Ang mga Tuta, ni Roberto T. Añonuevo

Ang mga Tuta

Roberto T. Añonuevo

Walong tuta ang nananaginip ng mga utong,
ito ang haka mo, at ang gatas ay napakalayong
pantalan na dapat tawirin — sa kisapmata.

Umihip ang simoy, at mula sa alimbukay
ng alikabok ay tumatakbong naghahanap
ang isang aso,
na sa iyong tanaw ay naging tao,
at ito ang paraiso sa mga supling ng lupa,
o kung hindi’y bunganga ng impiyerno.

Umiiyak ang mga tuta, at umiiyak
ang lupa na yumayanig wari dahil sa awa.
Mga bulag silang nilalang na gumagapang.

Tumalikod ka ngunit naririnig mo ang tahol
ng paghangos at pagkalinga.
Ang tahol ay paos, at tumatagos sa balát.
Maya-maya’y umalulong ang karo ng dyip.
Lumakad ang nagdadalamhating mga gulong,
at sa bodega ng iyong gastadong guniguni
ay pumaloob ang mga nagugutom na hayop.

Kinusot mo ang iyong paningin.
At nang buksan mo ang kalooban sa tagpo,
ang mga tuta’y iba-iba ang kulay sa malay.

Parang tao, wika mo, na alipin ng burukrata
o pangulo, at naghahanap ng pangako ng gatas
at pulut upang makaraos sa gutom at pangamba.
Ngunit ang gayong kuro-kuro ay kalabisan
sapagkat walang pakialam ang mga hayop
sa pagtitindig ng burukrasya at politika,
at hinding-hindi sasawsaw sa agawan ng poder.

Kinusot mo muli ang iyong paningin.
Gumapang ang walong tuta sa walong daan
tungo sa sariling kaligtasan, at higit kang nalito.

Ang walong tuta, sa pakiwari mo, ay kapatid
mong iniwan sa kangkungan isang gabi,
habang gutom na gutom ang kalan,
at kumikislap ang patalim sa paminggalan.
Nauulinig mo ang sumisiyap-siyap na motor.
Naghahalakhakan ang mga lasenggo,
at ang hapag ay nabuburyong sa liwanag
mula sa mga berso ng makatang San Miguel.

Stop weaponizing the law. No to illegal arrest. No to illegal detention. No to kidnapping. Uphold the human rights of all Filipinos, specially the poor and powerless!

Advertisements

Ang Serbesa ng mga Manunulat

Alkohol ang bumubuhay sa maraming manunulat, ngunit walang kaugnayan ito sa husay nila sa pagsusulat. Pipiliin ni Nick Joaquin ang serbesa, na parang tropeo o bahagi ng kaniyang panlabas na porma sa publiko, at uuyaming para sa malalambot lamang ang red wine. Paborito naman ni Krip Yuson ang wiski, at sinasabayan ng hithit ng Camel. Malalakas tumoma noon sa IBP (Ihaw-Balot Plaza) sina S.V. Epistola, Rio Alma, Lamberto Antonio, Rogelio Mangahas, Teo Antonio, Mike Bigornia, Marne Kilates, Fidel Rillo, Mario Miclat, kasama ang mga binatilyong sina Ariel Borlongan at Vim Nadera, na pawang pipiliing sumamba kay San Miguel tuwing Biyernes na parang iyon ang pangwakas na pagkikita. Ngayon naman ay magpapaligsahan sa salin-awit ang gaya nina Charlson Ong at Pete Lacaba, habang tangan ang kani-kaniyang serbesa,  na lalong magpapagaan ng tama sa mga tomador na tagapakinig.

Ngunit ang nakapagtataka’y nakasusulat pa rin ang mga hunghang.

Walang kaugnayan ang alak sa kanilang husay sa piniling sining, ngunit nakikinabang pa rin ang mga korporasyon ng alak sa kani-kaniyang katauhang ipinamamalas sa madla. Hindi kinakailangan ng Palanca halimbawa na magpalabas ng kilometrikong anunsiyo, dahil sapat na ang taunang timpalak upang maalaala ng madla ang sari-saring produkto nito. Samantala, inaakala pa rin ng ibang kabataan na habang dumarami ang iyong nalalagok na alak, lalong humuhusay kang manunulat. Na hindi ko alam kung anong lohika ang pinagbatayan, ngunit palulusutin ng iba para pagbigyan ang gayong kaululan. Kaya sinumang bagitong sumabay sa mga tarikan ay nalalasing o nasisiraan ng bait, dahil kahit ang diskusyon sa ibabaw ng hapag ay umiikot sa panitikan at kritika, at buwenas ka na kung hindi ka mabulyawang tatanga-tanga kapag hindi nabasa si ganoon o si ganire, o kaya’y wala kang naisusulat kundi isang linya ng taludtod na mula noon pang panahon ng Kopong-kopong.

Bago pa man kunin si Nick Joaquin, kasama si Fernando Poe Jr, na mag-endoso ng San Miguel sa telebisyon ay matagal nang ginawa iyon ng mga makatang Tagalog. Ngunit wala pa noong telebisyon, at nagkakasiya na lamang silang tumula-tula sa entablado. Kung minsan, ang nasabing tula’y nilalapatan ng musika, at nagiging sikat na jingle sa radyo. Noong 21 Disyembre 1940, binigkas ni Florentino T. Collantes ang tulang “Mabuhay at Magtagumpay” sa Santa Ana Turf Club, kaugnay ng pagdiriwang ng ikalimampung taong pagkakatatag ng pabrika ng San Miguel. Inuungkat ng naturang tula ang paglago ng San Miguel bilang negosyo, ang mainit na pagtangkilik ng publiko, ang paglaganap ng pangalan sa kapuluan, ang maayos na ugnayan ng puhunan at lakas-paggawa, ang pagkakawanggawa sa mga dukha, at ang pagtataguyod sa Pambansang Tangkilikan na ekonomikong patakarang binalangkas ng kabataang Adrian E. Cristobal. Heto ang tula ni Collantes—na isinaayos ko sa makabagong ortograpiya para madaling mabasa—na marahil ay hindi na alam ng kasalukuyang pamunuan ng San Miguel Corporation na abala sa Octoberfest ngayong taon:

Mabuhay at Magtagumpay: Singkuwentenaryo ng San Miguel Brewery
ni Florentino T. Collantes

Sa pampang ng ilog Pasig sa tabi ng Malakanyang
na ang daan ng Aviles ang lansangan sa harapan,
sa distrito na binanggit ko’y mga ilang hakbang na lang,
may gusaling nakatayo, na ang ganda at kariktan
ay limampung taong hustong pinagpala ng Maykapal;
sa bandilang sakdal gandang sa langit nakawagayway
isinulat ng panahon ang pangalang nagtagumpay,
nang basahin ng Maynila at ng buong kapuluan
ay ang San Miguel Brewery ang pangalang natunghayan.

Limampu nang taon ngayon, kalahating siglong ganap
ang Pabrika ng San Miguel ay nabantog at natanyag,
ang alin mang pagawaan pag nagtagal at nagluwat
kahulugan, kung maglingkod ay matapat na matapat;
iyang habang nagtatagal ay lalo pang lumalakas
at ang mga ginagawa ay lalo pang sumasarap;
sa dibdib ng buong baya’y parang gintong nakalimbag
at hindi pagsasawaan na tangkilikin ng lahat.
Kaya kahit ilang siglo ay payapang mababagtas
ang pagsinta sa San Miguel ay hindi na makakatkat.

Simulan mo sa Aparri, isagad sa Mindanaw
at ang tatak ng San Miguel ay iyong matatagpuan;
sa púlong ng mga dukha’t sa lipunang mararangal
makikitang bumubula ang serbesang malinamnam;
sa simbahan, sa istadyum, sa karera’t paaralan,
sa alin mang paglalaro, sa alin mang pagsasayaw,
sa alin mang pagpipista, pagdarasal o lamayan
iyang tatak ng San Miguel ay naroo’t nakatanghal.
Kaya ang limampung tao’y di natin dapat pagtakhan
buong bayang Filipino’y San Miguel ang minamahal.

Itong kanyang kabantuga’t tagumpay na darakila
ang sa ngayon ang siya kong lilinawing talinghaga;
ang San Miguel ay natanyag, nabantog, at nabalita
dahilan sa katapatan ng lahat ng manggagawa;
kung baga sa isang hukbo’y matatapang, pambihira
na dahilan sa tagumpay, sa baga ma’y sasagasa.
Datapuwa’t merong isa na may hawak ng bandila
isang Punong sinusunod na kay galing manalasa
itong Punong binanggit kong may magandang panukala
ay si Don Andres Soriano, na kay-buting mamahala.

Itong buong kapuluan ay inyong mang halughugin
walang paris ang pasunod ang Pabrika ng San Miguel;
mayroong bonipikasyong buwan-buwa’t tatanggapin
malaki ang sinasahod kung talagang tutuusin;
kung may isang manggagawang inabot ng dusa’t lagim
ay mayroong indonasyong karamay hanggang sa libing;
at kung Paskong maligayang taon-tao’y dumarating
pati anak at asawa’y may ligayang sapin-sapin,
at kung singkuwentenaryo, sa pagkai’t sa inumin
ay si Don Andres Soriano’y kasama mong tumitikim.

Ang Pabrika ng San Miguel ay dapat mong ikarangal
ang Puhuna’t ang Paggawa’y di nagbangay kailan pa man;
kaya naman nang pumili niyong Patronong uliran’t
ng ulirang manggagawa’y San Miguel ang inihalal;
sa mga unibersidad, sa maraming paaralan,
sa samahang kawanggawa ay parating nagbibigay,
kulang-kulang isang milyon, buwis sa pamahalaan,
taon-tao’y may abuloy sa Pambansang Tangkilikan,
kaya’t sa singkuwenteraryong tangi niyang kaarawan
ay isigaw natin ngayong “Mabuhay at Magtagumpay!”

Maikli ang gunita ng San Miguel sa mga manunulat, at paminsan-minsan na lamang ito nagbibigay ng tangkilik kung may kumbensiyon o pagtitipon ang mga manunulat sa Filipinas. Ngunit walang pakialam ang mga manunulat kung magbago man ang ihip ng simoy, dahil sa kabila ng lahat, ang kani-kaniyang akda pa rin ang hihigit sa iniwang espiritu ng makalupang San Miguel.

Panitikan, Kalayaan, at Bakbakan ng mga Manunulat

Isang mahalagang dokumento na itinatago ni Perfecto T. Martin na may kaugnayan sa paksang “Panitikan at Kalayaan” ang kaniyang inilabas sa baul bilang paggunita sa panahon ng Batas Militar ngayong taon. Nakatakda sanang ilathala ito sa isang isyu ng Ugat—ang opisyal na publikasyon ng Galian sa Arte at Tula (GAT)—noong dekada 1980 ngunit sinamang-palad na hindi lumabas sa kung anong dahilan. Maituturing nang klasiko ang talakayang ito dahil dito mababatid kung gaano kalilikot ang isip ng mga manunulat, at kung paano sinisipat ng mga manunulat ang kanilang daigdig.

Ang  GAT, sa mga hindi nakaaalam, ang dating pinakamalaki at pinakamasiglang samahan ng mga kabataang manunulat na Filipino, na ngayon ay pawang mga tanyag na.  Si P.T. Martin ang matiyagang gumawa ng transkripsiyon ng buong talakayan ng mga manunulat. Ang nasabing talakayan ay ginanap noong 7 Setyembre 1980, alas-tres ng hapon, sa Heritage Art Center ni Odette Alcantara, Kalye St. William, Cubao. Ang bahay ay dating pag-aari nina Manuel at Lydia Arguilla.

Pangunahing tagapagsalita si Adrian Cristobal na noon ay tagapangulo ng Writers’ Union of the Philippines (na ngayon ay Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas), Social Security System, at Philippine Education Company. Kabilang sa mga panelista sina Bienvenido Lumbera (na ngayon ay Pambansang Alagad ng Sining), Francisco Arcellana (na yumaong Pambansang Alagad ng Sining), at Francisco Tatad (na noon ay Assemblyman, pagkaraan ay naging Ministro ng Publikong Impormasyon, at nang lumaon ay nahalal na Senador). Dumalo rin sa hapong iyon ang mga makata, manunulat, kuwentista, peryodista, nobelista, pintor, eskultor, estudyante, kolumnista, ahente, at iba pang miron. Namataan sa pagtitipon sina Carmen Guerrero Nakpil, Pacifico Aprieto, Andres Cristobal Cruz, Silvino V. Epistola, Doreen Fernandez, Gilda Cordero Fernando, Patcicia Melendres-Cruz, Virgilio S. Almario, Mike L. Bigornia, Teo T. Antonio, Lamberto E. Antonio, Mauro Avena, Nestor Mata, Arlene Babst, Conrado de Quirros, Alberto Florentino, Al Mendoza, Virgilio Vitug,  Lilia Quindoza Santiago, Ceres Alabado, Rodolfo Desuasido, at kung sino-sino pang may pangalan. Tanging si Francisco Sionil Jose, na mortal na kaaway ni Adrian, ang hindi nakadalo sa dahilang si Frankie lamang ang nakaaalam.

Magagamit na sanggunian ng mga kabataang estudyante ngayon ang papel na ito, na patunay kung sino ang mga tarikan at inmortal sa isang panig, at ang mga tagakapatagan at mortal, sa kabilang panig, sa larangan ng panitikang Filipinas. Pinaikli ko ang introduksiyon ni P.T. Martin.  Heto ang pambungad na talumpati ni Adrian Cristobal na may pamagat na “Ramblings on Literature and Freedom“:

One of the dimly recognized refinements of human torture, a sly testament to man’s inhumanity to man, is the public lecture. Its growing popularity may be gleaned, as men of goodwill might put it, in the circumstances of our times, but it is, nonetheless, a curious masochism that I would only infrequently indulge in, having addressed myself incessantly to our subject many, many years ago, long before martial law, as a seldom and reluctantly-published writer, without, I must confess, much success. But here I am again, trusting to the rifeness of the times.

Now, I would assume that, as more or less serious people, you are not interested in whether I could still recite the catechism, or cite the Constitution and repeat the sonorous sentences of the Areopagitica, and conclude, inevitably, that the flowering of literature, indeed, of the creative imagination depends on the permissible liberty of time and place. There can be no quarrel that freedom is good in itself and that to curtail it is very bad indeed, especially for literature, which makes gross, base man speak in the language of angels. There is, of course, no guarantee that freedom will make us write better, but at least we can write without fear of the police. No one, in brief, can be against motherhood.

What makes us concern ourselves with the relationship between literature and freedom—and of course, to the writer, the very act of writing itself is an act of liberation—is a certain urgency, which, at bottom, is very personal. If the intention now is merely to repeat the ritual of affirmation, then all that is needed to be said is, “Freedom, Yes!” to the sound of drums. Few writers were exercised about the issue before; now that many more are, then it must be noted. And then we must agree on the one thing immediately: freedom will not make a writer happy, prosperous, or bright, or even make him write better—it will simply make him free. And for many writers, the really agonizing issue is not freedom but Roget’s Thesaurus.

In all of literary history, there is one obvious point which is almost embarrassing to underscore publicly and that is: whatever may be the prevalent condition of the age, the writer should be able to write—that is, survive long enough to write. This implies that Literature survives and that writers sometimes do, sometimes do not. That is, perhaps, the distinction between immortality and mortality, which is the profound anxiety of many a writer.

