensura,” moralidád,” at iba pa. Halimbawà, ang ritwál na pagpatáy (na itinaás sa antás ng síning sa pánig ng isínangkálang táo) ay puwedeng tanawín bílang karahasán sa wikà imbes na karahasán sa táo. Ang isinakripisyong biktima ang pambawì sa mga naípong dumí ng nasyon, at sa gayon nalilinis ang wikà at naíhahandâ para sa susunód na salinlahì. Nakapágsasalitâ ang bíktima sa pamámagítan ng kaniyáng pagdurúsa, at ang kalungkútan ang mabisàng pangangáilángan sa pámpamayánang koréspondénsiya; binubútas ng kaniyáng dugô sa mga tumpák na lugár ang taúnang úlat ng burukrasya. Nahihímok ang mga diyós ng retórika. Ang sumpâng itó, yámang ang bíktima sa sandalîng iyón ay kasumpâ-sumpâ rin, ay napanúnumbálik ang matulâing bukál-ng-gahúm at pinalúlusót ang mga umabúso ríto. Kapág tinuligsâ—ang kamatáyan niyá’y isinasadulâ lámang ang mabisàng pangangáilángan at sámakatwíd ay antíklimatiko—ang pámpamayánang téksto’y napálilitáw mulî para sa pormal na sariwàng pagsasábalangkás alinsúnod sa padrón ng pagsagáp ng báyan. Ang mga urì ng símbolo at mga ugnáyan nitó, ang mga panúto ng batás at ang mga panúto ng hinuhà, ang mga abstraksiyón at penómena, at ang kasálimuótan ng karaníwang dískurso ang bumábaligtád sa ágos ng kásaysáyan at pinagbábanyúhay ang dugô tungo sa tékstuwálidád. Ang paradóha ng binigkís na wikà ay walâ itóng interpreter, at ang kiníkilálang tagapágligtás nitó ay hindî nakáhihigít sa neologong paláboy. Sa gayóng pangyayári, ang trabáho ng págkakalás ng salitâ-bíktima mulâ sa salitâng-mithi ay tíla nakásisindák, bagamán kasiyá-siyá. Sa ganitóng ugnáyan masisiláyan ang mga káso ng sakripísyo ni Magallanes sa pagpápatúloy ng pánanakóp ng Español (bandang 1520) at ni José Rizal sa págwawakás nitó (bandang 1890). Ang kamatáyan ng dalawáng itó—ang una’y sa kamáy ng mga katutubò at ang ikalawa’y sa kamáy ng mga kolonisador—ang nagpaáhon sa bakbákan ng diskursibong ugnáyan na siyáng wumásak sa istorikong ugnáyan sa simulâ’t sapúl. Sumírit ang dugô at pagdurusa bilang panandâng bató sa pundasyón nitó. Nang patayín ng mga katutubò si Magallanes, nilagót nila ang inter-tekstuwál na pagsang-áyon sa Ewro-Asyanong pagpápahayág at inilahók ang di-pampanitíkang pakikídigmâ. Sa dalawáng káso ay may tunggalîang tekstuwál. Ang kawalán ng kakayahán ng mga táo na ipaliwánag ang kawalán ng téksto sa pagítan ng dalawáng téksto—ang mga pakáhulugáng hindî naman pakáhulugán—ang nagtúlak sa kanilá na mamúhay nang mahigít tatlóng síglo ng pagdurúsa. Ang tekstuwál na kawalán, ang téksto na walâ roon, at ang di-tékstong interpretasyon nitó búhat sa magkátunggalîng mámbabása, ang nagpásalímuót sa hidwâan na madalî sánang nalutás ng debateng pangwikà. Ang istorikong aksidente, na mga pahina ng tékstong ipináraramdám sa iba pang aklát, ay lumagô túngo sa pampánitikáng pagkabigô na nagpasikláb namán sa himagsíkan ng mga manunulát. Ang mga salitâ ng isípan ay nakipagtágis sa mga salitâ ng aklát, o sabihin nang mga salitâ na binibígkas, at umápaw sa mga plasa at piítan ang mga iniluwâng ídea at mabubutóng argumento. Walang salitâ ang makapágpapáhayág ng mga salitâ, kumbagá, na nahúlog sa bangín sa pagítan ng mga salitâ; walâ silang salitâng mga salitâ na ang pangunáhing lakás ay naghahanáp ng mga tulâ. Isinadlák ang mga itó sa nasabing kalagáyan ng magkásalungát na puwersa, na hindî magkasundô sa mga panúto ng bakbákan.

7

Isinásaád ng “pagputî ng uwák” ang napakálakíng kakayahán ng Filipino na ilinsád ang mga realidad sa pamámagítan ng pagpapákawalâ sa mga salitâng pinatíd sa kinapúpusúran nitó. Pagkaraán, hihintô ang mga bágay na mágpakahúsay sa mga salitâ, at ang mga salitâ’y magmamartsa sa palibot ng pahina o lulutang sa hangin, gáya ng mga pinalayàng bilanggô. Bakit dápat maging tulâ lámang ang tulâ? May mga tulâ sa tulâ, na sumusúso ng parehong sustánsiya bílang tulâ, at dáhil panginoón din ang mga itó ay makáiíkot sa tulâ, at makabúbulábog pa sa tulâ, at lumalantád kung minsán na kamukhâ pa nitó, o nang-aágaw sa pangunáhing pag-íral nitó. Totoó, ang báwat salitâ sa tulâ ay isang tulâ, sa sandalîng kalagín itó mulâ sa mga kadéna ng tulâ. Kumbagá, kapág dinestrungká ang tulâ at mabuô mulî bilang mámbabása, gáya ng awtónomiya sa labás ng saríli. Pagdáka’y matataúhan itó sa kapángyaríhang ipinágtatanggól nang mahigpít ang mga angkíng batayáng elemento, at babagúhin yáon pagsápit sa larángan[7]. Lahát ng aparáto ng kolonisádong kamalayán—mulâng mga imperyalistang simulasyon ng mga gawî at pananamít hanggang dóble-kárang pananálig—ay nagwáwakás sa págsusurì ng tulâ, nang matáya ang túnay nitóng halagá; o kayâ’y  maaarîng pilîin ng mga itóng makipágtagísan, nang salitâ-sa-salitâ, nang mapangálagàan ang sariling awtónomiya. Anumán ang mangyári, walâng makáhahadláng sa tulâ na ipakálat ang mga sandáta at lohístika nang magwagî sa digmâng kagagawán din nitó. Mulâ sa isang súlok ng larángan túngo sa ibá pa, ang mga sugòng imperyal ay maaarîng magbálak makipágkasundô at makipágsabwátan, úpang ang kaniláng mga salitâ, lantád man o pailalím, ay hindî mailaráwan ang kaniláng aksiyón; at ang mga pinunò nilá ay aarukín ang mga kodígo sa mga mensáhe ng mga itó doón sa mga himpílan, paghahalô-halûin ang mga alfa at beta ng mga kaisipan nang makamít ang malakíng bentáha. Huhugútin ng mga espiyang may kakatwâng erádika ang mga kumpisál mulâ sa mga nasamsám na líham ng mga baklîng palaugnáyan, mapánlinláng na sagísag, at walâng hábas na pagbíhag. Mágpapalítan ng mga bilanggô, isasáhimpápawíd ang balitâ tungo sa maláwak na mundó, habang patúloy ang mga palihím na maníobra úpang tugisín ang kaáway. Gáya lámang nang magpasugò ng mga parì si Napoleon sa buông mundó para matyagán “ang santidád ng kaniláng pananamít . . . hindî lámang para mapangálagàan silá bagkús magíng kasangkápan nilá sa págkukublí ng kaniláng mga pámpolitíka at pángkalakálang pagsísiyásat” (GrE: 109), ang mga tulâng nakikípaglában ay gumagámit ng mga líhim na táktika sa isang sistematikong network ng pagdakíp, terorismo, at paninindak úpang makápanaíg. Ang parehong mga salitâ ay nagkákaroón ng mga sámot na pakáhulugán habang palípat-lípat sa iba’t ibang kámpo, na puwedeng magwakás sa pagbalibág ng isang partido sa téksto hanggang mawalán itó ng ulirát, at siyáng maálab na binubúhay naman ng iba pang partido. Ang paglípol at pangúnang-lúnas na gamót ay magigíng lubós na magastós habang lumaláon, at ang digmâan ay bantulót na mátatápos. Iháhayág ng mga tulâ ang tígil-putúkan, makalípas ang iláng áraw na kumperensiya at konsultasyon, hinggil sa láyon ng lahát ng itó—ang mágkaroón ng bágong téksto. Bawat partido ay uuwî sa kaní-kaníyang báyan habang iniísip kung nakúha ba nitó ang higít na mabúting téksto, nang hindî na mulîng mapalayà ang gáyong ídea hanggáng sa yugtông maghayág mulî ang téksto ng mithîng lumayà, at sumikláb mulî ang digmàan. Ang “pagputî ng uwák” ay nagpapátotoó na anumáng alítan ay alítan sa téksto. (Itutuloy. . . .)

Mga Talâ


[1] Katumbas ito ng “pulseras” sa Español, at mulâ sa Ilokano at Tagalog na nangangahulugang “hiyas na isinusuot sa pulsuhan.” Tingnan ang UP Diksiyonaryong Filipino (2010).