On the other hand, one could, according to Paul Tabori, rewrite and re-evaluate literary history according to whether a writer has or hasn’t been in prison. He says:

The list of literary jailbirds is practically endless. Socrates shaped his final conception of the world in a deathcell; Plato was not only imprisoned by Dionysios the Tyrant but sold as a slave in Egina; Aristotle ‘did time’ because of his alleged atheism; Mani, the founder of the Manichean faith; Boethius, founder of medieval Christian scholasticism, Machiavelli and Sir Thomas More, Cervantes and Sir Thomas Raleigh, Bacon and Grotius, Villon and Voltaire (twice the ‘guest’ of the Bastille), Beaumarchais and Schiller, Beranger and Dostoevsky—the list is equally distinguished and practically endless. Prison has been the direct inspiration of some of the most striking and moving landmarks in literature—and continues to provide it only too frequently and enduringly.

But isn’t prison the most brutal infringement of freedom for any man, let alone a writer? I do not think that Tabori is prescribing imprisonment as a path to literary excellence, and, indeed, there are not many writers who can hope to improve their style or deepen their insight under the most benign incarceration. Note too that Don Quixote did not, as the Gulag Archipelago does, portray prison conditions: it reads as if written by a Spanish Hidalgo enjoying the pleasures of the chase. But what prison gives the writer is suggested in the slang, “did time.” Prison gives him time, a writer needs time, and under certain conditions, a stretch is equivalent to seclusion in a monastery. Time on your hands, leisure, if you want to call it that, is the writer’s profound need, as Time is his natural tyrant. This simply and horribly means that time means not attending to the children, warding off creditors, not running from various forms of mindless dangers, not doing press releases and advertising copy—in short, the writer has to be, in order to write, like a monk in zazen, sitting still, his mind drawn to himself, shaping reveries, thoughts, feelings, sensations into significant form.

The artist Hernando Ocampo, himself a writer, once said, quite truly, that one must know one’s tyrants and fight them.

The Tabori passage also suggests that the only way a true writer can be suppressed is to kill him before he could write. Simply denying him pen and ink will not work so effectively. I have in mind another writer, a friend, the late Georgy Paloczi-Horvath, who was placed in solitary confinement for three years. There, in his mind, he made translations and wrote books, so that when he was released, he simply wrote away as if from dictation. Do not object, please, that Horvath is an exception, that he was heroic. No, we dare not pass judgment in advance of any writer. We don’t know what that fool will do at any given time.

There is a political note in Horvath which may have some relevance: upon release he was generously offered back by the authorities his communist party card; he refused it on the ground that he was the only communist left in Hungary and that the rest were nothing more than gangsters. Even as a communist, a writer is not a reliable party-man.

Which takes us to the unreliability of the writer, to why under the best of circumstances, he will always feel a kind of rejection, oppression, or “something like that.” There is something about the writer which discomfits his tormentors. Society in the large has an instinctive distrust of writers; happily, society is a diversity of individuals, among whom the writer could find his friends, advocate, and well-wishers; otherwise, he wouldn’t survive at all. But society in the large-or let me put it this way, in the classic words of a politician: “the trouble with that writer (or reporter, for sometimes reporters are also writers) is that he wouldn’t stay bought.” Good, bad, or indifferent, mediocre or excellent, a genuine writer is thoroughly unreliable. It does not mean that he is more or less corruptible than the next man, but somehow, when with some self-consciousness he writes seriously, not ten armalites can swerve his mysterious purpose. Of course, what he writes can be edited, or worse, burned, but it remains seared in his mind and you will haveto stand watch as it might come out again.

Oh, please, let no one jump up and smugly cite the hundreds of exceptions to Pasternak and Solzhenitsyn, the so-called enslaved and/or corrupted writers who pen paeans to their patrons and regimes. And that if the regimes were otherwise, they would be far more honorable to themselves and their calling. I am, quite frankly, rather cagey of this objection, for if it is not one form of coercion or corruption, it is another consider the celebrated case of Ezra Pound—and, in any case, in any calling, heroes are few, although writers have a bit more than their share. As a matter of fact, a writer who survives has scaled Mt. Everest and climbed back. Call this courage, since that is the usual word, but I would call it, “possession,” although there are not a few writers who are possessed by something else. But it will be sanctimonious, in any case, shortsighted and pompous even, to sneer at the contemporary literary servitors of totalitarian and dictatorial regimes, as a closer scrutiny will show that they come and go, and who knows that the reason they have gone is precisely the “unreliability” of the writer, that he would not stay bought and so were quietly removed from the chorus? I am not speaking of hacks and propagandists, for they know what they are about and are not practitioners of Joyce’s strategy of “silence, exile, cunning.”

There is, of course, a dire consequence for national literature in periods of regimentation, the most recent example being Nazi Germany. With the Nazis in power, the true fatherland of German literature was transferred from Berlin to Amsterdam, London, New York and Stockholm. Franz Werfel and Thomas Mann, Alfred Neumann and Leon Feuchtwanger, Arnold Zweig and Bertolt Brecht, continued their work in exile. As Tabori put it, “the moment the collective demanded not only lip-service but regular offerings from the creative writer, his inspiration dried up and he became a hack or worse.” Precisely, the writer is so frail a creature that he will not good-humoredly pay lip-service, but a regular offering is something else: however noble the cause, literature, and I mean, literature, is a poor servant.

Another thing worth noting in literary history is that the finest and best writing have been written during the most difficult times, particularly when writing is innovative and revolutionary. The difficulties may be economic, political, or social, or a general malaise. In a familiar vein, we need only to evoke the names D.H. Lawrence, Henry Miller, Steinbeck, and the father of them all, James Joyce, of whom we remember the shock waves of Anna Livia Plurabelle, which tempt me now out of perversity, to quote from a letter to his wife, to wit:

The smallest things give a great cockstand—a whorish movement of your mouth, a little brown stain on the seat of your white drawers… to feel your hot lecherous lips sucking away at me, to fuck between your two rosy-tipped bubbies, to come on your face and squirt it over your hot cheeks and eyes, to stick it up between the cheeks of your rump and bugger you.

The passage was published, with impunity, or immunity, only this year in the United States, and if you are shocked by it, then you are looking at the problem of literature and freedom in the very restricted political sense. With few exceptions, all societies have established laws against sexual expression in literature, putting up obscenity tests that cannot stand logical scrutiny. Interestingly enough, sexual and political repression seem to go hand-in-hand, but that complicated subject is for another occasion. There are no easy times for the writer, indeed.

To pursue the matter, the “piping times of peace” do not, in any case, produce interesting literature, so that for the serious reader—which also includes the writer—the preferred works are now by the South American rather than the North American writers. In the case of the former, it is as if the writer is taking his life in his hands with every word, phrase, or sentence. Which is, I feel, in the rare times of courage, the only way to write.

Now that we have recognized the reader, it should be clear that the relationship between literature and freedom is not exclusively the writer’s affair: it embraces a larger universe, and it is no less than the human predicament. There are societies which punish readers or writers, burn books, and all that sort of crap. In this way do the readers become participants of the literary act, and so the writer is loaded with a heavy responsibility, for every time he utters his word, he exhorts men to their liberation, and, if unlucky, commends them no less than himself into the executioner’s hands. We see then that freedom has the implacable face of absolute power. These words from Julio Cortazar may carry an odd familiarity:

… when the Chilean junta burned thousands of books in the streets of Santiago, they were burning much more than paper, much more than poems and novels; in a sinister way they burned the readers of these books and those for whom they had been written.

(Do you remember the book-burnings of pre-martial-law days in certain universities?)

But let us go back to Cortazar:

This precarious and anxious bridge between the Latin American reader and the writer, this evident hope of something beyond the mere literary, increases our bad conscience because today it is not enough to give the utmost of our potentialities as writers… In spite of those commissars of the intelligence who demand a “simple” literature for “simple people”, the reader also expects from us other forms of communication. It would be easy to reply to this hope with a literary demagogy, with the paternalism of one who claims to be the spiritual pastor of his village, but the readers who expect us to be something more than storytellers and poets are not passive readers, they don’t subscribe to Readers’ Digest, they are not docile consumers of this month’s bestseller; even the most ignorant and modest among them ask for something more in literature. The look for books which can astonish them, take them far away from home, set up new orbits of thought or of sensibility, and they want the authors of these works if they are their countrymen, to keep close to them on the historical level; their wish is a wish for brotherhood.

We in the Philippines are, perhaps, on the threshold of such a condition, in which case, the Filipino writer will be living in interesting times. “May you live in interesting times” may be a Chinese curse but it is a literary blessing.

Let us hear, finally, from André Brink:

Every writer chooses the particular way in which to set free his self, which is his word. To a large exten it may be a free act of choice, but in many ways, obviously, his temperament, his inclinations, his experience, even his millieu may determine that choice. Once one has made the necessary provision for the personality and situation of the writer, however, the nature of his choice can really be influences only by a consideration of the social and/or cultural climate in which he operates. In what may be vaguely termed an “open” society (“open” in terms of tradition, or sociopolitical structures, mores, or attitudes generally) practically all options are available to the writer. Whether he writes about the most private ache or the most public issue, and whether he chooses lyrical poetry or the theatre of commitment, the choice remains essentially his own. In this particular sense his freedom appears well-nigh limitless. But it is interesting to note that, in a society which tolerates the writer to the extent of leaving him free to write whatever he chooses, writing often tends to become either a process of self-indulgence or a deliberate striving after effect, through a variety of gimmicks. It is a very understandable phenomenon: a writer writes to be read, to be heard: but if he is really free to write anything or everything, chances that people will take him very seriously or pay special attention to what he says, are rather slim.

On the other hand, the writer in a “closed” or repressive society finds himself in a totally different position. And since I find myself in such a situation, my comment arise specifically from this experience.

At first sight, the writer in such a closed society—let us say, for argument’s sake, the USSR, or any of a variety of Asian, South American or African countries, including my own South Africa—finds himself in a most unenviable position. Not only does he have to operate within a strict system of censorhip, but he may even find himself in grave physical danger should he dare to publish anything frowned upon by his society in general or his authorities in particular. Others tend to pity him as a captive of his situation. But there is a different notion of liberty operating in this case: that curious liberty which obtains when what a man wants to do coincides with what, not only morally but existentially, he ought to do. A Jew in the Warsaw ghetto during the Second World War was expected to revolt: in order to preserve not only his dignity but in fact his life he had no choice but to revolt-and being caught up in that particular situation as an individual his own personal priority, his own most ardent wish, would have been to revolt. The historical imperative and the individual urge coincided, determining a new and exhilirating experience in liberty. The same would apply to the suppressed Black man in South Africa. And it applies, too, to the writer who finds himself beleaguered in a state of oppression. When the conspiracy of lies surrounding me demands of me to silence the one word of truth given to me, that word becomes the one word I wish to utter above all others: and at the same time it is the word my metaphysical situation, my historical situation, and my own craft demand of me to utter.

It is the direct opposite to the notion of freedom often expressed—as most recently by a South African Cabinet Minister— in terms of the freedom allowed a fish: provided he stays in water, it is argued, he is perfectly free to swim as he pleases-but the moment he leaves the water dies. The essential flaw in this argument is, of course, very simple to detect: a man is not a fish. The fish cannot think about hiscondition; man can. And so I inevitably demand more for a man, and of a man, than for or of a fish. My liberty as a writer lies in not accepting the condition of water imposed on me. There is even an important advantage attached to writing in a closed system.

In a society which tolerates and “contains” the writer and leaves him totally free to “do his own thing,” I have tried to indicate above, his efficacity in truly communicating with his audience is impaired. But in a situation where the word of the writer is not tolerated, everything he says acquires the impact of a deed. Words are no longer merely gestures but, in the full Sartrean sense, acts of commitment.

In such a situation the writer may be acclaimed by some and crucified by others: but whatever happens he is not being ignored. This, in turn, imposes a heavy responsibility on his conscience. For if everything he says is going to make some impact on his environment, he has to weigh doubly every word he utters in order to make as sure as is humanly possible that his perception and his account of the world is as true as he is able to render it. Accepting that words are masks of truth, he has to choose those masks so carefully and skillfully, with such a keen balance of pride and humility, that they reveal at least as much as they inevitably conceal.

What I have just said must trouble you; it is, in fact, troubling me. What? Repression in order for literature to flower? I hold quite sincerely that a writer must suffer to be worth anything at all—but I stop at the edge of doom: I will not want to suffer what I cannot endure. We live, on the other hand, in a kind of half-way road, and that is, possibly, our trouble as Filipino writers. But for the same reason that freedom is absolute power for the writer in times when words have the impact of a bullet between the eyes, I will hesitate to prescribe freedom here and repression there. Under such a condition, once a word is uttered, it can create an avalance for which we would not like to be personally responsible.

There is also that other matter of life-of simple folk in a certain situation, so that literature ceases to be a parlor pastime of bored housewives with English Lit. degrees. What, then, to do when suddenly literature becomes a very serious thing, a matter of life and death?

As writers, we can only find the answer in lonely solitude, knowing that at that precise moment in time, no one can write, as no one can rule, innocently.

[palakpakan]

TALAKAYAN

FRANZ ARCELLANA: It’s very complex, very nice. Let’s drink to that. [laughter] The first responsibility of the writer is to write well, in whatever regime he’s going to operate. A long time ago, when I was starting to read, I was very fond of an American writer… I’m talking about James T. Farrel. James T. Farrel was once asked what a young writer should do to be able to write. Then he said: Number one, keep away from women. [laughter] Number two, keep away from alcohol. [mild laughter]. Number three, keep away from politics. Now, may I retire?

MAURO AVENA: Is that all?

ARCELLANA: Yeah, to begin with. Bien, say something.

BIEN LUMBERA: I think the topic that Adrian [Cristobal] is talking about this afternoon, is something that can be viewed from the point of view of the writer, of the reader—which includes critics and literary historians like me—and also of the audience. Each time the point of view shifts, there is a difference in the emphasis. For instance, I think Adrian expressed freedom and literature from the point of view of the writer. And indeed, one can see that it is the writer who creates his freedom because after all, freedom is an abstraction until you decide to test it, you decide to assert it. And once the writer has this, then he begins to realize the boundaries within which he can operate as a writer. So, he might come up against the wall of conventional moralism, against the prison wall; he might come up against a wall setup by tradition by the previous writers. In such a situation, the writer who decides to continue to write will be constantly pushing against the walls that he finds himself confronted with.

Now, when we look at the matter from the point of view of the reader, I think he will want his freedom also a factor to be considered in evaluating what a writer has produced. For instance, the reader might have observed and experienced oppression. As a reader who comes to literature with certain expectations, he very frequently demands that the writer responds to his expectations. That the writer will talk about the problems he has encountered in his profession or in his life. He might want the writer to help him find the exits from the confining situation in which he finds himself.

And finally, from the point of view of the literary historian, he would want to find out how a given situation, a given historical period, affects the performance of the writer both as a craftsman and as a man who has something to say about the human condition. When the literary historian deals with a literary work therefore, he is thinking not of his personal concerns but of the concerns of society at large as these operate on the performance of the writer.

From the point of view of the writer, I suppose, he assumes that freedom is a good condition to the performance of the writer. He feels that all the conditions should be conducive to the production of a particular literary work. This obligates him to become aware of the conditions that operate on him as a writer. If the writer assumes that—as a writer—there are no laws that would bind him to a particular line of thinking, to a particular set of beliefs, then he is likely not to get anywhere. Above all, it is important that he be aware of the walls, as I said earlier, that he is going to come up against one time or another. And only by becoming aware of these walls will he know how he can operate as fully and with as much integrity as he can without having to bash his head against the wall. I am talking therefore of the conditions in a particular society that the writer will reckon with each time he writes a poem or a short story. The are writers whom we know who are not even aware that there are conditions that constrict his performance as a writer. I think Adrian is correct in pointing our that under any given system, there are always restrictions that the writer will have to recognize. He might choose to go against these restrictions to his own perdition or he may choose to surrender to these conditions and allow the conditions to shape him without any struggle on his part. I’m thinking, however, of a writer who knows the given conditions in his social setting and continues to perform as a writer. With the given limitations, he will be able to find out how he will be able to go around restrictions—if he has to—how he will be able to survive inspite of all restrictions that might put him out of existence. I think I have pontificated long enough here.

KIT TATAD: I think the lecture deserved to be written. The subject—Literature and Freedom—was, I believe, formulated by this very young crowd with the hope that this group will be able to relate this subject to the real conditions in the external world. It’s the first time that I have been given the opportunity to take part in a discussion of this nature, very much the same subject, but the trouble is when one stays on the level of abstract idea, some—[someone said: Louder!]-I’m very soft-spoken and I’m suffering from a sore throat. What I’m saying… the trouble is when one stays on the level of abstract ideas, someone in the crowd usually stands up and say you have gone to a wake but you’re not saying anything about the death. Now, I think that to have a more fruitful discussion of this subject, we can relate freedom and literature to the existing conditions of the writer in Philippine society today. I am not an expert on freedom or on literature. [laughter] I’m an authority on nothing except my own personal experience and my own personal experience is rather limited. My inclination or my limited training has been on literature but I do not dare proclaim myself as an active writer. The last few years I wrote some political pieces—forgettable ones—[laughter] and I will probably be writing equally forgettable political pieces in the future. As I said, I’m not an authority on either subject but I’m very much alive to complaints, observations and other remarks that have been made in the last few years concerning the freedom of the writer in our society.

I believe that there are several levels on which we can deal with this subject. Somebody says that the Filipino writer is not free today. That is a categorical statement which we often hear. Then one goes on saying that eight years ago, the outlets for literary publications were closed down. That’s an illustration or proof that freedom has been restricted. The Free Press is no longer there, the Graphic is no longer there, the Women’s Magazine is no longer there, so many other publications are no longer there. And this, to some writers, is resounding proof that freedom has been curtailed. But getting away from this physical evidence and trying to confront the issue of freedom for the writer in so far as it affects the Filipino writer trying to write today, I think it is a very real situation which you find here that you have writers and writers whose only complaint is that they are unable to write because they are not free.

I’d like to make a small point by saying that, to me, a writer is one who writes. A writer is not someone who has written abstractly or one who will write in the future but I think the writer is one who writes regardless of the condition. I will agree with Bien Lumbera here that a writer creates his own freedom. He is not the product of a society that is free. I think he produces literature inspite of less than ideal conditions in society and this is what Chairman Cristobal has earlier been saying. That one does not write innocently or without risks. It takes what we will provisionally call some courage to be able to assert oneself while conditions are far from ideal. But I think that the writer—in order to discharge his responsibility to literature, to himself and to his readers—must test every condition that exists. Even in the situation where the society is completely or absolutely free—in the sense that the bill of rights are well-enforced, in the sense that you need not fear that a sergeant or a corporal will give you a knock on the door after you’ve written a piece which seems controversial—I think the writer still has to take certain risks.  The very fact that one espouses an idea o seeks to introduce a proposition that would alter the hierarchy of propositions in that given society is, I think, a risk.

ADRIAN CRISTOBAL: Well, there’s the case of Larry Flynt, the publisher of Hustler, who was shot and crippled for life. You know, if it’s not the government which will kill you, it will be the Church, it will be some maniac, some fanatic. If you’re going to write and you say, “Let me see, I’ll write this but will I be free and if somebody reads this, will he not be angry?”, you better work in a factory where you can find ideal conditions for work. You work with San Miguel [Corporation] or with Herdis Group and they will give you all the material rewards due to a professional worker. But the only guarantee when a writer writes is, there is even no guarantee that he is a writer when he is writing… There is no guarantee. Some writers are better off as something else. Writing’s a kind of human perversity. You have to be crazy to be a writer. If you are going to be rational about it, get some very quiet profession like an accountant or a professor of English. [laughter] But you see, it can be both.

AVENA: What Mr. Adrian Cristobal has just said is an extension of a well-written, beautifully-phrased paper which he delivered today, which I think is a perfect apology for a writer as a self-repressed individual. I just want to ask if you are a man or a fish in the context of what you have just said about writing.

CRISTOBAL: I said we do not accept the condition of the water. I mean, if you are going to write and find out all the conditions so that you will not bang your head against the wall, then you’re a fish. If that’s the way you’re going to write. If you want to find out all the guarantees, all the conditions so that you’ll be free, comfortable, prosperous as a writer, then you’re not doing any writing. You’re probably doing a column or a—[laughter]

AVENA: I’m doing two columns right now. And I—[laughter]—I would like to go back to what we are discussing. You are aware or everyone has been made aware that the writer must take the risk in any regime.

CRISTOBAL: Exactly.

AVENA: Yes, but it seems to be quite hyprocritical of somebody like you to keep on risk-taking on the part of the writer when in fact there are writers like you who sit in powers which oppress the writers, restrict his freedom.

CRISTOBAL: Maybe, even before you learn to write, I was taking risks. Up to now, the military considers me a communist because of what I have written when you were not yet writing.

AVENA: But I don’t think you are a communist.

CRISTOBAL: [inaudible]

ARCELLANA: Mauro, Mauro, the traditional question is not “Are you a man or a fish?” but “Are you a man or a mouse?” Well, I am a mouse!

MODERATOR: Chairman Cristobal mentioned about the painful kind of torture in the public lecture but oftentimes, moderating an open forum is also a torture. So please, if—

CRISTOBAL: Wait, I want to take exception. This is Mauro Avena.

AVENA: Yes.

CRISTOBAL: After what you’ve written, have you been arrested?

AVENA: No.

CRISTOBAL: So you’re free.

AVENA: I’m free.

CRISTOBAL: But you’re complaining that you’re free. [laughter]

AVENA: I’m not complaining. I’m taking a risk.

CRISTOBAL: The fact that you’re still here—

AVENA: I’m taking risk against people like you—

CRISTOBAL: Why, what have I done to you?

AVENA: People like you who sit in government-

CRISTOBAL: What, what have I done to you?

AVENA: What have you done to the P.E.N. Conference?

CRISTOBAL: What have I done to the P.E.N. Conference?

AVENA: I don’t know. You tell me.

NESTOR MATA: This is not exactly a question, Mr. Chairman. I
listened to your lecture with interest.

CRISTOBAL: No, I stated the columnists’ freedom, too.

MATA: Yes, It’s not because you mentioned column-writing. [laughter] As I said, I listened to your lecture with interest. But I was amused by your quotation. I think you quoted Tabori.

CRISTOBAL: Yes.

MATA: Tabori is better known as a pornographer. [laughter]

CRISTOBAL: That is not literature? [laughter]

MATA: But he is better known as a pornographer.

CRISTOBAL: I don’t know. Only two of his works were pornography.

MATA: But this is the question I wanted to ask you. I read somewhere—I think it was a remark made by a professor of English, as you put it—it was Franz who said it when he was asked this question in an interview and his answer was: while there are writers, referring of course to Filipino writers, who are trying not to be silenced and there are those who are silenced. The question, Adrian, is: Do you agree with Professor Arcellana?

CRISTOBAL: Those who are trying to be silenced and those who are silenced?

MATA: Those who are trying not to be silenced and those who are silenced.

CRISTOBAL: I always agree with Franz Arcellana. [laughter]

ARCELLANA: I should like to put the allusion in its proper context. It’s something that I said in Patmos Magazine. I said in that interview that the writers derive a lot of inspiration from this quotation from S.P. Lopez who says “I’d rather be silenced than be silent.” That’s what he said.

CRISTOBAL: In other words, he’d rather die than stop speaking, because the only way to stop a writer is to kill him.

MATA: In the same context, in your [Arcellana’s] reply to the question, you said that even Mrs. [Carmen Guerrero] Nakpil is trying not to be silenced. What exactly did you mean by that?

ARCELLANA: Well, she’s writing. [laughter] Chitang is writing and she’s writing very well.

CRISTOBAL: Let us not ponder on the illusion that when a writer is silent, something terrible has happened to him. For all you know, he’s just fooling around. And he gives many reasons why he’s no longer writing. There’s no excuse for not writing except the excuse you give to yourself.

MATA: Referring to the remarks of Professor Lumbera, I quite agree with him that the writer must create his own freedom. And he must write within that freedom he makes for himself.

ARCELLANA: Mr. Mata, not just the writer. Every person must make his own freedom.

CRISTOBAL: Assemblyman Tatad said something which I would like to elaborate on. This creating your own freedom. With the writer, it is something else. It’s trying to write well.

DORY ROBLES: Ninoy Aquino—[loud laughter] If I write something about Ninoy Aquino—a short story, a novel, or what—may I know if I will make him a hero o an anti-hero? [laughter]

CRISTOBAL: It depends on what you want. Where do you want to publish the novel? Ano ba ang tanong? Gagawin ba siyang bayani o bandido?

ROBLES: Bida o kontrabida?

CRISTOBAL: Piliin mo. Saan mo ipapalimbag ang libro? Kung sa Amerika, gawin mong hero. Kung dito, kontrabida. [laughter] Simple iyon. Ano sa palagay mo kung ano talaga siya?

ROBLES: Kung gagawin ko siyang hero, then I’ll be against the policy of the government on subversion.

CRISTOBAL: Pero wala pang presidential decree na nagsasabing bandido si Ninoy.

ROBLES: Kung gagawin ko naman siyang kontrabida, hindi naman mananalo sa anumang timpalak sapagkat ang pinipili ng mga judges ay mga subversive entries lamang. [wild laughter]

CRISTOBAL: Gawin mong dalawa: hero at anti-hero. Mas moderno iyon.

ROBLES: Sapagkat sa karanasan ko, ang pinipili ng mga editor at hurado ay mga subversive materials. [laughter] Gagawin kong hero at anti-hero. Hindi ang isinusulat ay black and white. It must be black and it must be white.

CRISTOBAL: Gawin mo, black si Ninoy sa South Africa… [laughter] Alam ninyo, kaya maraming huradong pumipili ng tinatawag mong subversive plays, hindi dahil subversive kaya pinili iyon kundi dahil mas maganda ang pagkasulat. Nagkataon lang na tinatawag na “subversive”. Alin ang pipiliin mo: iyong di-subversive na pangit ang pagkasulat o iyong maganda ang pagkasulat na ang akala mo ay subversive? Kung tunay na manunulat ka, pipiliin mo muna iyong literary value. Kung maganda ang pagkakasulat, ano pa man ang sinasabi niyan, iyan ang pipiliin mo.

VIRGILIO VITUG: Dr. Lumbera mentioned that it is the writer who creates his own freedom. And considering the situation today as specified by Assemblyman Tatad, there are physical manifestations of the restraints on writing. Now, my question is addressed to Chairman Cristobal. Can the writer truly express his freedom when he is directly under the employ of the government? Doesn’t this somehow contradict… let’s say, when you expose a certain kind of freedom in writing [inaudible] government a certain policy of the government. Doesn’t the writer preempt his right to criticize, expose certain government anomalies when he is under its direct employ?

CRISTOBAL: Alright. You are telling me that if you are a writer, you cannot write anything else except politics, which I think is false. But you can. First, you can write what you want and not publish. You still write it. You can use a pen name. Or you can go ahead and publish with Who Magazine. [laughter] As to whether your superior might—for example you are a chief clerk or writing for the Bureau of Broadcast like Al Cuenca—I assure you that if you write for a literary magazine it is obscure enough your superior won’t even hear about it let alone understand what you’re writing. Do not dramatize the matter of freedom. Our restrictions here are nothing compared to the restrictions to the South American writers. Look at Cortazar, look at Marquez… these people know what they write, they don’t know when they will be shot at. Our problem with Filipino writers—I’ve been saying this even before martial law—is this: write one or two short stories, we’re already writers, we are famous, we are acclaimed, we are read in schools, and we really took no risk. There has been no revolution for the writers to engage in. There’s not even a streetfight. How many of you have lived in Tondo? I would say if you’re like Andy [Andres Cristobal Cruz] or Pic [Pacifico Aprieto] here, who have lived in Tondo during the Japanese times for three years, where you lived with constant terror, then you will know how it is to live as men. When you fight the government,do not expect it to tap you at the back. It will fight back. Make your choice. Don’t be airconditioned revolutionaries.

CONRADO DE QUIROS: I think the problem of “Literature and Freedom” has two dimensions. The first one has to do with the problem of liberty and freedom. Anybody can postulate that every writer has freedom in the fundamental sense. Under certain conditions, we are not entirely possessed of the liberties one asks of liberal governments. Basically, when one writes, one makes a commitment, as one of the members of the panel point out. It is patently absurd to picture an order as repressive and then subsequently complain that one is being repressed. When one writes and pictures that particular order as repressive, one expects in fact to be repressed. But the fundamental freedom is that when one writes, one has to make that commitment, one has to take the responsibility for that.

The second one has to do with the exact meaning of freedom. When one says that a writer has a fundamental freedom, what does one mean? I think it is also an illusion to suppose that the writer is entirely free when he begins to write. Free in the sense that he can choose any subject he wants. That can be done by any writer. One can write about insects, about trees or about politics. When the whole problem of writing is simply to be able to produce, then what we have is an assortment of writing but one would not have a literature. In my view, the creation of literature—or if one wishes, a national literature—should be organized along certain lines. How the organization is to be done will depend on the criteria one uses. And this I think is where the problem lies.

CRISTOBAL: No one is going to applaud that? [laughter, a few applause]

AL MENDOZA: I have two questions for Assemblyman Tatad. Assemblyman Tatad mentioned about forgettable political pieces that he wrote. Now, my two questions are: What are the titles of these pieces? [laughter] The second one is: Why do you call them forgettable political pieces? [laughter again]

TATAD: Some friends of mine put together a collection of lectures, Prospects of the Filipino. Forgettable because… well, I’d like to forget about them. [laughter]

SOMEONE: Forgivable? [laughter]

CRISTOBAL: May I point out, Mr. Moderator, that when I was invited to lecture and when the panelists were invited to discuss the problems of literature and freedom, it was for a real discussion, not a trial. [laughter]

MODERATOR: Any question that will not try them?

AVENA: This is not an indictment of the Chairman of the SSS and the Writers’ Union. I just want to comment that the subject, “Literature and Freedom”, is rather broad. And it is good that Assemblyman—I forgot even his name [laughter], I was only kidding—Assemblyman Tatad directed the question to what is happening in the country now. When this subject comes up, the one thing that comes to your mind is that it will be related to our society because freedom is not just or does not only have personal connotation but a social one. When you relate the question of freedom and literature it will naturally draw in context writing in the Philippines in which writer exists. What I really want to say is this: If the writer takes the view that Mr. Cristobal has just taken—

CRISTOBAL: Wait a minute, what is my view? You have to tell me first.

AVENA: Your view is that as I said, alright, I’m not stating it but my question is that it is an apology for the writer to write or not to write within the context of the repressive regime—

CRISTOBAL: No, no, that’s not what I said. My lecture has several points. I cited to you the number of great works which were written in prison. This is an illustration, to my mind, that imprisonment is not necessarily a restriction of the writers’ freedom.That he is able to write even in prison. Second, do not accuse me of not applying my observations to the present context. I just used a different context. As a writer you should know that. But there are conditions in which to write is really to take your life in your own hands. I don’t know if you agree with me but I think this is the only way to write.

AVENA: Quite well taken, as I’ve said. Anyway, my point is that if the writer isolates himself from the context of his time, I feel that the writer is doing a disservice not only to himself as a writer but also to his fellow human being living in the context of his time.

CRISTOBAL: Yes, I agree with you, yes.