[2] Mulâ sa salitâng “baligyâ” ng Hiligaynon at Tagalog, nangangahulugang “pakikipagpalitan ng produkto o serbisyo na may katumbas na halaga ng produkto o serbisyo nang walang ginagamit na salapi, ayon sa UP Diksiyonaryong Filipino (2010). Ginagamit pa rin ang salitâ hangga ngayon, halimbawa sa Romblon at ilang bahagi ng Mindanao.

[3] May tipograpikong mali sa téksto sa Ingles ni Bautista, at nakalagay doon ang “vocal chord” imbes na “vocal cords.” Hiniram nang buo ang “vocal cords” nang mapanatili ang tiyak nitong gamit, at may kaugnáyan sa pisyolohiya.

[4] Mulâ sa Latin, at katumbas ng “kakampi o kalaban.”

[5] Mulâ sa Sebwano, at katumbas ng “image” sa Ingles, at ginagamit na termino sa mga kritikang pampanitikan sa Filipino, gáya ng lathalaing Hulagwáy, na itinaguyod noong dekada 1990 ng Orágon Poets Circle na orihinal na ipinundar nina Roberto T. Añonuevo, Romulo P. Baquiran Jr., Niles Jordan Breis, at Gil O. Mendoza.

[6] Mulâ sa Latin, at may literal na katumbas na “liwanag mulâ sa silangan,” ngunit nagpapahiwatig din ng “mga kulturang nagmumulâ sa Silangan,” alinsunod sa punto de bista ng Ewropeo.

[7] Esklusibong itinumbas ang salitâng “larángan” sa “battlefield,” alinsunod sa pakahulugan ng UP Diksiyonaryong Filipino, at itinangi sa “lárang” na itinumbas naman sa higit na malawak na kahulugan ng “field” sa Ingles, gaya ng “larang ng edukasyon” at “larang ng medisina.” Samantala, itinumbas sa salitâng “theoria” ang “pagninilay” imbes na simpleng “teorya” na hinango sa Español na “teoría,” kung isasaalang-alang ang kauna-unahang pagkakagamit nito ni Christopher Marlowe sa Ingles noong siglo 1600, at hango sa Latin na dumukal naman sa sinaunang Griyego na nangangahulugang “pagtanaw” o “pagninilay sa kalikasan ng mga bagay.” Sa teksto ni Cirilo F. Bautista, masasálat ang kapuwa pahiwatig ng pagtanaw at pagninilay, kung ipapalagay na pinag-isipan at may ikinargang intensiyon sa nasabing gawi, na lumalampas sa pisikalidad ng mata, talukap, pilik, at kilay. Ang “pagninilay” ay isa ring anyô ng pagtanaw, bagaman higit na malalim ang pahiwatig kung ibabatay sa diskurso ng sinaunangTagalog, sapagkat nabubuo sa guniguni ang mga hulagway, na kung hindi nakapirmi’y gumagalaw, na pagkaraan ay ipinoproseso ng isip nang malapatan ng kahulugan o pahiwatig na sa wakas ay magbubunga ng sukdulang kaliwanagan.

Kapag sumasalpok sa aking bungo ang simoy, ni Boris Vian

Salin ng “Quand j'aurai du vent dans mon crane,” ni Boris Vian   ng France
Salin sa pandaigdigang Filipino ni Roberto T. Añonuevo
  
 Kapag sumasalpok sa aking bungo ang simoy
  
 Kapag sumasalpok sa aking bungo ang hangin
 Kapag binalot ng lungting lumot ang aking mga buto
 Aakalain mong nakita ang ngiting matamlay
 Ngunit higit ka lamang na magugulumihan
 Dahil nahubad ko na 
 Ang kaligirang plastik
 Plastik tik tik
 Na ang mga daga’y nginangata doon
 Ang aking mga laruan, ang pampatalas ng memorya
 Ang aking mga binti, binabalatan ang aking bayúgo
 Ang aking mga hita, ang puwitan
 Na inilalapat ko sa upuan
 Ang aking mga fistula, ang aking buhok
 Ang mga asul na matang kaakit-akit
 Ang matitigas, pantay na panga
 Na ginamit ko sa pagsakmal sa iyo
 Ang matangos na ilong
 Ang aking puso ang aking atay——mga kahanga-hangang
 Bagay na bumubuo ng katanyagang likha ng pangalan ko
 Sa piling ng mga duke at dukesa
 Sa piling ng mga abad at asno
 At ng mga tao na kasama sa hanapbuhay
 Hindi ko na muling tataglayin pa
 Itong munting malambot na posporo
 Itong utak na nagsisilbi sa akin
 At nagbababalang tatakas ang búhay
 Sa mga lungting buto, ang hangin sa moldeng ito
 Ay, nabatid kong sadyang napakahirap ang tumanda. . . . 
Alimbúkad: Living poetry for humanity. Photo by Jonathan Borba on Pexels.com

Inaasahan, ni Necip Fazil Kısakürek

Salin ng “Beklenen,” ni Necip Fazil Kısakürek ng Turkey
Salin sa pandaigdigang Filipino ni Roberto T. Añonuevo

Inaasahan

Hindi mahihintay ng maysakit ang umaga,
Hindi mahihintay ng libingan ang yumao,
Hindi mahihintay ng demonyo ang maysala,
Gaya nitong paghihintay ko para sa iyo.

Ayokong dumating ka, ngayon ko lang naisip.
Natagpuan kita naglaho ka man kung saan.
Iwan mo ang aninong hindi dapat mahindik.
Huwag ka nang magbalik, wala na iyang saysay.

Alimbúkad: World poetry translation marathon for humanity. Photo by Rostyslav Savchyn @ unsplash.com

Ang Aklat at ang Panahon

Ang Aklat at ang Panahon

Roberto T. Añonuevo

Mga minamahal kong administrador, guro, alumni, at estudyante ng EARIST, magandang umaga sa inyong lahat.

Nagulat ako sa inyong imbitasyon sa akin, at sa pamamagitan ng Facebook ay nakuha ninyo akong mapadalo sa inyong pagtitipon. Ang totoo’y marami akong tinanggihang pagtitipon na gaya nito, at masuwerte kayo sapagkat dito ko pinuputol ang aking pananahimik. Tinanong ko si Bb. Baby Lyn Conti kung ano ang tema, at mabilis naman niyang tinugon na “Aklat ng Karanasan, Sandata sa Kinabukasan.”

Bago ako dumako sa inyong tema, hayaan ninyong sipiin ko ang salin ng tula mula sa Sanskrit ng dakilang makatang Magha ng India:

Pinakakain ba ng gramatika ang nagugutom?
Tinitighaw ba ng nektar ng tula ang nauuhaw?
Hindi makabubuhay ng pamilya ang pagsisid
sa mga lihim na karunungan ng mga aklat.
Magpakayaman ka’t ang sining ay iyong iwan.

Ang mapanudyong payo ni Magha sa sinumang ibig pumalaot sa panitikan at pagsusulat ay umaalingawngaw pa rin magpahangga ngayon. Bakit nga ba naman magpapakamatay sa sining, gayong hindi naman lahat ng tao ay binubuwenas na kumita mula sa gayong propesyon? Ang nasabing payo ay waring narinig ng CHED, at hindi ako nagtataka kung bakit nakapaling sa pagkita ng pera ang edukasyon kaysa pagpapalawig ng panitikan at wika. Ngunit ang nasabing tula ay balintunang paalala rin na ang sinumang seryoso sa pagsusulat, at ibig magtagumpay, ay hindi mahahadlangan kahit ng sanlibong halimaw, sapagkat ang sining ng pagsusulat ay higit sa maibibigay ng salapi o panandaliang kaluguran, at ito ay may kaugnayan sa ating kamalayan, guniguni, at gunita. Si Magha ang makatang sumulat ng inmortal na epikong Shishupala Vadha, na hango ang banghay sa Mahabharata, at pambihira ang laro ng mga salita.

Ang pagsusulat ng panitikan ay laan sa elitista, at kung naririto si Magha, bibiruin niya kayo na magtinda na lamang kayo sa Divisoria o magtrabaho sa Ayala. Hindi sapat ang mag-aral ng bokabularyo, gramatika, at retorika; o magsaulo ng mga detalyeng pangkasaysayan, bagkus kailangan ang pambihirang imahinasyon sa pagkatha at pagsusulat. Magagawa ito sa tumpak na pagsasanay, at pagbabasa ng iba’t ibang aklat.

Ang inyong tema ay may apat na salita na marapat titigan: aklat, karanasan, sandata, at kinabukasan. Nakasisindak sa unang malas ang ganitong tema, lalo kung ipagpapalagay na may kaugnayan sa panitikan ang aklat; na ang karanasan ay tumatawid mulang realidad tungong guniguni; na ang sandata ay nagbabadya ng pakikihamok kung hindi man pagtatanggol sa sarili; na ang kinabukasan ay maaaring ang kahahantungan ng awtor o mambabasa o aklat, na sa bandang huli ay kayo ang mamimili kung karapat-dapat sa basurahan o kaya’y aklatan ang lahat ng pagpapagal.