AVENA: So that if the writer would take the position that his value as a writer resides only in himself, in his ability, in his ability to write within a very limited context conducive to his self-expression, then that writer will be guilty of isolating himself from the rest of the people in this society. In other words, if the writer will be an ivory tower dweller or a mouse or a fish he would necessarily be espousing values, causes, that do not bear on the problems of his society, on the realities of his society. If the writer will be an ivory tower dweller, he will write atop a tree, he will forget that there are writers who have been imprisoned and tortured, and other revolutionaries who have been imprisoned and tortured. He will forget that the greater poverty of the mass of society has not been risen to, much less paste up with, by the government. He will forget a number of realities that diminish the value of human beings in this country.

CRISTOBAL: Wait a minute. You are right of course because that is the convention of the time. The committed writer-

ARCELLANA: Look, Adrian, it’s wrong.

CRISTOBAL: No, no, wait a minute. You [Avena] are right from that point of view. But where will you place Hans Christian Andersen? Where will you place the writers of fairy tales? What do you do with them? Because if you do away with them in the universe of literature, you are as much a fascist as any government that you hate. There’s a place for these people.

AVENA: I think they’re writers.

CRISTOBAL: Why do you say they are blind? They may not be blind. They may know who is suffering but that’s not where their inclination lies. They may want something else.

AVENA: But writers who would write about the realities of their present situation are the ones being repressed.

CRISTOBAL: What will you tell the fairy tale writers to do?

ARCELLANA: Since I have proclaimed myself a mouse, I feel myself alluded to. [laughter] May I say something? Well, my quarrel with this thing… I’ve always insisted, I’ve always said, Mauro, that relevance is not necessarily reality. Now, I’d like to think I’m engaged with reality. I’d like to think that. So, you’d like to think that I’m an ivory towerist—

CRISTOBAL: Or a mouse…

ARCELLANA: Or a mouse. Well, it’s alright if a mouse. I’m a self-proclaimed mouse. It’s really all a matter of a difference in opinion. So you didn’t want to keep me from writing or discourage me from writing or call me names, you’re not going to do that.

AVENA: You call yourself that.

ARCELLANA: Right, right.

AVENA: I just want to ask you: why is relevance not reality?

ARCELLANA: It is not reality.

AVENA: Why?

ARCELLANA: You don’t have to ask me why! Ha! Ha! Ha!

AVENA: I ask you why?

ARCELLANA: Look, Mauro, if you don’t know it, you’ll never know it. [laughter]

AMADOR BALA: I think I want to direct one question to all writers, Filipino writers. What should be the basic commitment of a Filipino writer in our contemporary, present situation?

ARCELLANA: I want to answer first. You must write well.

BALA: But what is to write well?

ARCELLANA: Ow, come on. If you don’t know it, you’ll never
know. [laughter]

LUMBERA: One reason why we’ve been going around in circles is that comments do not speak to mean. We’ve been talking as if—as I’ve pointed out in my brief comment—one can think of the topic in relation to the writer and in relation to the reader. Now, the question has been asked: What should the basic commitment of a Filipino writer be? To whom should he be committed? I think he should be committed to his reader. Unlike Franz, I would say that what is important above all is that the writer relates himself to his reader. Once he relates himself to his reader, he’s going to write about what concerns his reader. Now, this is something the consideration of which is extra-literary. It has nothing to do with craft. It has something to do with a man performing a task and he is doing it for people. Now, once you commit yourself to people, you begin to ask the question: What am I going to write about? Am I going to write about things that interest the people? Or things that concern them deeply? The subject matter then can be classified from trivia to profundities, whichever. The writer should know the audience that he is writing for. That audience—with its concern, with its fear, with its lack of freedom, with its hunger—will tell the writer what he should be writing about? We’ve been talking about the writer and I assume that he is a writer, that he knows his craft. So it’s no longer a question of writing well. It’s a question of writing about things that matter. [applause]

TATAD: I think the question is related to the idea of individual perfection. I don’t know if it is valid. It’s a very big word which can mean a lot of things-

ARCELLANA: That’s right, that’s writing well.

TATAD: There are those who believe that writing is an act of intelligence. There are others who believe it is an act of imagination. I think the field of writing is large enough to accommodate either or both. Whichever it be, whether to write well or to write big, I believe, as an individual, that man is still perfectible and a writer is no different from the ordinary individual and writing is a vehicle in his search for his own perfection.

CRISTOBAL: I am torn between the aristocratic self-indulgence of Franz Arcellana—

ARCELLANA: It is not self-indulgence, Adrian.

CRISTOBAL: And the manufacturing-marketing approach of Bien Lumbera. I mean… I don’t know. Why don’t you ask yourself the question? Where should the writer be committed to? To an asylum, maybe… Writing is an evolution of your sensibility, of your intelligence. But not everybody would evolve that way. So if you ask me what’s been the best…Go ahead, you want to write because you’re crazy enough to want to write. And you didn’t know whether you’re going to say god, heaven, or hell and you found out later that you wanted to do more. So you cannot prescribe to what ideal or to what thing the writer should be committed to. It’s a personal choice.

ANDRES CRISTOBAL CRUZ: Itatanong ko ito kay Bien. Sabi ni Bien kangina ay may tatlong level ‘yong diskusyon, iyong tema. Maaaring tingnan sa punto ng writer, ng literary historian, at ng mambabasa. Ano naman iyong tungkol sa isang writer reading another writer? Sa palagay ko’y ‘yan ang nangyayari ngayon.

LUMBERA: Palagay ko, kapag manunulat din ang bumabasa sa akda ng kapwa manunulat, ang hahanapin niya siyempre ay iyong kahusayan sa pagkakasulat dahil tinatantiya niya kung mahusay ba itong kapwa niya manunulat. Dahil bilang isang manunulat, meron siyang mga pamamaraan, mga pamantayang nabuo na sa pamamagitan ng praktis. Kaya hahanapin niya ito doon sa manunulat na kanyang babasahin. At wasto lamang na kapag nagusap silang dalawa, ang pag-uusapan nila ay iyong craft of writing dahil kapwa sila practitioners of writing. At iyon sa palagay nila kapwa ang mahalaga. Kaya gusto nilang matutuhan kung paano pa nila mapahuhusay ang pagsusulat. Ngayon, kung mambabasa ang makakausap ng writer, itatanong sa kanya: Ano ba ang sinabi mo sa akin? Ano ba ang sinasabi mo? Kapag itinanong iyon, nangangahulugan lamang na hindi nakarating sa mambabasa ang sinasabi ng manunulat. Ngayon, iyong critic ay para ring writer. Kaya nga binanggit ni Hemingway, sa isang context pa, na “the critic is the worm that crawls on the body of literature.”

ARCELLANA: The lice… mouse… [laughter]

LUMBERA: “The lice that crawls…” Naririto ang isang manunulat na naniniwala na ang kanyang ginagawa ay naaayon sa kanyang panuntunan bilang isang manunulat. At nandito naman ang isang tao na nagsasabi sa kanyang “Hindi ganyan, ito ang sulatin mo, ganito ang pagsulat.” Kaya parang lumalabas na iyong critic ay parang isang parasite na pumapasok lang dahil nagkaroon nga ng isang akdang isinulat. Pero meron ding papel ang critic. Dahil kung panay lang manunulat ang mag-uusap tungkol sa kanilang mga akda, ang mangyayari’y siraan o kaya’y purihan. Ang critic, kung tapat siya sa kanyang gawain bilang critic, ay gagamit ng mga pamantayang labas sa personal na kagustuhan o personal na praktis ng isang manunulat. Ngayon, siyempre, madalang ang  mahusay na critic—

CRISTOBAL: Wala!

LUMBERA: At dahil ganito ang nangyayari, nagkakaroon—lalo na sa hanay ng mga manunulat-ng mababang pagtingin sa critic. Hindi natin masisisi ang mga manunulat dahil sila ang nagpapraktis talaga. Iyong mga critic, karaniwa’y hindi sila nagpapraktis. Natututo lang sila kung paano ang pagsusulat, at ginagamit nila iyong kanilang pamantayan para mahusgahan ang isang manunulat.

CRISTOBAL: Mula nang ipinasok ang literatura sa university, nagkagulo-gulo. Ang ganda-gandang basahin ni Shakespeare pero pag pinag-aralan mo na sa university, ayaw mo nang basahin. Kung bakit masyado nilang pinahihirap. Sinasabi nilang kaya ka nagbabasa, tinitingnan mo ang hanay ng mga salita. Titingnan mo ang porma. E ang ordinaryong reader ay nagbabasa dahil maganda ang istorya. Natuwa siya sa sarili niya, nalungkot siya, nalibugan siya. Hindi niya iniisip kung alin ang mga simbolismo, kung alin ang nakita niya roon. Ngayon, nagkaroon ng professionalization, naging profession na ang literature.

Nagkaroon na ng critic. Me nagtuturo na. Hanapbuhay iyan. Kaya nagkaroon ng lateral organization. Eto ang produkto, nagkaroon na ng management expert sa ibabaw niyan. Di ko minamasama iyan. Iyan ang takbo ng panahon e. Ngunit alalahanin natin na literature is more fundamental than what the critics read into the work. I do not think that Shakespeare was counting the number of foot images in Troilus and Cressida. Pero kung di ko nabasa ang critic noon, di ko malalaman ‘yon. Kung ano ang tunay na kulay ni Othello. Hindi pala itim na itim. Mulatto si Othello. Me nakitang isang sentence doon, mulatto si Othello. Kung sa bagay, gawain ko noong araw iyon noong wala rin akong hanapbuhay. There is something a little bit dubious about overreading the work of art.

LUMBERA: Oo, tama ‘yan. Ako man ay naniniwala na may mga kritikong sa halip na makatulong sa manunulat at mambabasa ay lalo lamang ginugulo ang pagsusulat. Pero dapat din nating linawin na posibleng magkaroon ng ibang objective ang critic. Kung totoo na gustong linawin ng isang critic ang isang akda para sa mga mambabasa, kailangang maging mdaling maunawaan ng mambabasa ang kanyang pamamaraan at tumutulong siya sa pagsapol ng mambabasa sa isang akda. Kapag ang critic ay dumako na sa tulad ng sinabi mo-nagbibilang na ng mga images, metaphors—at ang tanging pinag-uukulan ng pansin ay yaong mga bagay-bagay na interesante lamang para sa isang manunulat o kapwa niya kritiko, hindi nga siya nakatutulong sa pagpapaunlad ng panitikan.

ALBERTO FLORENTINO: May nagsabi sa akin na ang mga writer daw as a group ay ang second government—

ARCELLANA: Third. Si Solzenitshyn, sinabi iyon.

FLORENTINO: The writer exists only if he exists against the government or establishment. Well, may nag-i-establish ng theory na dito raw sa ating gobyerno ngayon ay meron daw 193 writers. Is this something we should be proud of, I mean, for almost half of the writers skip to the other camp. Ang natitira lamang on the other camp are writers who are not writing.

CRISTOBAL: Alam mo ang maganda sa gobyerno, wala kang masyadong trabaho. Mga katulad ko! [laughter]

LILIA QUINDOZA SANTIAGO: I think we are now going into a consensus. I think there is a consensus among the panelists that the writer is free-as far as they can write, get a pen and… The problem arises when we examine the way in which this freedom is exercised. For instance, a writer like many of us here who are in the employ of government exercises that freedom to write memorandum [laughter] and others also who exercise freedom by writing for the underground papers. I think the problem again arises when we examine the nature of writing. Because I think that to a certain extent, writing is for self-expression. But I have reservations regarding that observation. Because once you start publishing, once you have your work published, the act of writing already becomes a social act and you have a social responsibility to those people who read what you write. In other words, when I write about insects and snails and dogs, probably my readers will admire what I write about dogs.

CRISTOBAL: Wait a minute, there are those who want to read about snails and dogs.

SANTIAGO: That’s right. But the question now is: how far can I carry my social responsibility as a writer?

CRISTOBAL: That’s the quantitative approach. Kasi, you cannot write for everybody. Impossible! You cannot write for all time. You can write for your time and maybe if it survives, it will be for all time. But you cannot say “I’ll write for the entire humanity.” It’s impossible! We speak different languages for one thing. Translations are not easy to come by. And you cannot say you write for the entire Filipino people. You cannot. You cannot do that. There is no power in literature that can give you a formula by which you could write for the entire Filipino people. You write for the readers who need you. Most of the time, you just write and then you find out that there is a certain breed of readers who like you. Then if you like them, you begin writing for them.

ARCELLANA: In any case, Adrian, literature is never written from the formula.

CRISTOBAL: There is no formula. Accident iyan e. The meeting of the writer and the reader is like St. Paul in Damascus. You read to all. Me epiphany ‘yan. You like the reader, the reader likes you. Then you have a community. That is your universe.

SANTIAGO: I agree that a writer cannot write for all times and for all. However, we accept also that there is a difference in the consciousness of a writer so that when I was born in the 1950s perhaps and grew up in the 1970s or through the 80s, I am aware of three conditions existing in the social milieu. And I think that my consciousness should prod me to write about things within that span of time.

CRISTOBAL: Alright. Okay. So what’s bugging you?

SANTIAGO: What’s bugging me is the fact that given those conditions, given the situation in our society-from the 50s to the 70s—of which I am a part and in the 1980s I still write about dogs and insects. I think that should be tantamount to being a traitor to my time.

CRISTOBAL: No. The fact is that you don’t want to. You don’t want to do that, do you?

SANTIAGO: No… that’s it.

CRISTOBAL: So what’s the problem? If you think you don’t want
to do it, don’t do it!

CERES ALABADO: I write children’s literature. I want to ask a question regarding writers of children’s literature. Halimbawang iyong mga sinulat nina Hans Andersen, hindi mo mailalagay sa tinutukoy ni Mr. Avena dahil sa mga fairy tales ‘yon at mga fantasy. Ngunit maaari ko bang tanungin sa inyo kung hindi maaaring maisama ‘yon doon sapagkat ang ibang fairy tales kamukha ng kay Andersen ay mayroong mga mahahalagang kahulugan, may relevance ‘ika nga, sa present condition? For example, The Emperor’s New Clothes.

CRISTOBAL: So kung sinulat ni Hans Andersen ang mga ‘yon in the relevant language of our times, makukulong siya sa mga stories niya.

ALABADO: Kaya nga, kahit na fairy tales o fantasy. Ang siguro lang na walang relevance o kaya hindi maaaring isama sa tinutukoy ni Mr. Avena ay kamukha halimbawa ng mga kuwentong pambata—maski na nakatatanda—na tungkol sa Forbes Park o sa Bel-Air na ipapabasa sa mga bata sa Tondo. Iyon, ‘ika nga, ay talagang fantastic.

CRISTOBAL: Ang defect ng formulation ng strictly social relevance, ang epekto noon is that hinaharap nila ang kalaban nang salpakan. He does not take account of satire. Ang satire kunwari ay iba ang pinag-uusapan pero meron kang tinutuligsa sa harapan mo. And that is the content of fairy tales.

ALABADO: That’s it. Andersen belongs to that-

CRISTOBAL: That is the wonderful thing about repressive society—it tests your satirical power. [laughter] Kung wala niyan, kung lahat nasasabi mo, walang kuwenta sa writer ‘yan. Kailangang makalamang ka. But if you don’t know satire, kawawa kang writer.

ALABADO: You can write about insects, bees… and still be political.
ARCELLANA: Exactly.

AVENA: Ang problema sa fairy tales, pag nagsulat ka nang nagsulat tungkol sa mga tuta, hindi lalabas. [laughter]

CRISTOBAL: Ang problema sa mga fairies na sumusulat, hindi maintindihan.

ALABADO: Kahit hindi maintindihan, lalabas ‘yon.

CRISTOBAL: Pag hindi maintindihan. Ang hirap sa ‘yo, gusto mo, maintindihan ka para matanghal ka. Hindi ganoon ang paglaban.