Maiisip na ang “aklat ng karanasan” ay isang direktoryo ng nakalipas na buhay, at kung sinuman ang nakagawa nito ay maipagmamalaking nakaraos sa mga sigwa ng buhay. Ngunit ang panitikan—gaya sa tula, katha, dula, at sanaysay—ay maipapalagay na kapuwa paningin at pananaw, at kung gayon ay nalalangkapan ng pagsisinungaling, na metapora sa kabaligtaran ng basta pangangopya sa realidad. Ang paningin ay kasangkapan upang unti-unting mabuksan ang pinto tungo sa pook na kagila-gilalas, kahindik-hindik, o karima-rimarim, bagaman ang paningin ay maaaring magkaroon ng limitadong saklaw, o sabihin nang pinsala, alinsunod sa maibubuga ng awtor at sanhi ng ideolohiyang kaniyang tinataglay. Samantala, ang pagtanaw ay hindi newtral na pagdulog; ito, gaya ng pagsilip sa teleskopyo, ay maláy na pagdulog, at sinasadya ng awtor upang ang kaniyang mga mambabasa ay maipaling sa mga pangyayaring minabuti niyang mapagnilayan.

Kung ang panitikan ay may sariling mata at lente na pawang nakalilikha ng mahika, alinsunod sa punto de bista ng awtor, ito rin ay maaaring magkaroon ng katumbas na mata at lente sa panig ng mga mambabasa, alinsunod sa abilidad at karanasan nila sa pagsagap at pagbabasa. Maraming pagkakataon na nagtutugma ang paningin at pagtanaw ng awtor sa paningin at pagtanaw ng mambabasa. Ngunit sa ilang pagkakataon, nakalilikha ng salamangka ang awtor at ang kaniyang mga mambabasa ay nagkakaroon ng sari-saring interpretasyon—na magbubunga para lumago ang mito ng awtor bilang manlilikha. Samantala, ang panitikan ay tututol na maikahon o maiseroks, at higit na pipiliing maging lihis, kakatwa, naiiba.

Napakahalagang pagtuonan ng awtor ang kaniyang ilalapat na paningin at pagtanaw sa kaniyang akda, sa pamamagitan ng kaniyang tauhan, na pagkaraan ay mahuhubog sa isang pook at panahon, at marahil ay magluluwal ng kakaibang pagsagap, na maghahatid sa pagpapasiya kung paano titimbangin ang iba’t ibang karanasan. Ang tula, halimbawa, ay karaniwang may isang persona, na malalapatan ng natatanging tinig at himig, at napapaloob sa isang lunan at panahon, ngunit ang personang ito ay hindi palagi ang maituturing na bida. Maaaring kinasangkapan lamang siya ng awtor upang ang daigdig ay matunghayan ng mga mambabasa.

Sa ibang pagkakataon, ang isang mahabang tula ay maaaring magkaroon ng dalawa o higit pang persona (na may pangunahin at mga sekundaryo), at natural, ang mga persona ay di-maiiwasang sipatin na may gradasyon, o kung hindi man, ay nagsusuhayan sa isa’t isa, upang mapalitaw ang karupukan at kalakasan ng bawat persona, at maitanghal ang komplementaryong ugnayan ng mga ito. Ganito ang taktikang ginawa ni Rio Alma sa kaniyang Huling Hudhud. Ang kakatwa, ang Hudhud ay walang katapusang salaysay, at marahil magwawakas lamang kung magugunaw ang isang komunidad na pinag-ugatan nito.

Ang pagsusuri sa sariling akda ay hindi magtatapos sa mga tauhan o banghay o lunan o gusot; karaniwan ang mga katangiang ito ay naglalaro sa kapangyarihan, at hindi ako nagtataka kung bakit ginamit ninyo ang salitang “sandata” sa inyong tema. Ang laro ng kapangyarihan ay hindi maikakahon sa banggaan ng mga uri o nasyon; bagkus maaaring maglagos ito kahit sa paraan ng pagtunghay sa kultura, sa pagbasa sa baluktot na kasaysayan, sa pagtitig sa mga kontradiksiyon sa identidad at kamalayan, sa pagdestrungka sa sentro na kung hindi kabulaanan ay sadyang parang sibuyas na walang lamán ngunit nag-iiwan ng anghit na hindi man makita ay nadarama.

Ang nakapagtataka’y habang humahaba ang tula o akda, lalong nawawalan ng lakas kung hindi man toleransiya ang mambabasa na tapusin ang pagbabasa, kahit sabihing primera klase ang isang akda. Ito ay kung wala siyang kasanayan, tatag, tiyaga, at panahon para magbasa nang matagal, at mag-isip nang malalim. Hindi kataka-taka na ang magagandang nobela o epiko’y higit na pipiliing maisalin sa teatro, pelikula, at komiks, at kung matapos mang basahin ang mga ito’y dahil sapilitang asignatura sa paaralan. Ang ganitong intersemiyotikong pagsasalin ay makapagpapabago sa nilalaman at anyo ng akda, at ang napangingibabaw ay ang paghahatid ng mensahe sa mga konsumidor, alinsunod sa skopos ng naturang pagsasalin.

Ngunit ang sining ay hindi simpleng paghahatid ng mensahe, gaya ng kahig-manok na sulat sa pader ng mga aktibista. Ang sining ay nakatuon sa panghihimasok sa pagsagap, bukod sa pagtatakda at paglampas, sa pamantayang naitakda sa isang panahon o kumbensiyon, at sa pagyanig sa ating guniguni para makaigpaw sa pagiging karaniwan. Ang graffiti ng mga aktibista, gaya ng matutunghayan sa Maynila, ay naging de-kahon sa paglipas ng panahon at nanatiling pambangketa lamang; at sa gayong pangyayari ay ni walang ambag para magtulak sa taumbayan na maghimagsik sa pamahalaan. Tandaan nating ang paghihimagsik ay hindi lamang silakbo ng damdamin, kundi nasa antas ng kritikal na pag-iisip at pag-agaw ng kapangyarihan. Ang kakatwa, ang mga aktibista pa ngayon ang binabanatan, sapagkat ang pagdungis nila sa pader na sinikap linisin at pagandahin ng pamahalaang lokal ay tinatanaw na kontra-rebolusyon— mula sa rebolusyong sinimulan ni Meyor Isko Moreno Domagoso laban sa pamamahalang marumi, masikip, magulo—at sa maikling salita’y walang direksiyon kaya walang maaasahang mabuting patutunguhan.

Isang rebolusyon ang ginawa ni Yorme, kung isasaalang-alang na halos kalahating siglong napabayaan ang Maynila, na ang naging persepsiyon ng mga tao ay kubeta kung hindi man imburnal ng Filipinas, at pugad ng mga pokpok, maton, adik, at lumpen, na kinakatawan ng ikonikong Asiong Salonga, at pinaghaharian ng mga malikhaing propitaryo at organisador mula sa mga sindikato, at naging gatasan ng mga politiko at kasapakat nila sa paglipas ng panahon. Ang taguring “Imperyalistang Maynila” ay isang kabulaanan, at totoo lamang noong panahon ng kolonisasyon at kung isasaalang-alang na ang Malacañang ay nasa Maynila; ngunit ang Maynila kahit noong panahon ng Batas Militar ay nagkukubli ng pagkaagnas sa kabila ng magagarang impraestruktura ng pamahalaan dulot ng migrasyon at paglaki ng populasyon. Ang pagpapalinis ng Maynila, gaya sa Liwasang Balagtas o Liwasang Bonifacio, ay pagkambiyo kung hindi man pagpihit sa paningin at pananaw tungo sa dakilang nakalipas; at ang pook ay muling hinahango ang lakas nito sa mahabang kasaysayan ng pagpupunyagi ng mga dakilang tao na nagsilbing inspirasyon ng mga mamamayan sa mahabang panahon.

Ang isang manunulat na hindi lumilingon sa kaniyang pinanggalingan ay hindi kailanman matutuklasan o maipagmamalaki ang henyo ng kaniyang wika at panitikan.

Kung ituturing na kayo ay mga anak ng Maynila, dahil nag-aral o lumaki kayo sa Maynila, ang paglingon sa nakaraan ay isang hakbang pasulong, sapagkat ang nakaraan ang magtutulak sa inyo na lumikha ng isang kathang-isip na Canal de la Reina, gaya sa nobela ni Liwayway A. Arceo, o kaya’y laberinto ng dilim sa realistang nobela ni Edgardo M. Reyes at isinapelikula ni Lino Brocka; ng buhay-Maynila, gaya sa mga tula ni Anastasio Salagubang na alyas ni Jose Corazon de Jesus at ni Kuntil Butil na alyas ni Florentino T. Collantes; ng isang Tundong katumbas ng langit ni Andres Cristobal Cruz; ng mga mapanudyong sarsuwela at dula ni Severino Reyes at ni Patricio Mariano; o kaya’y lumikha ng adaptasyon ng impiyerno ni Dante Alighieri na pumaloob sa Smokey Mountain, gaya sa mahabang tula ni Rio Alma (kahit sabihing anakroniko sa panahong ito ang nasabing tula sapagkat burado na ang dating imahen ng Smokey Mountain); at balikan ang pambihirang kultura at kasaysayan sa gaya ng mga sanaysay nina Teodoro A. Agoncillo, Nick Joaquin, F. Sionil Jose, Carmen Guerrero Nakpil, Ricky Lee, at sangkaterbang manunulat na kung hindi lamán ng Ermita at Escolta ay naroon sa ipodromo o kabaret ng Santa Ana. Maynila ang pugad noon ng mga dakilang manunulat na Tagalog bago sumapit ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig, na kabilang sa gaya ng organisasyong Aklatang Bayan.

Kung maibabalik ang ganitong tagpo sa ngayon, ang mga manunulat na Filipino ay makapag-aambag ng mga primera klaseng akda na maipagmamalaki hindi lamang sa Filipinas bagkus sa buong daigdig.

Manunulat ang nagtatakda ng testura ng wika mula sa kaniyang isinaharayang pook, panahon, at tauhan. At ang wikang ito ang magdaragdag ng mga konsepto at diskurso na marahil ay may kapasidad na lumampas, kung papalarin, sa hanggahan ng karagatan ng Filipinas. Isang dating konsehal ng Maynila at propesor sa mga unibersidad sa Maynila, ang dakilang Iñigo Ed. Regalado, ay nag-ambag sa pamamagitan ng pagbuo ng malawakang sarbey at kritika ng mga tula, at kuwentong nalathala bago ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Kung hindi kay Regalado ay hindi mababatid ng henerasyong ito ang ginawa ng mga manunulat na Tagalog na paunlarin ang panitikang pasulat na pagkaraan ay magiging batayan sa pagsusuri sa pag-unlad ng Tagalog na siya namang magiging haligi para sa isang pambansang wika. Ang hámon sa atin ay ipagpatuloy ang nasimulang pagsisikap ng gaya nina Iñigo Ed. Regalado, Lope K. Santos, Julian Cruz Balmaseda na kung hindi ninyo alam, ay naging mga opisyal ng Surian ng Wikang Pambansa na ngayon ay Komisyon sa Wikang Filipino.

Napapanahong himukin muli ang madla na magbasa. Hindi lamang mga estudyante at akademiko ang dapat nagbabasa. Ang pagbabasa ay dapat umabot hanggang pinakamababang saray ng lipunan, at maging kaugalian at paraan ng pamumuhay, sapagkat tanging edukasyon ang makapagpapabago sa ating sarili tungo sa maláy na antas. Sa maniwala kayo’t sa hindi, ang problema sa kritikal na pagbabasa ay hindi lamang matutunghayan sa mga maralitang pook o bilangguan o palengke, bagkus kahit sa loob ng mga kolehiyo at unibersidad, na napipilitang tumanggap ng mga estudyanteng ang antas ng kritikal na pagbabasa at pagsusulat ay waring nasa antas ng Grade 6. Kung ako si Yorme, maglalaan ako ng pondo para sa mga aklatan ng Maynila, at iaatas kong palawigin ang koleksiyon ng mga aklat na sinulat ng mga manunulat na taga-Maynila o ng sinumang tumalakay hinggil sa kalagayan ng Maynila. Iaatas ko rin sa mga kabataan na tangkilikin ang pagbabasa ng mga aklat, at kung may sapat na pondo ay tutumbasan ng pabuya ang sinumang makapagsusulat at makapagpapalathala ng mga de-kalidad na aklat na pampanitikan at iba pang larang.

Upang makahimok tayo ng maraming mambabasa, inaasahan naman sa atin ang paglikha ng matitinong aklat (at hindi basta masabing aklat), na hindi nakalaan para kumita at pagkakitahan lamang ng mga patakbuhing pabliser at akademikong palimbagan, bagkus sadyang nakatuon sa pagpapanibago ng kamalayan ng mga mambabasa. Ang ilalabas nating aklat ay dapat magkaroon ng mataas na pamantayan sa kasiningan at nilalaman, masinop sa wika at diskurso, at may pagpapahalaga, kahit paano sa saliksik, kasaysayan, at kultura. Kailangang marunong sumugal ang ating mga akda sa mga usaping tumutulay sa panganib at pangangahas. Ganito ang ginawa ni Jorge Luis Borges sa kaniyang mga prosa at tula, na pawang nagtataglay ng mga sariwang idea, sapagkat para kay Borges ay hindi sapat na maging intelektuwal na malalim ang erudisyon sa isang larang (na parang Artificial Intelligence), bagkus kinakailangan ang mga intelektuwal na magtaglay ng sariwang idea hinggil sa pagtanaw sa daigdig. Kung hindi’y nakatakda tayo na pumaloob sa mga guhong paikid, at matutuklasan natin ang sariling nabalahò sa sumpa ng pag-uulit at kamangmangan, at likha ng higit na nauna sa atin.

Makatutulong sa atin na bumuo ng mga grupong magsusulong ng mga palihan [workshop] sa pagsusulat. Mahigit tatlumpung taon na ang nakaraan, dumaan din ako sa mga palihan na dinaluhan ng mga bigating kritiko sa panitikan. Ang naging epekto nito sa akin ay lalo akong nauhaw sa karunungan, at natuklasan ko ang aking kahinaan at katangahan, na pagkaraan ay magtutulak sa akin upang higit na paghusayin ang sining sa pagtula, pagkatha, pagsasalin, panunuri, pagpapalathala, at iba pang gawain. Ang aming pag-aaral noon ay umaabot hanggang sa inuman sa IBP (Ihaw Balot Plaza) at iba pang birhaws sa Quezon City, kaya lahat kami’y nasaniban ng espiritu ng aming musa na binabantayan ni San Miguel. Sa maniwala kayo’t sa hindi, higit na marami akong natutuhan sa inuman kaysa loob ng paaralan, sapagkat tunay na panitikan at kasaysayang pampanitikan at teorya at kritikang pampanitikan ang aming pinag-uusapan at hindi pulos kalibugan o kabalbalan.

Marami ang umaangal na kesyo kulang na kulang ang mga aklat pampanitikang nasusulat sa Filipino at mga katutubong wika na maaaring basahin ng ating mga estudyante. Gaano karami ba ang titulong nasusulat sa Filipino at mga katutubong wika kada taon? Walang makukuhang malinaw na datos, sapagkat ang mga institusyong dapat nagsasaliksik nito, gaya ng National Book Development Board, ay bigong likumin ang impormasyon. Umaasa lamang tayo sa bilang ng mga titulong humingi ng ISBN at ISSN doon sa National Library, ngunit kung ilan ang nasa Ingles at ilan ang nasa Filipino at/o katutubong wika ay walang matutunghayan. Ang pagpaplano, kung gayon, kahit sa pagpapalathala ng mga aklat na nasusulat sa Filipino ay apektado, sapagkat waring pangangapa ito sa dilim.

Kung may nailathala man hinggil sa mga aklat pampanitikang nasusulat sa Filipino at/o katutubong wika ay nagkakasiya ang karamihan sa mga pabliser na maglimbag ng tigsasanlibong sipi bawat tituto. Ano ang mararating nito? Wala, kung isasaalang-alang na ang populasyon ng Filipinas ay lumampas na sa 100 milyong tao. Ang isang opsiyon ay gamitin ang elektronikong publikasyon at maglabas ng maraming ebook para madaling ma-download ng mga guro at estudyante, bagaman napakaliit ng bilang sa sarbey ng NBDB hinggil sa mga gumagamit ng ebook. Samantala, sa 200 sangay ng National Bookstore sa buong bansa, masuwerte nang magkaroon ng titulo ritong nasusulat sa Filipino, sapagkat ang promosyon ng mga aklat na ibinebenta rito ay pulos hango sa New Times Bestseller List, at sa ganitong pangyayari, ang pananaw at panlasa ng mga Filipino hinggil sa panitikan ay naididikta ng malalaking publikasyon mula sa New York. Ang Book Sale, na may 91 sangay sa buong kapuluan, ay pulos Ingles ang titulong ibinebenta at maituturing na ukay-ukay ng mga aklat na halos ibinabasura ng ibang bansa. At ang Pandayan Bookshop, na may 90 sangay, ang tanging nagbibigay-pag-asa sa mga lokal na awtor para maitanghal ang kani-kaniyang aklat at mabili.

Panahon na ngayon para ipaling ng EARIST ang seryosong tangkilik sa mga manunulat na naging bahagi nito. Kung nais nating makapagparami ng mga manunulat, kailangang magsimula ito sa EARIST na handang maglaan ng pondo, oras, tauhan, at pasilidad. Huwag kayong umasa sa mga manunulat na mula sa UP, AdMU, DLSU, at UST, sapagkat ang pagpapalago ng panitikang Filipino at wikang Filipino ay tungkulin ng bawat mamamayan, at hindi ng isang institusyon o organisasyon lámang. Ang pagpapalathala ng mga aklat (lalo na yaong nasusulat sa Filipino) ay dapat nasa target ng EARIST taon-taon, bukod sa pagbubukas ng pinto sa promosyon at distribusyon ng mga aklat tungo sa publiko. Ipupusta ko sa inyo na kung gagawin ito ng EARIST taon-taon, mapatataob nito—sa loob ng isa o dalawang dekada—ang ibang malalaking kolehiyo at unibersidad na walang tangkilik sa mga manunulat at sa publikasyon ng mga aklat pampanitikan, lalo yaong nasusulat sa Filipino at mga katutubong wika. Simula rin ito para makilala ang EARIST bilang Sentro ng Kahusayan sa Filipino at Edukasyon.