SOMEONE: I think one reason for our difficulty in defining the term “freedom” is because there is a feeling of distrust on the writers before who used to write freely and who have now become administration apologists. [laughter] Our mentors-

CRISTOBAL: Before you go on, have you read anything under my byline that apologizes for the government?

SAME ONE: I’m not referring to you. [laughter]

CRISTOBAL: No, no. Apologists are everywhere. You can apologize for a cause which you think is right. You do that, too. That’s why my point is that literature is a poor servant. If you are serving a cause through literature, you are no damn writer, you are a propagandist. You should serve only the ends of literature.

SAME ONE: There is also no denying that there are some writers now—

CRISTOBAL: That is their choice. They become propagandists.

SAME ONE: Yeah, freedom is there. It involves what you choose as a writer. But the question is, you know, you look at a person, you look at a writer, who use to write enfettered and then all of a sudden, you see there is a shift in feeling and ideology and in principle perhaps, so would we ask ourselves: whatever happened to our mentors? Where should we go? Where should we stand?

CRISTOBAL: You mean writers are also heroes? Have you not written at anytime against your will or against your principle? Can you say that honestly to me? If you are writing for a private corporation, do you write freely? It’s only when you write your own story that you’re free.

SAME ONE: That’s the point, ahh, Mr. Chairman. I think some writers have become more as public relations officers for private companies and the government.

CRISTOBAL: Yesss!!! So? It is an honorable calling. [laughter]

SAME ONE: That’s it! That’s it! While we used to see them before, you know, writing and saying something differently, now they—

CRISTOBAL: They are not going to change their minds after ten years?

SAME ONE: I don’t know. I think—

CRISTOBAL: The tragedy of the writer is that he gets married. [laughter] Now, somebody there is writing revolutionary poems. Can he write against Menzi?

SAME ONE: I don’t know but I know some writers who have no access to— 

[tape off]

CRISTOBAL: But under a free society, if you are writing for a publication, for an editor, you are not writing as freely as you think you are. The way to do it is to have your own printing press.

SOL MENDOZA: May iba akong tatanungin. Tungkol naman sa wika at ang kaugnayan nito sa “Literatura at Kalayaan”. Siguro naman, alam nating lahat na halo-halo tayo rito. May Filipino writer. Kayo ay isang English writer, marami rin dito ang Filipino writer. Ang tanong ko: Sa palagay ko, ang literatura natin ngayon ay hindi ganap na malaya dahil sa ang pamahalaaan o ang mga nasa poder ay kumakandili sa English language. Iniisip ko na marahil, kung kakandiliin ng pamahalaan ang pagsusulat sa Filipino, ito ay magiging isang subersibong bagay dahil ito ay may maiintindihan ng maraming tao, ng mahihirap na tao, na maaaring maging dahilan ng maraming bagay. Palagay ko rin—

CRISTOBAL: Mali ka. Mali ang basa mo.

MENDOZA: Teka, hindi pa ‘ko tapos. Ito ay isang subersibong bagay pa rin sa inyo dahil kung lalaganap ang pagsusulat sa Filipino, at matatabunan ang pagsusulat sa Ingles, wala na kayo. Ano ang palagay ninyo dito sa—

ARCELLANA: That’s not true either.

CRISTOBAL: Hindi. Walang comparison ang gobyerno. Nakita mo ‘yong awards ng CCP—may Tagalog, may Ilokano, may Pampango, may Ingles—hindi puro Ingles. Hinati ‘yan. Hindi mo masasabing inaalis ang Filipino. At kung kami ay wala na—matagal na naming alam na wala na kami. At kayo naman ngayon. [laughter]

MENDOZA: Hindi nga. Mas maraming bagay pa rin ngayon, ang tinatangkilik ay pagsusulat sa Ingles. Katulad ninyo.

CRISTOBAL: Hindi! Hindi totoo ‘yan. Hindi tinatangkilik ang panitikan, hindi lang pati Ingles o Tagalog.

MENDOZA: Bakit hindi? Sino ang babasa ng mga sinulat mo kung walang tatangkilik sa iyo?

CRISTOBAL: Problema mo na ‘yon. Gusto mong maging writer e.

MENDOZA: Itinatanong ko sa iyo, sagutin mo.

CRISTOBAL: Bakit ko sasagutin ‘yon para sa ‘yo?

MENDOZA: Okey ‘yong para sa akin, okey lang.

CRISTOBAL: I have my own solution. Sabi mo’y walang kuwenta ang Ingles, mawawala na? O sige, pasensiya.

MENDOZA: Magpasensiyahan tayo.

CRISTOBAL: Pero di kami makikipaglaban na magaling ang Ingles sa Tagalog.

CONRADO DE QUIROS: I would just like to present a perspective within which I hope to situate the many problems today. I am assuming in the first place that the purpose of writing is the creation of a literature-a literature which the community can subscribe to. On this assumption, I’m saying that the writer does not proceed from tabula rasa, that is to say, he is not at the time of writing purely free from the sources influencing him. Basically, many of our writers today come from the class we describe as petibourgeois. And these writers have been raised from the school system which are the purveyors of the culture which are

alienated. We all know of the concept of colonial mentality and this is the culture which pervades today in the Philippines. Because of this alienated culture, I think the writer must take a conscious effort to liberate himself as well as his readers in order to create a true community of writing, a literature. How this conscious effort should be taken, I think, is the problem. One may write explicit political tracts or one may not. In either case, one may also be exercising his conscious effort attacking colonial culture. I was thinking in particular of the comments related to fairy tales. When one attacks this colonial culture, one may do this in terms of purely political tracts or in other writings such as fairy tales. But nevertheless, this is something fundamentally different from writing about the sampaguitas or acacia trees, rather than fairy tales. So the point is that a conscious effort has to be taken.

FLORENTINO: I have a manuscript entitled Literature and the Freedom by a writer who wouldn’t speak here this afternoon. Well, I told him we’re ready to publish him and he said he refuses to submit it to the Print Media Council because that is a form of censorship. So I told him that President Marcos in an extemporaneous speech has exempted works of literature and that this need not be submitted for an imprimatur of the Council and must instead be submitted to the Writers’ Union of the Philippines for certification that this is a work of literature. But he refuses to even write a letter to the Writers’ Union because even this act of writing is a form of censorship or subservience. How free are we to write-maybe we are free to write—but how free are we to publish? Since martial law, some writers have been writing furiously and putting them under drawers, waiting for better times. Now we have to make distinction between those who write and those who publish. So, alright, I’ll get them published. Is this a political act as writing and keeping them in drawers? How free are we to publish?

CRISTOBAL: The policy of the Print Media Council is that you should submit the manuscript to them, is that so? Alright now. We tried to relax this form of censorship by making the Writers’ Union responsible, by formal certification. I grant this is a form of censorship in the sense that we will have to decide whether this is a work of art or not. If in the case of S.P. [Lopez], I suppose because of tradition and reverence for age, it will be automatically labelled as literature. But as I said, it’s his personal feeling. I can understand why he thinks this is a form of censorship. From his point of view, yes, I agree with him. But from my point of view, it’s better for the manuscript to come through me than to the Print Media Council.

TATAD: When I was Minister of Information, there was a time when I was chairman of the Mass Media Council. It was a time when there was actual censorship, meaning to say, we were passing upon copies before they got printed. Now, after the Mass Media Council, we have the Media Advisory Council and then this Print Media Council. The Print Media Council is supposed to be the implementation of liberalized policy. In my time, Renato Constantino came to me because he wanted to publish a book. I said: I do not want to read your book. I think you should go right ahead and publish it. Still Renato was hesitant to go right ahead without a note from me so I issued him a note saying I have no objection to publish it. What I’m saying at that time is that it does not look very good for a literary work to carry lengthy introduction saying “Passed upon and approved by the Print Media Council”. So even then, the policy was to let these things go—scientific journals, literary works…

FLORENTINO: As it is now, the book is not being published because any publisher would want an imprimatur-he does not want to take the risk as publisher. Of course, S.P. is willing to take risk but not the publisher.

CRISTOBAL: But you are.

FLORENTINO: No. No. I’m not the publisher.

CRISTOBAL: A simple note saying “OK, go ahead.” It should suffice. But I really think that S.P. is dramatizing this. If he is dramatizing it, he can go ahead and publish.

PATRICIA MELENDRES-CRUZ: Yes, but even a simple imprimatur will not necessarily absolve—

CRISTOBAL: No, there will be no imprimatur. But why do you want to write something that will be approved both?

MELENDRES-CRUZ: That’s exactly what I’m trying to say. That even with this certification from the Print Media Council or from any government agency will not be a guarantee of the risk the writer is going to take eventually. So that he may or may not choose to submit the manuscript.

CRISTOBAL: Yes, that’s right.

MELENDRES-CRUZ: If it’s published, then he’ll be passed judgment upon.

ANDRES CRISTOBAL CRUZ: Siguro, katulad din ng kaso ng isang presidente ng isang university. Well, nagkataon na ako ang direktor ng Bureau of Standards for Mass Media. Ito ay kilalang pangulo ng isang kilalang university. E meron siyang travel, mag-i-speech siya. Ipinadala ba naman sa akin at ang sabi’y bigyan kong imprimatur. Tinawagan ko at sinabi kong kayo naman ay Filipino. Siguro’y nasa hustong gulang naman tayo. E di sabihin mo ang gusto mong sabihin at panagutan mo ang gusto mong sabihin. E di isinoli ko ‘yung manuscript. Aba, nagalit! Dahil hindi raw ako marunong mag-comply sa ipinatutupad. E di interpretasyon niyan… ‘asa interpretasyon natin kung ano ang gusto mong gawin. Pero ang mas mahalaga, sabi ko sa kanya, huwag kang magalit sa akin. Pagalitan mo ang sarili mo dahil hindi ka makawala sa paniniwala na kailangan mo ang aking approval. Nakaalis din siya at nagsalita siya. Ewan ko lang kung maganda ‘yong kanyang ano, dahil sa pagkakabasa ko, hindi naman napaka… nangyayanig na ano ‘yong isinulat.

ARCELLANA: Ito ba ‘yung Dillingham Lecture?

CRUZ: Ha? Ito ay pangulo ng isang kilalang unibersidad.

SOMEONE: Huwag na nating sabihin…

MODERATOR: One last question.

ARCELLANA: Last, one last question.

CRISTOBAL: They have ran out of beer.

MODERATOR: No, we have more beer.

RODOLFO DESUASIDO: After listening to Mr. Cristobal’s lecture, I had the impression that he was trying to justify repression since he mentioned that great masterpieces were written under extremely hard conditions. So by its own logic, repression is a good incentive for writers to be able to write great works of
literature. [laughter]

CRISTOBAL: I’m not justifying it. By means, good, yes. But I’m not saying we must be repressed. What I’m saying is good, yes.

DESUASIDO: Repression is always justifiable… since—

CRISTOBAL: No. I’m not justifying it. I have told you about a condition. Now, tama, you said you had the impression that I’m justifying it. It is only an impression because you were not listening to my speech. I said that I hesitate to prescribe this but this is the way it is. I said I am not prescribing because this is an individual choice for a writer. It doesn’t mean that you cannot produce masterpieces if you are in an open society. How many masterpieces have been produced in the United States? It’s an open society. But if you are here-narito ka na, you feel repressed, do the best you can. Ayaw mo rito, pumunta ka sa Amerika, kumuha ka ng green card, doon ka magsulat, dahil open society ‘yon. Kung ayaw mo ng closed society rito, if you feel you are repressed, you have two choices: you write as best as you can or you fight.

DESUASIDO: So what do you—

CRISTOBAL: Huwag kang hihingi sa akin ng advice. [laughter]

DESUASIDO: Then what is it?

CRISTOBAL: It’s a policy guidance. It’s not an advice. Kung ganito o ganoon. Kung ano ang gusto mong gawin. Alam mo kung saan ka pupunta.

DESUASIDO: I think the writers should know by now that they
should know better than holding lectures like this because-

CRISTOBAL: Tama! Tama rin ‘yon. Well, if you come to this lecture expecting the gospel, the truth, ano ang gagawin natin, huwag ka nang magpunta sa ganoong lecture. Dahil no one can live your life for you. If at any moment in your young, maturing life, aasa ka sa ibang tao, habambuhay mo, aasa ka na lang. The writer’s craft is a lonely one-walang forms, walang formula. You hang or you survive by yourself.

ARCELLANA: One good thing about a thing like this is you get to see very nice pictures. Just look around you [referring to the paintings on the walls of the gallery].

CRISTOBAL: Ang problema mo, problema rin ng anak ko. I brought my daughter with me. Sabi rin niya sa akin after reading my speech: “Papa, wala ka namang resolution. Hindi mo ni-resolve ang question.” How dare I? I cannot resolve this for many writers of many different temperaments. Kung magagawa ko iyan e di mag-a-Agpaoa na ako!

ARCELLANA: And besides, Adrian, you could do it, you could lecture.

CRISTOBAL: Oo, I would lecture again. [himself laughing]

ROBLES: This is in connection with your novel writing contest last year. May I know why the Board of Judges failed to select the winning entry?

CRISTOBAL: E naghahanap kami ng nobela e ang mga dumating pamphlets, short stories, mga… walang nobelang… hindi na magandang nobela-nobela na lang ang hinahanap namin, wala. So next year, ang prize P150,000 na in the hope na merong nobelang darating sa amin.

ROBLES: Susmaryosep! Ibig n’yong sabihin, ang mga manunulat na napakarami dito sa Metro Manila’y di nakakaintindi kung what is a novel? [laughter]

CRISTOBAL: ‘Yong mga nagbigay. Kung nagbigay ka-

ROBLES: ‘Yong nag-submit ng isang short story for a novel contest, that’s incredible! [more laughter]

CRISTOBAL: Meron bang nobelang anim na pahina?

SOMEONE: Baka outline, gist.

CRISTOBAL: Well, maybe mali ako, maybe it’s a revolutionary novel. Di ko lang maintindihan dahil aanim na pahina e.

VITUG: Doon sa artikulo ni Chairman Cristobal sa Panorama, sinabi niya na ang nagyari doon sa writers sa 70s ay parang the writers today. Nagbigay siya ng maraming halimbawa ng mga writer na napunta sa iba’t ibang larangan. Halimbawa, may nagpunta sa peryodismo, ‘yong iba’y naging PR. Sa kaniya kayang pagsulat ng artikulong ‘yon, nasaliksik kaya niya kung bakit ‘yong mga writer na ‘yon ay huminto sa pagsusulat ng creative writing at pumunta sa ibang larangan? Is it merely a question of survival o talagang-

CRISTOBAL: Hindi ka kikita e. Background namin, fictionists, ‘no? [laughter] Paano ka kikita? How many short stories can you publish a month? E you cannot write every month. Or if you can write every month, hindi ka naman ipa-publish ng magazine every month. Ano’ng bigay? P300, P150. P300 a month, me pamilya ka, paano ‘yon? Ha? So it’s simple economics. Ngayon, ang writer papasok sa alam niyang trabaho. Hindi ka puwedeng magabogado, mag-doktor… so pupunta ka doon sa linya mo. Magsusulat ka ng advertising copy, press releases, features sa gobyerno, wala ka, wala kang magagawa. Pagdating ng para sa iyo, wala ka nang panahon. Panahon talaga ang wala ka. Ang ideal na writer, sabi nga ni Baudelaire, maging manager ka ng isang casa-casa de puta. Nandoon, nakaupo ka lang maghapon, everybody calls you “Mister”, wala kang masyadong trabaho, nakakasulat ka. Pero kung maghahanapbuhay ka bilang manunulat, purong creative na manunulat, talagang mapipilitan kang maghanap ng ibang hanapbuhay. At doon mag-uumpisa ang mga problema mo bilang isang manunulat-panahon, pressure sa iyo ng opisina. Masuwerte ka kung pag Sabado’y makakasulat ka. Kung ikaw naman ay sinusuwerte dahil sa kagalingan mo, kagitingan mo, o ano pa, nagkaroon ka ng maliit na bookstore, [laughter] naging English professor ka-pero maraming problema ang English professor dahil kung marami ang teaching load mo, wala ka ring panahon. So, kuwan lang ‘yan, it’s really economics.

MELENDRES-CRUZ: Kangina, sinabi na ang freedom ay nasa individual and the individual extends to the image-

CRISTOBAL: I did not say it.

MELENDRES-CRUZ: A, nasa interpretasyon ‘yan. Na ang individual could extend the image of one’s own freedom. So it becomes then an obligation on the part of the individual to assert and fight for that particular freedom. Kung lahat tayo ay may ganitong pananagutan, so could I ask the Assemblyman with us: As an Assemblyman, has the existing IBP [Interim Batasang Pambansa] in a way extended the limits of our freedom if this freedom is indeed circumscribed? Has there been an attempt to extend the limits of our freedom?

TATAD: What do you mean by “our freedom”?

MELENDRES-CRUZ: The social freedoms, the individual freedoms guaranteed by our Constitution. I would like to take a particular case wherein the Education Bill of 1980 seems to curtail rather than extend the very minimal freedom we are already enjoying.

TATAD: Well, the Assembly will be known for its acts, not on the pronouncements of its individual members. So with respect to the action of the Assembly on this particular bill, Education Act of 1980, it is too early to make any judgment because it’s still under debate. What is very clear to us is that the Minister of Education is intent on pushing this through and people like me are trying to make sure that if it passes the Batasan, it is at least an acceptable bill. Many of us there, a good number of us there, do not see the need for this bill. We are not so sure that education will be made better with this bill. What I can say at this stage is that this bill will not go through unopposed and if we are defeated, it’s only because there is a preponderant majority. But it is far from the rubberstamp that some people would like others
to believe. [pause]

I have one question to Chairman Cristobal. I want to ask him to elaborate on his earlier statement that marriage is the downfall
of a writer. [laughter]

CRISTOBAL: It would not be so bad if you don’t intend to have children. But of course, we can hope that the children will write better than you, an extension of your mortality.

ARCELLANA: Immortality.

CRISTOBAL: Mortality. I think it’s time. The great enemy is time. It’s best for the writer really to be imprisoned for ten years but be provided with an IBM typewriter and paper….

CRISTOBAL CRUZ: Pakiusap! Maaari ba, Assemblyman, na dahil sa P.D. [Presidential Decree] ‘yung tungkol sa PCPM, maaari bang tumayo ang ibang miyembro ng Assembly at sabihing “Ang literatura riyan, huwag n’yong isali riyan sa PCPM!” o kaya, wala nang PCPM, PCPM!

TATAD: Actually, merong panukalang batas, Andy, na humihinging ma-abolish na ‘yang PCPM mismo. Mangyari, kung pinag-uusapan natin ang censorship, ano, sinasabi nating walang censorship, dahil hindi naman tinitingnan ang kopya bago malathala, ‘no? Pero ang totoo, ang censorship ay naroroon. Not everyone can publish. You cannot run a newspaper even if you have the money before you can publish a newspaper, you have to source it through this body.

CRISTOBAL: Tama ‘yan. Because the issue in, ano, in John Newton’s time was the licensing of the printing press. Doon nagkagulo. ‘Yong license mismo, pag me lisensiya ka, that means you are not free.

ARCELLANA: Did you know that the President [Ferdinand Marcos] exempted all the literary works from the PCPM when he met with the writers last September? He’s told us.

SOMEONE: That’s all verbal.

ARCELLANA: He solved it. All literary works for approval from PCPM.

MELENDRES-CRUZ: But it has to be published. And it is in the publication where the publisher has to get a permit.

ARCELLANA: The publisher must be told that this thing is exempt.

SOMEONE: He won’t believe you.

CRISTOBAL: Bakit ‘yong The Ravens, walang permit ‘yon. Me subversive poem pa roon.

MELENDRES-CRUZ: E paano, e the Chairman Cristobal is the-

CRISTOBAL: Ba, hindi-

CRISTOBAL CRUZ: Ang editor ang mananagot. Kung mayroon mang tula roong subversive e sasagutin ko.

TATAD: Kaya ba napilay ang editor? [laughter; Tatad was referring to Andres Cristobal Cruz’s arm sling]

CRISTOBAL CRUZ: It’s an ideological fracture!

CRISTOBAL: Saka ang paglaban sa kalupitan ay hindi lang iyong paglaban na merong kanyon o bungguan. Kaya I was referring to satire. Maraming klaseng paglaban. Nasa talino na ng manunulat iyon. Kung alam mo lang gamitin ay palotsina, mag-aral ka ng stiletto.

TATAD: Kung minsan naman, mas madaling palundagin ang kalaban kung sasabit ka sa kanya. [laughter]

MODERATOR: In behalf of the Galian sa Arte at Tula and all those who are here today, we would like to thank the panelists for the insights they gave us on the problems of literature and freedom. [palakpakan]

WAKAS

Ang Mundong Ito, ayon kay Edgardo M. Reyes

LUPA, kuha ni Bobby Añonuevo

LUPA, kuha ni Bobby Añonuevo

Pagtuklas sa sarili ang buod ng nobelang Ang Mundong Ito ay Lupa (2005, C&E Publishing) ni Edgardo M. Reyes. Si Ned, ang probinsiyanang muslak ngunit mapagsapalaran, ang pangunahing tauhang susuong sa daigdig na hitik sa sex, libog, balatkayo’t lagim ng paligid. Makikilala si Ned sa mga tauhang lalaking gaya nina Dick Almeda, Reggie Yumang, Bebot, Ben Bernalez, Mr. Vergara, Rod, Aris, Edmund, Jonas, at Gerry Sanciangco. At sa mga naturang lalaki rin mabubunyag ang mga kubling lunan ng prostitusyon mulang gay bar hanggang massage parlor tungong lansangang ginagalawan ng mga batang nagbibili ng aliw; o ang prostitusyon sa malawak na larangan ng kultura, sining, negosyo, at politika.

Ang “prostitusyon” na tinalakay sa nobela ay hindi nakaaaliw ni nakalilibog man lamang para sa mambabasa. Mabibigong makatagpo ng erotikong tagpo sa nobela, kahit sabihin pang ang mga usapan ng tauhan ay nalalahukan ng makukulay na kalaswaan. Sa halip, magigitla ang mambabasa sa walang direksiyong pagnanasa na malabo ang inaaasahang wakas. Halimbawa, kahit na pumasok si Ned kasama si Dick sa gay bar at nakapanayam ang mga sex worker, walang sasapol sa puso kundi ang maiitim na buhay ng mga kaluluwang napariwara. Sa iba pang tagpo, pagtatangkaang gahasain ni Bebot si Ned sanhi marahil ng labis na produksiyon ng hormone at pagkahaling sa babae.  Ngunit hindi ito nailugar nang maigi, at ipinabatid na lamang sa mga mambabasa na gumamit ng droga si Bebot sa dakong huli ng nobela. Ang “prostitusyon” ay magkakaroon ng hugis at anyo kahit sa mga publikasyong gaya ng Kontak, sa mga obra ng mga manunulat at mandudula, sa mga paupahang-bahay at sinehan, at sa piling uri ng lipunan. At ang ruweda ng tunggalian ay sex, upang igiit ang kapangyarihan ng magkakaibang uri, kasarian, at paniniwala.

Napakahaba ng nobela ni Reyes ngunit nakababato; at puwedeng gamitin sa ehersisyo ng kisapmatang pagbabasa. Parang nagbasa ka ng ilang tomo ng Liwayway sa loob ng kubeta dahil hindi mo mailabas ang sama ng loob. Mahihinang bahagi ang talakay sa pasulatan ng Kontak, na tila ba ang dapat lamanin ng nasabing babasahin ay pulos sex at dahas lamang. Walang alternatibong solusyon ang inihahain ng nasabing babasahin, kahit kunwang ibinubulgar nito ang mga nagaganap sa buhay ng puta, masahista, mananayaw, bugaw, politiko, artista, at iba pa.  Mahina rin ang paglilinang sa katauhan ni Dick, ang baklang editor o editor na nagkataong bakla, at siyang nagnasa kay Reggie. Mapagdududahan din si Reggie, dahil mahirap mabatid kung nagsasabi nga siya ng totoo hinggil sa relasyon nila ni Dick, at iyon ang ibig niyang ipaabot kay Ned.

Walang bayani o bida, sa tradisyonal na pakahulugan ng bayani o bida, ang matutuklasan sa nobela. Lahat ng tauhan ay may kahinaan; at ang bawat kahinaan, kapag pinag-ugnay-ugnay, ang magiging tagapagligtas ng nobela upang hindi lubos na maitapon iyon kung saan.

Nakasalalay sa katauhan ni Ned ang magiging daloy ng nobela. Nangarap si Ned na maging sikat na mandudula, ngunit ang buhay pala niya’y maituturing na isa nang dula, at siya ang pangunahing tauhang lalansihin, liligawan, lalapitan, at lalayuan ng iba pang tauhan sa nobela. Kahanga-hanga rin ang mabilis na paghanga sa kaniya ni Dick. Isang artikulo pa lamang ang nasusulat ng dilag ay tinawag na agad siyang “writer” ng kaniyang editor! Nasayang naman ang mga tauhang gaya nina Fe, Mrs. Coromina, Marita, Estela. Makaraang dumaan sila sa buhay ni Ned ay walang kapahe-pahesus na naglaho sila.

Ano’t anuman, binabasag ng nobela ang ilang lihis na paniniwala hinggil sa sex, kasal, at pagmamahal. Una, hindi kailangang birhen muna ang babae para pakasalan at ibigin. Ikalawa, ang kasarian ay hindi mahalaga sa mga tao na tunay na nagmamahal. Kaya ang “girl, boy, bakla, at tomboy” ay mabubura ang hanggahan, at ang lantay na pagkatao ang mananatili. Ikatlo, ang prostitusyon ng sex ay hindi lamang pinagkakakitaan ng mga bugaw, puta, at negosyante; pinagkakakitaan din iyon kahit ng mga institusyong dapat mangalaga sa mga sex worker, gaya ng gobyerno, pulisya, at mass media. Ikaapat, ang sex ay magiging mekanikal na paraan lamang at wala nang iba pang silbi kung salat sa pag-ibig ang tao. Isusumpa ang sex kapag nabasa ang interbiyu halimbawa ni Ned sa mga sexy at macho dancer, o kaya’y sa mga batang pinagkakakitaan ang sex.

“Lupa” ang talinghaga na ginamit ni Reyes sa kaniyang nobela. Kaunting hirit pa’t magiging gasgas na ang kaniyang pamagat, na mahahawig sa awit ni Pilita Corrales at ni Rico J. Puno. At hindi lamang sa pamagat. Nakapadron wari ang akda ni Reyes para sa gaya ng Liwayway na dating binabatikos niya—at ng mga kasama niyang manunulat ng Agos sa Disyerto—noong editor pa ng Bagong Dugo si Liwayway A. Arceo. Ngunit higit na matino ang kay Aling Lily, kaysa sa panahon ni Rodolfo Salandanan. Walang latoy at komersiyal ang prosa ni Reyes ngunit mapanggulat, lalo sa paggamit ng mga salitang balbal at bulgar. Madaling hulaan ang susunod na pangyayari.

Ano’t anuman, nagbabago ang lahat sa paglipas ng panahon, gaya ng panlasa ng mga mambabasa at ang pagbabanyuhay (metamorposis) ni Ned sa nobela. At malaki pa rin ang magagawa ng bait para mapili nang tumpak ang landas na tatahakin, at ang landas ng pagtuklas ng sarili.

Malayang isiping nakapanghihinayang ang tema at paksang tinalakay ni Reyes. Nauyot ang nobela sa pagtatampok ng pag-iibigan at kalaswaang ni walang bahid ng erotika, ni walang halina, ni walang “datíng,” kung hihiramin ang dila ni Bienvenido Lumbera. Litanya wari sa kolum ni Xerex ang mga tagpong binanggit sa nobela, at halos hindi nalalayo ang talakay sa mga tampok na lathalaing delikadong langawin. At ang pinatututsadahan ni Reyes na “prostitusyon” hinggil sa komersiyalismo ng pagsusulat ay waring kinasadlakan din niya.

Kasarian, Silakbo, at Kapangyarihan sa mga Kuwento ni Bienvenido A. Ramos

Hindi na mabubura sa mga pahina ng panitikang Filipino ang pangalang Bienvenido A. Ramos, at may kaugnayan ito sa kaniyang mga kuwentong pumapaksa sa kasarian, silakbo, at kapangyarihan na pawang nalathala sa Liwayway at iba pang magasing komersiyal.

Madidilim ang mga kuwento ni Ramos, ngunit ang gayong pangyayari’y nagkukubli lamang sa pagtatanggol ng puri, pagbawi ng dangal, at pagbangon mula sa pandurusta at kahirapan. Walang pangingimi ang mga kuwento sa paglalantad ng mga realistikong tagpo hinggil sa sex, na inuurirat ang gahasa, ang panggigipit na seksuwal, ang prostitusyon, ang walang direksiyong kalibugan, ang paggamit sa sex bilang instrumento ng kapangyarihan o pagbalikwas, o kaya’y ang pamumutol ng uten—sa punto de bista ng babae o lalaking tumitingin sa papel ng babae.

Halimbawa, sa kuwentong “Alipin,” ang parikala at siste ay maingat na ipapasok sa katauhan ng drayber na naibigan ng asawa ng politikong mahilig mambabae. Ang asawa ng politiko’y halos magsawa na sa paghabol sa kaniyang bana, at isang araw ay pagdidiskitahan ng babae ang drayber na nagkataong makisig, upang tighawin ang uhaw ng kalibugang taglay ng sinumang babaeng nasa rurok ng kasibulan. Magwawakas ang kuwento na parang nasa alapaap ang drayber, dahil hindi na siya itinuturing na karaniwang utusan na sinisigawan, bagkus tagapagbigay din ng aliw sa babaeng tigang na tigang sa kaniyang asawa. Ngunit higit sa lahat, hindi na alipin ang drayber bagkus isa nang panginoon, kahit sa larang ng sex.

Mahaba naman ang kuwentong “Ang Bulkan” na nalathala sa Sagisag noong 1980. Hinggil ito sa buhay at pakikipagsapalaran ni Tata Islaw, na isang magsasakang pinalayas sa kaniyang sinasakang lupain doon sa Bulakan, kinutyang duwag kung hindi man dungo ng kadugo, at lumipat sa bulubunduking Taal upang doon magsimula ng panibagong buhay sa piling ng itinanang babaeng ang dating ikinabubuhay ay pagbibili ng aliw. Darating ang sandali na puputok ang bulkan, at kasabay niyon ang pagkakatuklas ni Tata Islaw na siya’y kinakaliwa ng babae na naakit sa may-ari ng lupang sinasaka niya. Maghihiganti si Tata Islaw, papatayin ang magkalaguyo, ngunit sa wakas ay tatabunan din siya ng abo at kumukulong putik mula sa nagngangalit na bulkan. Ang parikala ng bulkan ay magsisimula sa pisikal na bulkan at magwawakas sa nagbubulkang kalooban ni Tata Islaw, ngunit taliwas sa inaasahan, walang pagliligtas ang matatagpuan sa pagsabog ng poot o bulkan. Lahat ay namamatay, at nababago ang heograpiya ng ugnayan ng mga uri sa lipunan.