Maniwala tayo sa kapangyarihan ng panulat kahit maraming pinapaslang na manunulat sa ating panahon, at gaya sa maparikalang tulang tuluyan ng bantog na manunulat na si Augusto Monterroso ay maging Zorro nawa tayo sa hinaharap—na marangal, matapat sa sining na pinagsisilbihan. xxx

(Binasa sa pagdiriwang ng EARIST na may temang “Aklat ng Karanasan, Sandata sa Kinabukasan,” na ginanap sa Manila Grand Opera Hotel noong 23 Nobyembre 2019.)

Sayaw ko, ni Blaise Cendrars

Salin ng “Ma danse,” ni Blaise Cendrars (Frederick Louis Sauser)                   ng Switzerland
Salin sa pandaigdigang Filipino ni Roberto T. Añonuevo

Sayaw ko

Kay Platon, walang karapatan sa lungsod ang makata
Hudyong palaboy
Metapisikong Don Juan
Mga kaibigan, matatalik sa loob
Wala ka nang kaugalian at wala nang bagong gawi
Dapat nang lumaya sa tiranya ng mga magasin
Panitikan
Abang pamumuhay
Lisyang kayabangan
Maskara
Babae, ang sayaw na ibig ipasayaw sa atin ni Nietzsche
Babae
Ngunit parikala?
Tuloy-tuloy na pagpasok at paglabas
Pamimilí sa lansangan
Lahat ng tao, lahat ng bansa
At ikaw ay hindi na pasanin pa
Tila ba hindi ka na naroroon .  .  .
Ginoo akong nasa kagila-gilalas na treng tumatawid sa parehong lumang Ewropa
. . . . . . . at nakatitig nang malamlam mula sa pasilyo
Hindi na makapukaw sa aking interes ang tanawin
Ngunit ang sayaw ng tanawin
Ang sayaw ng tanawin
Sayaw-tanawin
Paritatitata
Ang aking paiikutin

Filipino at Panitikang Filipinas

Filipino at Panitikang Filipinas

Roberto T. Añonuevo

Ang resolusyon ng Korte Suprema na pagtibayin nang lubusan na tanggalin sa mga ubod na aralin sa kolehiyo ang mga sabjek na Filipino at Panitikan ay isang magandang pagkakataon upang pagbulayan ang estado ng pagtuturo ng Filipino at panitikan mulang kindergarten hanggang kolehiyo, titigan nang mariin ang kakulangan sa mga batas, at pagtuonan ang pambansang bayanihan tungo sa ikalalago ng wika at panitikang Filipinas. Kailangang balikan ang kolektibong usapin, at hindi lamang lutasin ang problema alinsunod sa katumpakan at legalidad ng mga patakaran.

May kaugnayan ang pagtanggal sa dalawang sabjek sa usapin ng duplikasyon o pag-uulit ng mga paksang itinuturo, at maituturing na pag-aaksaya, kung tatanawin sa punto de bista ng mga burukratang edukador at administrador. Samantala, ang salungat na diwain dito ay may kaugnayan sa transcendental na usapin, sapagkat ang pagpatay sa Filipino at panitikan ay maaaring magbunga ng disaster sa pagtanaw ng kultura at kasaysayan sa mga susunod na henerasyon.

Ang resolusyon ng Korte Suprema ay nakabatay sa CHED Memorandum Blg. 20, serye 2013, at ang memorandum na ito ay patakaran, panuntunan, at pamantayang binuo ng mga representante mula sa iba’t ibang disiplina ng pag-aaral. Nagkaroon umano ng konsultasyon ang CHED ukol sa nasabing memorandum, ngunit sa kung anong dahilan ay hindi agad napigil o naunahan ng mga sumasalungat ang magiging epekto ng kautusan.

Mahalagang balikan ang winika ni Blas F. Ople para ilugar ang debate. Ang taumbayan, aniya, ay malaya at may karapatang paunlarin ang mga taglay nitong wika nang labás sa itinatadhana ng konstitusyon o alinmang batas; ngunit tungkulin ng batas na patuloy na paunlarin ang mga wika. Ang pahayag na ito ng butihing mambabatas ay noong nagkakalabo-labo ang mga delegado ng komisyong konstitusyonal na bumabalangkas ng mga probisyon ukol sa Filipino at edukasyon ng Konstitusyong 1987.

“Ang taumbayan, ani Blas F. Ople, ay malaya at may karapatang paunlarin ang mga taglay nitong wika nang labás sa itinatadhana ng konstitusyon o alinmang batas; ngunit tungkulin ng batas na patuloy na paunlarin ang mga wika.”

Ang binanggit ni Ople na “malaya at may karapatang paunlarin ang mga taglay nitong wika nang labas itinatadhana ng konstitusyon o alinmang batas” ay ang katwirang isinusulong ng Komisyon sa Wikang Filipino at maririnig palagi sa tagapangulo nito para himukin ang sambayanan na tangkilikin at palaganapin ang Filipino at panitikang Filipino, bukod sa gamitin ang Filipino sa pagtuturo sa lahat ng disiplina o sa lahat ng antas ng edukasyon. Tumpak ang ganitong pangangatwiran, sapagkat nakasaad din sa Konstitusyong 1987 ang konsepto ng lakas-ng-bayan [People Power] at tungkulin ng bawat mamamayan na makilahok sa pamamahala para sa ikabubuti ng bansa. Samantala, sa sinabi ni Ople na “tungkulin ng batas na patuloy na paunlarin ang mga wika” ay maririnig lamang sa mapang-uyam na biro, kung hindi man patutsada ng tagapangulo ng KWF na walang ginagawa ang kongreso para dito.

Sa aking palagay ay nagkakamali ang butihing tagapangulo ng KWF pagsapit sa ikalawang binanggit ni Ople.

Una, hindi basta masisisi ng KWF ang kongreso kung wala man itong nabuong panuhay na batas [enabling law] ukol sa Filipino at panitikang Filipinas. Tungkulin ng KWF, alinsunod sa Batas Republika Blg. 7104, na bumuo ng mga saliksik, patakaran, at panukalang pangwikang maaaring ipasa sa kongreso upang maisabatas ito makaraang lagdaan ng Pangulo. Kakatwang isinusulong ng KWF ang pagbabago sa Batas Republika Blg. 7104 para palakasin ang mandato KWF; ngunit kung babalikan ang isinusulong na panukalang batas ng National Commission for Culture and the Arts (NCCA), ang KWF ay magiging halos katumbas lamang ng kawanihan sa ilalim ng NCCA, na magbabanyuhay na dambuhalang burukrasya na Departamento ng Kultura. Sa ganitong pangyayari, maituturing na pahayag ng isang politiko ang binanggit ng tagapangulo ng KWF.

Ikalawa, kung may panuhay mang batas na maituturing ay ito ay walang iba kundi ang batas sa K-12. Sa ganitong pangyayari, ang maaaring gawin ng KWF ay isulong ang isa pang batas na makapagluluwal ng patakarang makapaglilinaw at makápagpápalakás sa pagtuturo ng Filipino at panitikang Filipinas sa mga tiyak na antas ng edukasyon (halimbawa, mulang primarya hanggang tersiyaryang antas) at nang hindi mabalaho ang Filipino sa isinusulong na multilingguwalismo. Magagawa ito sa pamamagitan ng inter-ahensiyang balikatan ng KWF, DepEd at CHED, at mapipiga kung paano palalawigin sa pandaigdigang antas ang bisà ng Filipino pagsapit sa tersiyaryang antas. Ang binanggit ng Korte Suprema na “non-self-executing provisions” ng Konstitusyong 1987 ay tumutukoy sa kawalan ng panuhay na batas ukol sa Filipino bilang midyum ng instruksiyon, bukod sa walang panuhay na batas kung paano palalakasin ang pagpapahalaga sa pambansang panitikan bilang pamanang yaman. (Walang kasalanan dito ang Tanggol Wika, na masigasig na nakikibaka para mapanatili ang dalawang sabjek at maipaglaban ang kapakanan ng mga guro.) Kung gayon, kahit manggalaiti ang Tagapangulo ng KWF hinggil sa pagpapaliwanag ng probisyong pangwika, kung wala namang panuhay na batas ukol dito, maliban sa batas sa K-12, ay walang silbi at suntok sa buwan.

Ikatlo, ang pagbubuo ng batas na lilinang sa Filipino bilang wika ng pagtuturo ay hindi maiaasa lamang sa KWF dahil napakaliit na institusyon ito. Kailangan ng KWF ang tulong ng ibang ahensiya, sa pangunguna ng DepEd at CHED, at ang tangkilik ng iba’t ibang organisasyon (mapa-pribado man o publiko, anuman ang ideolohiyang pinagmumulan). Hindi makatutulong kung sesermunan ng kung sinong komisyoner ng KWF ang mga administrador ng matataas na edukasyong institusyon kung pinili man nitong buwagin ang Filipino at panitikan sa kanilang paaralan, sapagkat ang ginagamit nitong katwiran ay “akademikong kalayaan.” Kung babalikan ang winika ng Korte Suprema, hindi hinahanggahan ng CHED Memo Blg 20 ang akademikong kalayaan ng mga unibersidad at kolehiyo na palawigin sa kanilang kurikula ang pagtuturo ng Filipino at Panitikan. Ang dapat inaatupag ng KWF ay malusog na diyalogo, at diyalogong magpapaluwal ng higit na matalino, malawak, malalim, at makabuluhang pag-unawa sa Filipino at panitikang Filipinas—na ang kongkretisasyon ay malinaw na patakaran, pamantayan, at panuntunan ukol sa Filipino at panitikang Filipinas, at siyang maaaring ipalit sa isinasaad ng CHED Memo Blg. 20, serye 2013 ukol sa Filipino at panitikang Filipinas.