Ang pagpapahalaga sa lupa ay mababanaagan din sa “Lupang Pinagbaunan ng Inunan,” na ang melodramatikong rendisyon ay pangtelenobela. Nagtungo sa Estados Unidos si Raul, upang makipagsapalaran at baguhin ang buhay, iiwan ang kaniyang kababatang si Minda, at magbabantulot na umuwi sa sinilangang bayan. (Aangat ang estado ng kaalaman ni Raul, at maiiwan si Minda na nabigong maipagpatuloy ang pag-aaral dahil sa kahirapan.) Ngunit susulatan siya ni Minda, at padadalhan ng isang kuyom na lupa, upang ipaalala sa kaniya ang pinag-ugatan at pagmamahal nang taos. Ang ganitong pormula ng kuwento ay gagayahin ng iba pang manunulat ng Liwayway, at siyang dapat nang iwasan ng makabagong henerasyon.

Isa sa mga konseptong matingkad sa mga kuwento ni Ramos ay ang pagpapahalaga sa “dangal.”  Ang “dangal” ay maaaring sipatin sa antas ng pagkatao ng paralitikong bana na ang asawa’y napilitang magputa, at siyang isinalaysay sa “Uwak at Bangkay.” Ang dangal ay maisasalin sa larawan ng mahirap na pamilyang nag-alaga ng nakakawalang Doberman ng mag-asawang walang anak, na mababasa sa “Kahit Isang Hayop.” Ang dangal ay maikakabit sa pagsisikap na makabawi ng laos na aktres na naging puta at ipinahiwatig na nahawa ng HIV dahil sa pakikipagtalik sa kung sino-sinong lalaking banyaga. Ang konsepto ng dangal ay maaaring pabaligho ang rendisyon, gaya sa kuwentong “Si Baribot” na hinggil sa pagbabagong buhay ni Nick na nilustay ang kabataan sa bisyo at babae, ngunit nabigong maituwid ang pagkakamali dahil huli na ang lahat. Hindi linear ang pagsipat ng awtor sa dangal, at ang idinudulot nito sa tao ay hindi laging positibo dahil nasusugatan, nahihirapan, at namamatay sa iba’t ibang anyo ang mga tauhan.

Pambihira naman ang parikala sa kuwentong “Kamandag na Pangungulila” ni Ramos, na ang bana’y nangungulila sa kaniyang misis na dating titser na nagtungo sa ibang bansa upang magtrabaho bilang katulong o sex worker. Ang lalaki’y lulustayin ang padalang salapi ng kaniyang misis sa malimit na pagdalaw sa birhaws, mapapabayaan ang pangangailangan ng mga anak, at parang isinadula muli ang kasabihang mula sa “Mula sa alabok tungo sa alabok” ngunit sa ibang anggulo. Ang perang kinikita ng Ledylin (asawa) sa ibang bansa ay mula sa prostitusyon ng sarili na nauwi sa paglulustay ng kaniyang asawa para sa isang puta. Ang ganitong uri ng kuwento’y lumilitis sa uri ng kapangyarihang namamayani sa lipunan, at ang sex ay maaaring tingnan hindi lamang bilang instrumento ng kalibugan bagkus bilang intrumento sa pagkamit ng moral at ekonomikong estado sa buhay.

Nangingibabaw din ang poot sa ilang kuwento ni Ramos, at ito ang higit na nagbibigay-kulay sa mga pangyayari. Halimbawa, sa kuwentong “Ang Pangalan sa Lapida,” matutuklasan ni Rey ang suklam sa kaniya ng kaniyang ama nang ipagpagawa nito siya ng lapida kahit buhay pa, dahil sa ginawa nitong katarantaduhan, gaya ng pagtutulak ng droga at paglustay ng buhay sa iba’t ibang bisyo at bilangguan. Ngunit ang poot ay kaugnay ng sukdulang pagmamahal ng ama sa anak, at ito ang matutuklasan ni Rey sa dulo ng kuwento. Samantala, ang kuwentong “Sirang Lantsa, Alak, at Manggang Hilaw” ay nagsasalaysay naman ng poot ni Emma kay Estong Balila na gumahasa sa kaniyang anak. Ipapaubaya ni Emma kay Estong ang sarili upang sa bandang huli’y putulin ang uten ni Estong bilang pagganti sa niyurakang dangal ng kaniyang anak.

Bukod sa poot ay itatampok din ang konsepto ng “Kung ano ang itinanim ay siya mong aanihin.” Mababanggit dito ang rekruter ng mga manggagawang Filipino na ipinadadala sa iba’t ibang bansa at nakadanas ng mga pasakit dahil sa panloloko ng ahensiya, na sa bandang huli’y ang anak mismo ng rekruter ang palihim na mag-aaplay sa ibang ahensiya upang doon makipagsapalaran sa ibang bansa. Ang ganitong sipat sa “karma,” kung “karma” ngang matatawag at siyang batay sa pananaw ng Filipino, ay ipamamalas din sa gaya ng kuwentong “Katarungan,” na ang kurakot na piskal na nagpalaya sa mga adik na anak ng mayaman at maykapangyarihan ay ginantihan ng tadhana at ang kaniyang mismong anak na babae ay gagahasain ng mga adik pagdating ng araw. Maiuugnay din ang nasabing kuwento sa isa pang akda, ang “Ganti” na hinggil sa buhay ng huwes na ginagamit ang posisyon upang makaisa sa babaeng ang asawa’y kinasuhan ng pagpatay. Ngunit gagantihan pagkaraan ang huwes, lilinlangin ng babae, at puputulan ng ari, hanggang masira ang pangalan at doon ubusin ang natitirang panahon sa ibang bansa.

May kutob akong ang mga kuwentong binanggit ko rito ang isasama ni Mang Ben sa kaniyang bagong koleksiyon, at ilalathala ng isang tanyag na publikasyon sa Lungsod Quezon. Maganap nawa ito, at nang muling mabasa ng madla ang silakbo ng sining ng Bienvenido A. Ramos, na isa sa mga bantayog ng panitikang popular sa Filipinas magpahangga ngayon.

Ang Tinubuang Lupa ni Teo T. Antonio

Teo T. Antonio, kuhang larawan ni Bobby Añonueo

TEO T. ANTONIO, kuha ni Bobby Añonuevo

Maraming modelo ng pagbasa ang maaaring ilapat sa mga tula ni Teo T. Antonio (alyas ni Teodoro Teodoro Antonio). Pinakamalapit na marahil ang Bagong Formalismong Filipino na ipinanukala ni Virgilio S. Almario. Taglay ng naturang teorya ang tatlong salik: una, ang paglingon sa kodipikasyon ng tulang Tagalog mula kina Fray Gaspar de San Agustin, Fray Francisco Bencuchillo, at iba pa hanggang kina Lope K. Santos, Julian Cruz Balmaseda, Iñigo Ed. Regalado, at iba pa. Ikalawa, ang pagsisiyasat “sa matalik na anyubog ng teksto,” kabilang na ang mga sangkap at kasaysayan nito nang likhain; at siyang kaugnay “ng lunggati’t kalooban” ng autor. Ikatlo, ang paglilinaw sa mga batis ng tradisyon sa paraang batay sa naging kasaysayan ng mga panitikan sa Filipinas.1 Ang hakang pagsipat ni Almario ay maituturing na sanga ng Pinoy dialogics—kung makatwiran man ang gayong taguri—at sinusuri ang teksto “bilang interseksiyon ng sarisari at dinamikong puwersa na maaaring umimpluwensiya sa may-akda at bilang produkto ng mga pagpapasiya ng may-akda sa bawat salita, bantas, pangungusap, at puwang na ipinambuo sa teksto.”2

Sa dialogics3 ni Mikhail Bakhtin, produkto ng sari-saring tinig na pinaglangkap sa ilalim ng panlipunang saplot ng wika ang lahat ng indibidwal na pagpapahayag. Sinusuhayan ang nasabing pilosopiya ng metalinguistics, na nagsasaad namang ang bawat binibigkas ng tao ay “interseksiyon ng tiyak na layunin ng nagsasalita at ng aktibong pagtugon ng tagapakinig,” na pawang “binibigkis sa pamamagitan ng matatag, ngunit malimit na di-malay na uri ng pamamahayag.” Ang komunikasyon, kung gayon, ay hindi lamang basta pagpapadala ng mensahe. Nasa hanggahan ng kamalayan ng dalawang tao ang komunikasyon at ang pakahulugan, at ang salitang ginagamit nila’y “nakaugat sa lipunan at taglay ang nakalipas at hinaharap na mga tinig.” Kargado ng ideolohiya ang wika, at maituturing itong materyal.

Para kina Almario at Bakhtin, ang pagsusuri ng teksto ay hindi lamang nagwawakas sa sagisag (signifier), sinasagisag (signified), at tulay (referent), gaya ng matutunghayan sa mga paliwanag ni Ferdinand de Saussure, at siyang pinalawig ng kilusang deconstructionism nina Jacque Derrida at Paul de Man. Ang tatsulok na akda-autor-mambabasa, gaya ng sa retorikang unang binuo ni Aristotle ay masasabing binubuhay nina Almario at Bakhtin. Ang pagkakaiba lamang, isinasaalang-alang ni Almario ang katutubong poetika (o ang kaligiran) sa Filipinas. Ang teksto bilang anyo, saad ni Almario, ay masisipat na may kambal na salik. Una, ang “panlabas na kaganapan” na umiiral sa pandama; at ikalawa, “ang mga katangiang kaloob ng gunita’t haraya ng may-akda.” Maraming pagkakatangi sa mga teorya nina Almario at Bakhtin, ito ang matagal nang idinidiin ni Almario, ngunit mangangailangan yaon ng hiwalay na talakay.

Kailangang balikan sina Almario at Bakhtin sa pagsusuri sa lawas ng mga tula ni Antonio. Bumuo si Antonio ng lawas ng mga tula, na masisipat ang pananalinghaga sa pagsisimula sa niloloob ng tao tungong palabas sa lipunan; at magwawakas mulang palabas tungong paloob na pagdanas sa sarili at lipunan. Ang siklo sa mga tula ni Antonio ay nakatuon sa kaniyang “bayan” (i.e., Filipinas) na magsisimula sa kaniyang sinilangang lalawigan, maglalandas tungong lungsod at kung saan-saan, at magbabalik sa pinagmulan gaya ng matagumpay na mandirigma. Nakasalig sa mga tula ni Antonio ang kaniyang Tinubuang Bayan, ang dating Katagalugan na lunggati ng mga maghihimagsik ng Katipunan, at ang mga dalumat na mahirap na ngayong maintindihan ng bagong henerasyon ng Filipino na pinalaki sa MTV, hamburger, at selfon. Ang panukalang sipat na ito ay susuong sa poetika ni Antonio na kaniyang pinagyaman nang mahabang panahon, upang mailugar ang kaniyang teksto sa hulagway (panlabas) at anino (panloob) nitong tinataglay.

II
Gumigitna sa parisukat na parabula-paradoha at salawikain-satira ang matalinghagang biro ni Antonio mula sa kaniyang tinubuang lupa sa loob ng tatlong dekada ng kaniyang pagkamakata. Ang nasabing biro ay “bato-bato sa langit” na ikangingitngit, kung hindi man ikahahagikgik, ng sinumang makababatid ng singit at likaw ng kaniyang isip at pamamaraan ng pagsasabi nang tapat. Maiisip na may bahid ng katotohanan ang naturang biro—na maaaring seryosohin o isantabi o sakyan na lamang—alinsunod sa antas ng kaalaman, pagsagap, at reaksiyon ng mga mambabasa sa mga pahiwatig na inugat ng makata sa kaniyang kinalakhang bayan. Isang paraan ng pag-arok sa lupain ng talinghaga ni Antonio ang pagbabalik sa kaniyang labindalawang aklat ng mga tula, at ang pagbusisi sa mga dalumat na kaniyang nilinang saka pinalawig at pagkaraan ay itinanghal sa ating lahat.

Sa unang kalipunan ng mga tula ni Antonio, ang Biro-biro kung Sanlan (1982), kinasangkapan niya ang katutubong saplot mula sa mga taal na awiting-bayan, kawikaan, at paniniwala ng Tagalog at siyang isinuot sa kontemporaneong anyo ng panulaan. Mula roon ay magpapakana siya ng subersibong pagtatahi-tahi ng kaisipan, batay sa tinaguriang modernismo’t aktibismo noong mga dekada sitenta at otsenta habang matiim na isinasaalang-alang ang halina ng nauupos na bisa ng balagtasan at iba pang tradisyong pabigkas. Nakapaloob ang himig na binuo ni Antonio sa balangkas ng awit, dalít, tanaga; at sisingitan kung minsan ng mala-soneto, villanelle, at malayang taludturan. Ang paggamit ng sukat na gansal ni Antonio, halimbawa, ay maihahakang isa nang pagtatangka na lumihis sa naging paborito noong lalabindalawahing pantig ng awit.4 Mababanggit ang “Buntong-hininga” na pipituhin ang sukat ng pantig: “Isda sa kilawkilaw/ di mahuli’t may pataw./ Ngayon pag lumalangoy/ may baklad na susukol.”5 Gagamit siya ng tugmaang isahan, sunuran, at salitan samantalang handa ring magpasiklab sa pagpapamalas ng tugmang dalisay, tudlikan o pantigan, bukod pa sa paggamit ng ibang elemento ng retorikang nasagap niya sa pagbabasa’t pakikipagbarkada sa mga makatang kapanahon niya. Maipagyayabang ni Antonio ang ikalawang saknong ng “Ang Mutya kong si Perfecta” na taglay ang tugmang dalisay:

Natutukso ako’t parang may suplína,
Sukatin kung ako’y merong disiplína.
Nasanay na akong nababartolína
Ang laya ng gunam na nanghahalína.
Ang pader at rehas ay bukal at mína
Niring talinghagang amoy-gasolína.
6

Higit pa sa tugma at sukat ang dapat pagtuonan sa tula ni Antonio. Sa awiting-bayang “Doon Po sa Amin” na ginagad ng makata, ang “San Roque” ay naging “Panique” na tumutulay sa hanggahan ng totoo o dili kaya’y maalamat na pangyayari. Pabaligho ang salaysay sa unang saknong, itinulay sa ikalawang saknong na masasabing gusot ng kuwento, at magiging resulta ang ikatlo’t pangwakas na saknong. Metonimiya ang susi sa pagtuklas ng buong estruktura ng bulok na sistema; at ang babaeng ginahasa’t niluray ang puri ang luray na puri din na tataglayin ng Panique. Dahop sa hustisya ang nasabing pook, ayon sa tula, at kaya maiisip na metonimiya ang Panique sa malawak na lipunan (i.e., Filipinas). Lalampas sa tradisyonal na pagpapakahulugan ang “Doon Po sa Amin,” lilihis nang kaunti sa mga varyant nitong awit, habang makakargahan ng pambihirang dupil na panretorika ang Panique. Pansinin, halimbawa, ang adnominatio sa una’t ikalabing-isang taludtod, na magiging kaugnay ng repotia sa una hanggang ikatlong mga saknong. Magsisilbing expolitio ang ikatlong saknong kung itatambis sa unang saknong. Sa madali’t salita’y ang “Panique” bilang maalamat na “paniki” ay iiral sa dilim, at gaya sa mga kuwentong-aswang at bampira, ay daragit at pagdaka’y sasaid sa dugo ng muslak, mortal na dalagang birhen.7

Ambidekstrong mailalahok ni Antonio ang kaisipang suwail sa kawa ng katutubong dalumatan, habang tumatagal. Malulutong ang kaniyang pasaring at pahaging sa nangingibabaw noong utak-kolonyal, kolonyalista, at kolonya ng mga api’t sawimpalad. Halimbawa, nagsasagutan ang “Bahay-Kubo” at “Pen pen de Sarapen” kung ihahambing sa nagsusuhayang “Kasal ni Kikay,” “Ako’y Ibigin Mo,” at “Sinisinta Kita.” Magpapanukala naman ng pagbalikwas ang “Walang Matimtiman” at “Ale, Ale” kung itatambis sa mapanudyong “Aling Fidelina” at sa mapagpatawang “Si Kulasa at ang Senyor.” Paninimbang sa subteraneong paniniwala ang “Isang Pagtanaw sa Pamahiin,” “Ikatlong Sindi ng Sigarilyo,” at “Santigwa” kung itatagis sa mapusók na pag-usig ng “Duwende,” “Kapre,” at “Wala raw Silang Alam sa Pulitika.” Ang maganda’y hindi nangimi na kasangkapanin ni Antonio ang anumang hiblang kaugnay sa malig ng Tagalog-sa masining na paraan at sa paraang umiiwas maging manipesto lamang ng propagandistang kilusan-at nang maitanghal iyon sa panahong halos mabura na sa gunita ng sambayanan ang katutubong pagtula.