Ikaapat, ang kawalan ng panuhay na batas ukol sa pagsusulong ng Filipino bilang midyum ng instruksiyon sa lahat ng antas ng edukasyon ay matutunghayan sa KWF na maiwawangis sa isang huklubang tigre na lagas ang mga pangil at ngipin at ni walang kuko. Sa ganitong pangyayari, hindi mapupuwersa ni mahihikayat nang madali ng KWF ang matataas na edukasyong institusyon na sundin nito ang mga patakarang binuo ng KWF. Kung walang kapangyarihan ang KWF, bakit pa ito patatagalin? Ang kuro ng ibang kritiko na buwagin ang KWF ay marahas ngunit may batayan kung hangga ngayon ay antikwado at napakarupok itong institusyon hinggil sa pagsusulong ng mga patakarang pangwika. May labing-isang komisyoner ang KWF, at ang nasabing mga komisyoner ay may tungkuling mag-ambag sa pagbubuo ng patakarang pambansa na nakatindig sa panuhay na batas sa probisyong pangwika ng Konstitusyong 1987. Makakatuwang ng nasabing mga komisyoner ang Pambansang Lupon sa Wika at Pagsasalin [National Committee on Language and Translation] ng NCCA na ang tungkulin ay gumawa rin ng mga patakarang pambansa na magiging gulugod na panuhay na batas ng mga probisyong pangwika ng Konstitusyong 1987.

Ikalima, ang “pagkawala” ng Filipino at Panitikang Filipinas bilang mga ubod na aralin sa kolehiyo ay makabubuting itrato na usapin para sa repasuhin at pag-aralan ang buong transisyon ng pagtuturo ng dalawang sabjek mulang kindergarten hanggang kolehiyo upang maibalik ang prestihiyo at mailuklok sa tamang pedestal ang naturang mga sabjek. Hindi pa tapos ang laban, at may puwang para sa pagsusulong ng panuhay na batas ukol dito. Tandaan na may mandato ang CHED, sa bisa ng Seksiyon 13, Batas Republika Blg. 7722, na “bumuo ng minimum na kahingian para sa mga tiyak na akademikong programa,” at kabilang dito ang Filipino at Panitikan. Ang laban ay teritoryo ng CHED, at hindi nagkakamali ang KWF na makipag-ugnayan doon.

Ang ganitong grandeng bisyon ay hindi matatapos sa kisapmata. Kailangan ang malawak at aktibong konsultasyon sa mga sangkot na institusyon at tao, at hinihingi ng panahon ang maalab na pakikilahok ng mga guro, manunulat, intelektuwal, aktibista, artista, istoryador, at iba pang tao na magiging isang Akademyang Filipino. Halimbawa, maimumungkahing linawin ang exit plan ukol sa Filipino at panitikang Filipinas para sa mga magtatapos ng junior at senior high school. Kung malinaw ang exit plan ay magiging madulas ang transisyon ng pagtuturo tungo sa tersiyarya at posgradwadong antas. Ang ganitong balakid ay malulunasan kung magkakaroon ng mahigpit na ugnayan ang DepEd, CHED, at KWF—na pawang suportado ng mga kinatawan mula sa iba’t ibang disiplina o institusyon.

Ikaanim, kailangang linawin sa pamamagitan ng pambansang patakaran kung paano unti-unting ipapasok ang Filipino sa iba’t ibang disiplina. Pag-aaksaya ng laway, at maituturing na drowing lámang, ang pagtuligsa sa gobyerno kung ang panig ng gaya ng KWF ay walang maihahaing panuhay na batas. Pagpapapogi sa harap ng madla kung sasabihin ng isang komisyoner na “gamitin ninyo ang Filipino sa inyong disiplina,” sapagkat hindi ito madaling gawin sa panig ng mga guro. Mapadadali ang trabaho ng mga guro kung suportado sila ng buong makinarya at tinutustusan ng gobyerno, at ang gobyerno ay tinitingnan ang gayong hakbang na makatutulong sa modernisasyon at pag-unlad ng bansa.

Mga Mungkahi

Kung ang problema sa pagtuturo ng Filipino at panitikang Filipinas sa kolehiyo ay may kaugnayan sa katwiran ng “duplikasyon,” “pag-uulit,” at “pag-aaksaya” ito ang dapat hinaharap ng mga edukador. Muli, hindi madadaan sa taltalan ang ganitong usapin para malutas. Makabubuti kung inuupuan ito ng mga intelektuwal na handang magtaya, at bukás ang isip at loob sa posibilidad ng bagong anyo at nilalaman ng Filipino at panitikang Filipinas. Makabubuti rin kung magbubuo ng alternatibong kurso ang KWF, dahil ang mandato nito ay palawigin ang Filipino bilang midyum ng instruksiyon. Ang magiging bunga ng talakayan ay dapat nasa anyo ng panuhay na batas sa probisyong pangwika ng Konstitusyong 1987, o kaya’y nasa pambansang patakaran, panuntunan, at pamantayan na ihahayag at ipatutupad ng DepEd, CHED, at KWF.

Ang pagpapasok ng Filipino at panitikang Filipinas bilang ubod na kurso sa Pangkalahatang Edukasyong Kurikulum sa tersiyaryang antas ay dapat hinaharap ang pangyayaring ang Filipino ay sumasapit bilang pandaigdigang wika, kung ipagpapalagay na mahigit 100 milyon ang populasyon ng bansa, bukod sa tumatanyag ang wikang Filipino kahit sa ibang bansa. Sa ganitong pangyayari, ang mga intelektuwal ng Filipinas ay mabigat ang responsabilidad na palawigin pa ang Filipino sa kani-kaniyang disiplina, at nang matauhan ang gobyerno na napapanahon nang suportahan ang pagsusulong ng Filipino at panitikang Filipinas para sa kinabukasan ng mga mamamayan nito. Ang tanong ay kung paano maitatangi ang pagtuturo ng Filipino hindi lamang bilang wikang pambansa bagkus wikang internasyonal, at bilang instrumento sa pagkatha at pagpapalaganap ng kaalaman sa iba’t ibang disiplina—kung ilalahok itong ubod na kurso sa pangkalahatang edukasyon na may minimum na kahingian, at kung paano lalampasan ang minimum na kahingiang ito pagsapit sa matataas na edukasyong institusyon.

Ang pagtuturo ng panitikan sa kolehiyo ay isang anyo ng preserbasyon at kultibasyon ng kultura, yámang nakalulan sa wika ang kamalayan at kultura ng sambayanan. Sa ganitong pangyayari, inaasahan ang malaganap ng pagsasanay sa pagsasalin, malikhaing pagsulat, pananaliksik, atbp. Makatutulong kung magkakaroon ng programadong publikasyon ng mga aklat na nasusulat sa Filipino ang iba’t ibang disiplina, batay sa pambansang patakarang mabubuo ng gobyerno. Halimbawa, ang pag-aaral ay magpapakilala sa mga hiyas ng panitikan, gaya ng mga nobela, kuwento, tula, at dula, mulang panahong kolonyal hanggang poskolonyal. Maaaring gamitin ang elektronikong publikasyon para pabilisin ang pagpapalaganap ng mga impormasyon hanggang liblib na pook ng Filipinas.

Ang ginagawang kampanya ng Tanggol Wika ay hindi dapat sipatin na tulak ng politika lamang. Ang usapin ng wika at panitikan ay lumalampas sa politika at kulay ng ideolohiya, at kung gayon ay dapat kinasasangkutan ng lahat ng mamamayang Filipino. Kung mabibigong makalahok ang mga mamamayan sa super-estrukturang ito at mananatili sa batayang ekonomiya lamang, magpapatuloy ang alyenasyon ng gaya ng mga guro at estudyanteng nangangarap ng sariling wika at sariling panitikang maipagmamalaki hindi lamang sa Filipinas, bagkus sa buong daigdig.

Sa Batas K-12, inaasahan ang mga nagsipagtapos nito na taglay nila ang ubod na kakayahan at kasanayan, at ipinapalagay na handang-handa na silang pumasok sa isang unibersidad. (Napakamusmos pa ng batas at ang malawakang ebalwasyon nito ay hindi pa ganap.) Napakaringal itong pangarap, ngunit dapat sinusuring maigi kung totoo nga. Dahil kung hindi, lalong kailangan ang Filipino at Panitikan na ipasok bilang ubod na kurso sa Pangkalahatang Edukasyong Kurikulum ng CHED.

Marahil, kailangan ang bagong aklasang bayan—para sa Filipino at para sa panitikang Filipinas. Hintayin natin ang susunod na kabanata.

Alimbukad: Panitikang Filipinas. Panitikang Pandaigdig.

Alamat ng Mambukal

Alamat ng Mambukál

Hango sa isang kuwentong-bayan ng Hiligaynon mulang Negros Occidental, at muling isinalaysay sa malikhaing paraan ni Roberto T. Añonuevo.

Nalimutan na ng mga tao ang aking pagmamahal.

Mahabang panahon na ang nakalilipas, tanging mga tagakaitasan ang namumuhay nang tahimik sa Mambukál. Malayà silang nakapagtatanim sa matatabang lupain; at sagána sa maiilap na hayop na maaaring kainin ang gubat. Gayunman, wala noong ilog o sapa na pawang mapagkukunan ng tubig, at mabuti na lámang at mapagpalà ang bathalang si Kanlaon. Bumubúhos ang ulan upang tighawin sa uhaw ang mga lupang nilinang—ang mga lupang nagbibigay sa mga tao ng mga gulay, halamang-gamot, bunga, butil, at higit sa lahat, matitigas na kahoy na maaaring gamitin sa pagtatayo ng bahay o kamalig.

Tumitingala ang mga tao sa kalangitan, at malimit nagdarasal upang humingi ng ulan kay Kanlaon. Ulan ang kanilang kaligtasan: ang tubig mula sa mga ulap, at hatid ng simoy, at nagpapalà sa mga tagalupà.

Ngunit may katapusan ang lahat. Mahigit dalawang tag-ulan na hindi bumuhos ang ulan at ni hindi umambon. Nangaluntoy ang mga halaman, at nagliyab ang mga tuyot na kahuyan. Namatay sa uhaw ang mga hayop, at ang mga tao’y kinakailangan pang magtungo sa malayong pook upang sumalok ng tubig sa mga lihim na balón. Gumapang ang tagsalát sa buong Mambukál, at kahit na magdasal nang magdasal ang mga tao’y tila bingi ang bathala sa mga pinailanglang na panalangin.

Gaya ng kinaugalian, ginanap ang pinait sa Mambukál. Nagtipon ang matatanda’t umusal ng kung anong mahiwagang dasal. Isang babaylan na waring sinapian ng ibon ang tumula ng kung anong kababalaghan. Pagkaraan, nagkatinginan ang mga saksi at ipinangako nila na mag-aalay sila ng isang dalaga na paulit-ulit mag-aalaga ng apoy sa paanan ng bundok. “Mahal naming Kanlaon,” anila, “tuparin mo lámang ang aming hiling ay hindi namin kailanman lilimutin ang paghahandog sa iyo!” Oo, inihandog nila kay Kanlaon ang isang dalaga. At ang dalagang iyon, na tinawag na Kudyapâ, ay walang iba kundi ako.

Ako, si Kudyapâ, ay taimtim na sumunod sa ipinag-uutos ng matatanda sa aming pook. Mahal ko ang aking kababayan, at ayaw kong biguin sila sa kanilang mithi. Ibinigay ko ang sarili para kay Kanlaon. At mula nga noon, kataka-takang nagsimulang bumuhos muli ang masaganang ulan. Muling sumigla ang mga pananim sa kabundukan, nanumbalik ang lakás at tuwâ sa anyo ng mga tao’t hayop, at nakaraos sa mahabang tagtuyot ang Mambukál.

Natuwa ang aking mga kababayan sa pagpapalà ni Kanlaon. Natuwa rin ako, bakit hindi? Naunawaan ko, bagaman hindi ganap, kung bakit sa isang dalagang tulad ko ay matitighaw ang uhaw ng aming mga lupain. Ano ang nakitang katangian ni Kanlaon sa akin? Maaaring maganda ako, gaya ng ibang babae, o dalisay ang puso na bibihirang matagpuan sa kabataang kasinggulang ko. Ang ipinagtataka ko’y bakit ako ang naibigan ni Kanlaon? Hindi kayâ nagkataon lámang ang lahat? Maaari namang matanda o sanggol o binata ang ihandog kay Kanlaon. Ngunit ako? Marami pa akong tanong sa sarili. Gayunman, ang pagiging tapat at pagsunod sa nakatatanda ang katangiang naisaloob ng sinumang kabahagi ng aming lipi.

Hindi ko binigo ang aking mga kababayan.

Nagtutungo ako tuwing umaga sa dambanang nakatirik sa paanan ng bundok upang mag-alay ng mga bulaklak kay Kanlaon. Pinagbuti ko rin ang pag-aalaga ng apoy na sagisag ng aming pananampalataya kay bathala. Lumipas ang mga araw at buwan ay lalo kong pinagbuti ang paghahandog sa aming panginoon.

Sa isang di-inaasahang pagkakataon, nagawi sa dambana ang makisig na lalaking buhat sa pangangaso. Tumitig ang binata sa akin, at hindi maintindihan kung bakit ang kaniyang mga mata’y tila naglalagos sa aking kalooban. Kinabahan ako, at mabilis akong tumalilis sa dambana upang lumayo sa lalaking sa wari ko’y kaakit-akit, kaibig-ibig.

Nang magbalik ako kinabukasan sa dambana, muli na namang nagtagpo kami. Lumapit ang lalaki sa akin at nagpakilala, at pagkaraan ay napaamò niya ako sa pamamagitan ng kaniyang malalamyos na tinig at nakakikilig na titig. Sinamahan niya ako sa pag-aalay ng bulaklak, at kahit siya’y nag-alay din ng bagong huling baboy-damo. Kapuwa kami nagdasal, pagdarasal na lalong nagpalapit sa amin sa isa’t isa.

Nagtataka ang aking mga kamag-anak dahil lalong sumigla ang aking pag-aalay sa dambana habang lumalaon. Naniwala silang dininig ni Kanlaon ang aking mga panalangin, dahil malimit umambon o pumatak ang ulan. Lumungti’t yumabong ang mga halaman at punongkahoy sa aming paligid, at naging masagana sa pagkain o inumin ang mga tao. Ang hindi alam ng aking mga kababayan, palihim kaming nagtatagpo ng lalaking mangangaso. Aaminin ko, nahulog ang aking loob sa kaniya. Na tumibok ng pag-ibig ang aking dibdib. Na minahal ko ang lalaking kakaiba sa aming lipi.

Dumating ang sandaling pinangangambahan ko.

“Kudyapâ,” pabulong na winika sa akin ng aking kasintahan, “sumama ka sa akin. Magtanan tayo. Ibig kong ikaw ang mapangasawa ko!”

Tila may kumuliling sa aking pandinig. Hindi ko alam kung ano ang gagawin. Narito ang lalaking dalisay na naghahandog ng kaniyang pag-ibig sa akin. Nahati ang aking isip sa paghahandog ng bulaklak at pag-aalaga ng apoy para kay Kanlaon, at sa lalaking naghahain ng kaniyang sarili para sa isang pangarap na kaaya-aya.

Paano ko siya matatanggihan? Higit sa pagkagayuma ang aking nadama. Pinisil niya ang aking mga palad, at tinugon ko siya sa pamamagitan ng mahigpit na yakap. Nang papalabas na kami sa dambana’y biglang yumanig ang lupa. Lumindol nang napakalakas, nangabuwal ang matatangkad na punongkahoy, gumuho ang mga lupa, at habang kami’y tumatakbo upang tumakas ay gumuhit ang matatalim na kidlat sa may dagim na kalangitan. Kumulog nang kumulog, kasabay ng pagsuka ng usok ng lupain, at maya-maya pa’y umihip ang hanging umaalimpuyo na waring nagbabadya ng kapahamakan.

Kinabahan ako.

Nagalit marahil si Kanlaon, at ang pagtalikod ko sa panata’y ibinubunyag ngayon ng nagngangalit na kalikasan. Tinawag ko ang aking kasintahan ngunit ang kataka-taka’y ni walang lumabas na tinig sa aking lalamunan. Napípi ako. Sinubok kong tumakbo, subalit nanigas ang aking mga binti, at wari’y naghunos na mapuputing bato ang aking talampakan.

Walang ano-ano’y naramdaman kong nagpapalit ng anyo ang aking katawan. Pinilit kong abutin ang bisig ng aking minamahal ngunit ako’y unti-unting nalusaw sa kung anong dahilan. Nagsatubig ang aking katauhan, ang tubig na inaasam ng aking kababayan, ang tubig na hinihingi ng lahat upang mabuhay. Ang aking kayumangging balát, ang aking itim na buhok, ang aking balingkinitang katawan, ang aking damit, at ang lahat ng aking niloloob ay naging tubig. Tubig! Tubig! Tubig! Paanong nangyari ito? Wala akong maisagot at marahil, si Kanlaon lámang ang makapaglilinaw ng lahat.

Tinawag ako ng aking kasintahan. Sinikap niyang abutin ako, ako na nagsatubig, ngunit nabigo siya. “Kudyapâ! Kudyapâ!” sigaw niyang may bahid ng pighati. Di nagtagal ay nagsalimbayang muli ang kidlat at kulog, at nabanaagan ko na hindi makakilos ang aking mahal. Naramdaman ko ang poot ni Kanlaon, gaya sa digmaan ng magkaibang lipi, ang poot na mahiwagang nagpabago ng anyo ng aking kasintahan. Nagulat na lámang ako nang maging bato ang aking iniibig.

Mapagpalà pa rin si Kanlaon. Hindi naman kami pinaghiwalay nang ganap ng tadhana. Ang aking kasintahan na nagsabato ay patuloy na dinadaluyan ng sariwang tubig upang ipahiwatig kahit paano na mahal, mahal na mahal ko siya.

Tuwing may mga dayo o turistang napagagawi rito sa Mambukál, hinahangaan nila ang anyo kong naging mga talón, na patuloy na nagbibigay ng sariwa’t malamig na tubig. Napapansin din nila ang isang malaking bato, ang bato na siyang kasintahan ko. Ngunit higit nilang ibig magtampisaw sa gilid ng baybay, o lumusong at maligo. Nalimot na nila ang salaysay ng aking pag-ibig, ituring man ang lahat na kathang-isip, gaya nito.

“Isang Amerikanong Dalangin,” ni Jim Morrison

Salin ng “American Prayer” ni Jim Morrison ng The Doors.
Salin sa eleganteng Filipino ni Roberto T. Añonuevo ng Filipinas.

Isang Amerikanong Dalangin

Jim Morrison

Alam mo ba ang mainit na progreso sa lilim ng mga bituin?
Alam mo bang umiiral tayo?
Nalimot mo ba ang mga susi sa kaharian?
Isinilang ka na ba, at ikaw ba’y buháy?

Muli nating likhain ang diyoses, lahat ng mito ng panahon
Ipagdiwang ang mga simbolo mula sa pusod ng huklubang gubat
Nalimot mo na ba ang mga aral ng sinaunang digmaan?

Kailangan natin ang dakilang bulawang pagtatalik

Naghihiyawan ang mga ama sa mga punongkahoy ng gubat
Ang ating ina ay namatay sa laot

Alam mo bang ibinulid tayo para katayin ng mga payapang admiral
At ang matataba, mababagal na heneral ay nagnanása sa kabataan?

Alam mo bang pinaghaharian tayo ng T.V.?

Ang buwan ay tuyot na dugong halimaw
Ang mga pangkat ng gerilya ay nagsasalsal
Sa katabing panig ng mga lungtiang palumpong
Nagtitipon para sa digmaan ukol sa naghihingalong pastol

O, dakilang Maykapal, bigyan kami ng isang oras para gumanap
Ng sining at gawing ganap ang mga búhay

Ang mga gamugamo at ateista’y kapuwa dibino at yumayao

Nabubúhay tayo’t papanaw, at hindi yaon mawakasan ng kamatayan

Naglalakbay tungo sa higit na Bangungot
At hindi maiwan ang marubdob na bulaklak
At hindi maiwan ang mga puke at burat ng kawalang-pag-asa

Nakita natin ang pangwakas na bisyon sa tulò
Ang bayag ni Columbus ay hitik sa berdeng kamatayan
Hinipò ko ang hita ng dilag, at ngumiti si Kamatayan

Nangagtipon tayo sa loob ng baliw at sinaunang teatro
Para palaganapin ang pagnanasa sa búhay at takasan ang naglisaw
Na karunungan ng mga lansangan
Sinasalakay ang mga kamalig
Ipinipinid ang mga bintana
At tanging isa mula sa hanay ng lahat ang sasayaw at sasagip sa atin
Mula sa dibinong panlilibak ng mga salita

Pinasisiklab ng musika ang temperamento

Nang hayaang palayain ang mga tunay na pumatay sa hari,
Sanlibong salamangkero ang isinilang sa lupain

Nasaan ang mga pistang ipinangako sa atin?
Nasaan ang alak, ang Bagong Alak, na nagwakas sa baging?

“Tula mula sa Bilangguan,” ni Mohammed al-Ajami

salin ng “Poem from a Prison Cell” ni Mohammed al-Ajami ng Qatar.
salin sa eleganteng Filipino ni Roberto T. Añonuevo ng Filipinas.

Tula mula sa Bilangguan

Mohammed al-Ajami

Ang isipan ko ba o ang aking loob ang naglaho
sa inyo, o lupaing Arabe, ang baláy ng aking mga kaaway?
Kung binihag ninyo ang aming isip sa batas at katwiran
kung iginalang ninyo ang aming kuro-kuro,
marahil ay kikipilin ninyo rin ang aking puso
Sino ako? Huwag itanong ang mga araw ukol sa akin—
Ako’y walang silbi kundi maging bilanggo
sa isang nakabukod na selda
Ito ang aking bansa, ang pandarahas ang tanging
umaagaw ng aming mga karapatan
Dito, ang kamangmangan ang nagtatadhana
ng aming mga paniniwala
Dito, ang taumbayan ay walang tinig, at hindi
maisatitik ang wika ng panunuligsa
Bayan ko, kung ang kaliwanagan ay humihingi
ng patawad, hindi ako hihinto sa paghingi ng tawad
Sabihin sa inyong mga anak, sa silangan at kanluran,
—at patuloy na sabihin sa kanila, hanggang
ang mga ibon ay awitin yaon sa mga sanga—
na ang mga mamamayang walang kuro-kuro
ay tila kawan ng mga hayop na nauuhaw
ngunit walang kamalay-malay sa karatig na oasis
Ipaglaban ang inyong mga pananalig: ito ang paraan
kung paano sumakay ng kabayo at humawak ng sandata
laban sa pinunong ang hangad ay mang-api
at hinuhubog ang inyong katahimikan
sa ngalan at katwiran ng kawalang-katarungan
Sabihin sa kanila, na ako, suwail, masigasig
ay walang kaparis sa aking tagumpay at kabiguan
Maaaring dinungisan ng panahon ang aking dangal
ngunit hindi madali para sa panahon na itali ako
Panginoon ng mga dukha, sino kayo kung ihahambing
sa mga kaharian ng taumbayan ng Ibn Ad
sa Iram, na lungsod ng mga haligi,
na winika ng Maykapal sa kaniyang Paghuhukom?
Hindi ka naging matapat, mapagbalatkayong propeta
bagaman ikaw, gaya ni Hesus, ay nagsalita sa sabsaban
Sinugatan mo ang katotohanan, at ang aking magiting
na pagsunod ay yumao, at nagdamit ng itiman
Paanong aasahan ang pagsunod
kung sumisigaw ka ng kawalang-katarungan?
Kung susundin ka namin, ano ang mangyayari
sa aming prinsipyo?
Kung kami’y magdarasal, sino ang aming pagdarasalan?
Sa Diyos, o sa mga alagad ng Diyos?

Walang puwang ang birtud kapag may pang-aapi
walang puwang ang bisyo sa landas ng katarungan
Sinumang nagkasala at nanlinlang ng taumbayan
ay hindi magagawang patnubayan sila
Kung walang pagkiling ang kasaysayan, sasabihin nito
kung paano mo hinanap ang kadakilaan sa poot
Humayo at maging miserable, bagaman tayo
ay hindi kailanman naging magkaaway
Iniiwasan ko ang poot, at sinasalungat lámang
ang karapat-dapat maging mga kaaway
Kung tatanungin ako makalipas ang masayang araw
sa okasyong nararapat ang mga salita ng pagmamalaki,
gugunitain ko ang kasaysayan, at magwiwika:
Noong bilanggo ako sa sariling bansa
nang itinanikala mo ang aking mga galang-galangan
kasaysayan ang nagbigay ng lakas at kumpiyansa
sa akin
Ang mga nakahihiyang tanikalang ito
ay kapangyarihan sa aking mga kamay, hindi gahum
para sa kanilang nangibabaw sa akin
Marahang ginigising ako ng mga pinto at bantay
tuwing nakakatulog ako nang napakatagal
Hindi mithi bagkus tákot
ang nagtutulak sa aking itanong ito, ang pangamba
na ang aking mga kaaway ay makita ang aking kahinaan
kapag ako’y humimbing .  .  .
bagaman hindi ko na batid
kung nakapinid ang aking paningin,
habang ako’y nananatiling gising na gising.

“Kahuyan, Isang Prosang Soneto,” ni Ralph Waldo Emerson

Salin ng “Woods, a prose sonnet” (1839) ni Ralph Waldo Emerson.
Salin sa eleganteng Filipino ni Roberto T. Añonuevo.

Kahuyan, Isang Prosang Soneto

Kay dunong ninyo, O sinaunang kahuyan! Higit na marunong sa tao!  Sinumang bumagtas sa inyong landas o pumaloob sa inyong kasukalang ni walang bagnos, ay nauunawa ang parehong kalugod-lugod na aral, maging siya man ay paslit na bata o huklubang edad sandaan. Sumasapit siya may tagumpay man o kabiguan, at mulang isang panahon tungong ibang panahon. Habambuhay na mga karayom sa pinong tumatayog at bumubuwal, ang mga belyota sa roble, ang mga arseng namumulá sa taglagas, at sa lahat ng sandali sa buong taon ang pino sa lupain at ang ubod pirola at ugat sa ilalim ng talampakan. Ang tinaguriang suwerte at tinatawag na Panahon ng mga tao—lingid ang mga ito sa inyo. Walang wika ang tao upang ilarawan ang isang sandali ng inyong walang hanggahang búhay. Ito ang hiling ko sa inyo, o sagradong Kahuyan, na kapag itinuro sa akin ang anumang dapat bigkasin, ituro din sa akin ang himig kung paano ko wiwikain iyon. Itulot sa akin ang sarili ninyong himig, gaya ng simoy o ulan o batis o mga ibon; dahil ang mga awit ng tao ay tumatanda kapag malimit ulitin, ngunit ang taglay ninyo, bagaman narinig na ng kung sinong tao sa loob ng pitumpung taon, ay walang pagkakahawig, bagkus ay laging bago, tulad nitong panahon, o pagmamahal.

Ralph Waldo Emerson

Ralph Waldo Emerson