Makikitid ang taludtod ngunit siksík at binúli sa mapanudyo’t masisteng pahiwatig ang Biro-biro kung Sanlan. Walang itulak-kabigin ang bawat tula, solido ang estruktura ng kalipunan, at komplementaryo kahit ang mga bukanang paliwanag ng mga makatang Mike L. Bigornia at Romulo A. Sandoval. Likás kay Antonio ang abakada ng tugma at sukat, talinghaga, kariktan, at kaisipan sa panulaang Tagalog kung pagbabatayan ang mga aral ng mga kritikong sina L. K. Santos at I. E. Regalado. Tila nasagap niya ang agimat ng kaniyang amang si Emilio Mar. Antonio-na naging prinsipe at pagkaraan ay kinilalang Hari ng Balagtasan makalipas yumao noong 1950 si Florentino T. Collantes-sa paghabi ng tula. Gayunman ay nakaahon na ang nakababatang Antonio sa dating kinabalahuang pananalinghaga ng mga Balagtasista. Gagamitin niya ang kumbensiyon sa panulaang Tagalog upang pagkaraan ay suwayin ang mga batas nito. Na magsisimula sa pagpili ng mga salitang lantáy, balbál, laláwiganín, at kosmopolitano hanggang sa pagsusugpóng ng mga hulagwáy o anino at pagsasalansan ng kata’t salaysay tungo sa muling paglalang ng sariwang kabatiran.

III
Maihahakang kailangan ni Antonio noon ang higit na maluwag na pananaludtod, lalo’t makislot ang kaniyang guniguni at nasa kasibulan ng pagtula. Pinagtiyap naman ang panahon ng protesta at ang yugto ng radikal na pagsusulat laban sa Batas Militar ng administrasyong Ferdinand E. Marcos; at malinaw na pruweba ang di-matatawarang ambag ng Galian sa Arte at Tula (GAT)-ang organisasyon ng kabataang manunulat sa Filipino-sa panitikang pambansa at siyang humubog sa sinumang ibig matuto ng matinong pagsusulat at pagsusuri ng panitikan. Nagkatugma ang habang-alon ng GAT at ni Antonio. Siya’y nasa tumpak na pook at tamang panahon, bukod pa sa nagtataglay ng pambihirang talento at sigasig sa pagtula. Titimo sa malay ni Antonio ang estetika (at pilosopiya, kung mayroon man) ng GAT, isasapuso kahit ang politika ng maka-Kaliwang aktibismo, ngunit hindi kailanman tatalikdan ang kaniyang pinagmulan bilang tao at mamamayan. Matutuklasan pagkaraan ni Antonio na walang hangga ang posibilidad ng pagtula, at ito ay hindi matatakdaan kahit ng ideolohiya o relihiyon o kautusan. Mulang dekada sitenta hanggang otsenta’y hahamig ng mga gawad sa iba’t ibang timpalak pampanitikan si Antonio, mapapansin sa mga pagtatanghal ng tula, at magiging kauna-unahang pangulo ng GAT.

Waring bagyong kumawala sa supot ng kalawakan ang mga tula ni Antonio nang ilathala ng Ateneo de Manila University Press ang Taga sa Bato, Mga Piling Tula 1973-1988 (1991). Mabilis na naubos ang mga sipi, at lumikha ng alingayngáy sa merkado, at pinag-aralan ng mga estudyante. Hinikayat nga ni dating direktor ng publikasyon na si Esther M. Pacheco si Antonio na dagdagan ng ilang tula at pakapalin ang nasabing koleksiyon para sa susunod na paglilimbag. Sa pinalaking edisyon ng Taga sa Bato (1994), nabago ang pabalát, isiningit ang bagong seksiyon, at inilahok ng makata ang kaniyang piling mga tula mula sa Biro-biro kung Sanlan. Ang resulta: Naging pinakamatimyas na testamento ang Taga sa Bato hinggil sa bisyon, estetika, at pananalig ni Antonio sa ebolusyon ng kaniyang pagkamakata.

Ang semilya ng Biro-biro kung Sanlan ay ganap na magkakabuto’t laman sa Taga sa Bato. Pinaghalong panata at sumpa-bukod pa ang tandisang pagtatampisaw sa usaping panlipunan at ang pagbubunyag ng angking ars poetica-ang inilalagda ni Antonio sa kaniyang ikalawang aklat. Humaba ang mga taludtod ni Antonio sa ikalawa niyang koleksiyon. Higit na matipuno ang mga salita at ang diwa’y mayamungmong. Naglaho ang pagbabantulot sa mga anyo, nilalaman, at paksa ng mga tula. Sabihin nang nagsimula ang Taga sa Bato sa sipat ng isang probinsiyano.

Noong dumating ka sa lungsod,
inakala mong malinis at sementado
ang lahat ng bagay.
Noo’y di ka pa nakapagsasaulo
ng mga pangalan ng kalye
o nakasuot sa mga walang-pangalang eskinita.
Hindi mo pa rin nasusubukang
kumalikot ng telepono at direktoryo.
Hindi mo pa rin kilala ang presinto
at marka ng kalsada.8

Makikipagbuno ang nasabing probinsiyano sa mga lamanlupa at impakto ng kapuwa nakalipas-mito at kasalukuyan-realidad; maglalagalag sa mga tumana at mamamangka sa ilog ng pagtuklas at pagdanas bilang baguntao; haharapin ang multo ng sarili at ang itim na paruparo habang tahimik ngunit marubdob na hahanapin ang kabuluhan ng pag-iral. Magdudulot ng kaliwanagan ang pagbubulay, gaya ng isinasaad sa “Karayom sa Dayami”:

Hindi na kadena ang kahapon na umaalipin,
gumagapos sa pagsulong. Ito’y bukal ng tubig
na pagsasalukan ng pang-unawa sa sarili,
upang lumaya at matatag magpasiya,
upang hindi maging dungo at duwag,
upang maging matapang sa pakikidigma.9

May matutuklasang agimat sa nakaraang panahon, at para sa persona, kailangan ito sa pakikitunggali sa hinaharap. Mahihiwatigan ang “hinaharap” pag tinitigan ang ikatlong kabanata ng Taga sa Bato. Sa ikalawang yugto ng koleksiyon ay sasapit ang probinsiyano sa Maynila. Ang “Maynila” na binuo ni Antonio ay ibang-iba sa “Maynila” na dating dukalan ng talinghaga nina Julian Cruz Balmaseda, I. E. Regalado, José Corazón de Jesús, at F. T. Collantes. Hitik ang Maynila ni Antonio sa rambulan ng saring imahen at pananalig; malimit marungis o maangas ang kapuwa loob at looban ng mga tao; amoy-tsiko kung hindi humihiyaw o malamuyot ang birhaws at bangketa; basketbolan o pasugalan ang mga kalyehon o eskinita; masikip ang trapiko ng sasakyan at hanapbuhay; at singnipis ng dividendazo ang pananalig kina Santa Ana at San Lazaro.

Walang tigil ang mga paang
nagmamadali sa Quiapo,
walang tigil ang tawaran at bilihan,
walang tigil ang pagngiti ng despatsadora
sa barat na kostumer,
walang tigil ang paniniyempo ng tingin
ng may masamang hangarin,
walang tigil ang pag-awit ng pulubing
hangga ngayon ay pulubi pa rin…10

Hubad sa romantikong pitlag ang “Maynila” ni Antonio, ngunit naroon lagi ang pag-asa at pagmamahal.

Ipapanukala ni Antonio ang kakaibang pagdulog sa nasabing realidad upang baligtarin ang pangyayari. Ipamamalas niya ang pambihirang bisa ng paggamit ng EQ (emotional quotient) kaysa IQ (intellectual quotient) sa ilang pagkakataon, na maituturing na isang uri ng pagsalungat sa lipunang pulos “tunay, mahusay, maganda” ang sigaw subalit kabaligtaran ang umiiral. Mahihiwatigan ang nasabing pakana ni Antonio sa tulang “Bobo ng Gastambide.” May himig-hinanakit ang pangmaramihang persona na tumutukoy wari sa mga estudyanteng tinaguriang bobo at taliwas sa asal ng mga iskolar sa kalye Recto. Mahilig magyabang ang mga iskolar dahil matataas ang grado. Samantalang ang persona ay “nagsusunog ng baga at hindi kilay” at inaatupag ang “marka demonyo” (i.e., hinyebra) imbes na “matataas na marka” sa eskuwela.

Pero, nadarama ang galaw ng buhay
at katarantaduhan ng mundo.
Kaming walang binatbat
at buwang ng Gastambide.

May alamís na iniiwan ang nagsasalita sa tula. Lampas sa apat na dingding ng silid-aralan ang dapat pag-aralan, at ito ay walang iba kundi ang “buhay” mismo. Bakit naiimpatso ang persona sa loob ng klase? Isang hakang sagot ang “Pulos kabulaanan at malayo sa realidad ang itinuturo ng guro at ng buong sistema ng edukasyon.” Na hindi masikmura ng estudyanteng nagbabayad ng mahal na matrikula. Magulo ang labas ng paaralan at ang loob ng estudyante’y magulo—na maaaring kimkim ang himagsik laban sa establisimyento at diktadura—at ito ang malimit kinatatakutang tingkiin at iniiwasang pakinggan ng mga guro. Lalo’t panahon ng Batas Militar ang namamayani.

Potograpiko ang memorya ni Antonio. Detalyado at kung minsan ay nakapanlilinlang. Lumiliit-lumalaki ang mga retrato na dinurukot niya sa alaala, natitimpla ang kulay at linya ng mga hulagway, halos mabura ang hanggahan ng realidad at kathang-isip, gaya ng mapapanood sa Galaxy, Metro Theater, at Cine Zest. Pipili ang makata ng mga pambihirang hulagway (panlabas) at anino (panloob) na pahiwatig upang mahatak ang mambabasa sa mapagmuning kabatiran. At sa pamamagitan ng pagkasangkapan sa paningin ng probinsiyanong bagong salta sa lungsod ay makapagwiwika nang may matalas na pagmamasid sa paligid:

Ang memorya’y kawad ng koryenteng
nakasampay sa mga posteng nakatirik
sa kalyehong iisahing metro.
Na kahit ka datihan sa distrito ng Quiapo
ay hindi mo tatapunan-pansin.

Pambihira ang pagkatalogo ni Antonio sa Maynilang muling tinuklas niya para sa mga mambabasa na sadyang tumalam ang pagdama at pandama. Sunod-sunod, bumubuhos ang mga hulagway na pawang mahuhugot lamang sa tunay na dumanas ng gayong karanasan. Balikán pa ang tulang “Retrato”—na kabilang sa koleksiyong Bagay-Bagay (1992)—at tila ikinumpisal na ni Antonio ang paninirahan ng kaniyang mag-anak sa Quiapo at ang paglipat nila sa Sampaloc. Ang nasabing mga pook ay magkakamapa sa isip ng makata, at ang lalandasin ng iba’t ibang persona sa guniguni ng mambabasa.

Ang “Memorya ng isang Kalyehon,” halimbawa na, ay masasabing sinematikong pagbubulay sa Bagong Lipunan, mula sa punto de bista ng mikroskopikong pagsilip sa kalyehon ng maralitang tagalungsod. Ang labas-masok na mga tao na inilarawan sa tula’y isang uri ng pagkandî sa kalyehon. Ang naturang pook ay perya ng karukhaang pisikal-espiritwal sa gitna ng madilim na hinaharap at lumalabong lunggati ng mga residente o dayo. Panandalian ang lahat ng pagtatagpo at ugnayan na pawang nakasaad sa bawat tungkulin o papel na ginagampanan—o kung hindi’y tinatakasang gampanan—ng mga tagalooban. Nakapagluluwal ng rimarim at awa ang tagpo mula sa persona at palayo sa mga tauhang iginuguhit nito. Nakasusugat sa budhi at gunita ang gayong nanggigitata’t umaalingasaw na tadhana, gayunman ay nakapupurga ng sarili, at para sa persona’y dapat igpawan ang dapat igpawang busabos na pamumuhay.

Hindi magtatapos sa Maynila ang mga tula ni Antonio. Mapapabilang sa kaniyang koleksiyon ang mga tulang may inspirasyon ng kaniyang paglalakbay sa iba’t ibang pook, at maihahalimbawa na ang “Biyaheng Abra,” “Lungsod na Pawid at Kawayan,” “Retrato sa Beijing,” at “Todos los Santos sa Hong Hong.” Ang mga persona ni Antonio ay hindi igigiit ang sarili, manapa’y ituturing ang katauhan na “Katutubo akong banyaga sa sariling bayan.”11 Maglalaro din siya sa mga napapanahong usapin at balita, at yaon ang kaniyang ilalarawan o isasaysay sa ilang tula na nilalapatan kung minsan ng epigram, gaya ng “Sa Nabaklas na Andamyo,” “Mensahero,” “Hindi Mapupuksa ang Laksang Rolando,” at “Flores de Julio.” Ano’t anuman ay madaling nakatawid nang tuwid si Antonio sa kipot—na ang magkabilang pampang ay naglilihim ng panganib, pagsubok, at kapahamakan—dahil angkin niya ang kahusayan “bilang mandaragat sa laot ng talinghaga.”

IV
Walang pasubaling nagtataglay ng mga paniniwala at lunggati ni Antonio bilang makata ang kabanatang “Sa Harap ng Makinilya” sa Taga sa Bato. Ang nasabing kabanata ay aalingawngaw sa ilang tula sa Karikatura at iba pang Kontra-banda (1999); Kalawang sa Patalim (1998); Ornamental (1998); Pira-pirasong Bituin (1996); at Bagay-Bagay (1992).

Nakapahiyas ang pananalig ni Antonio sa kaniyang tula sa “Pamamangka.” Nagsimula ang tula sa retorikang tanong na “Bakit kailangan ko pang manlambat ng talinghaga?” na mauugat kaipala sa mga alalahanin ng ama na nagkataong makata. Ang nasabing tanong, wika nga, ay tila pag-usig sa araw kung bakit kailangan nitong sumikat tuwing umaga, at kung bakit may siklo ang hihip ng simoy bawat panahon. Ano’t anuman, may batayan ang tanong dahil ang pagiging makata naman ay nakaugat sa realidad ng lipunan, at kailangang “kumain ang tao para mabuhay.” Maliban na lamang kung isang hatag na ang pangyayaring maykaya sa buhay ang makata at hindi na kailangang kumayod maghapon. Sa paningin ng ibang tao, ayon sa tula, “Ang maging makata sa panahong ito’y/ pamamangkang walang patutunguhan.” Na tila pagsasabing: “Hindi ka bubuhayin ng pagtula. Walang kabuluhan ang tula!” Para sa persona’y hindi makatwiran ang naturang pananaw, at mapanlagom ang pahayag. Ang higit na mahalaga’y sumubok pumalaot, matutong magpaamo ng unos, manghuli ng talinghaga, gumaod nang mag-isa, at magbalik sa pampang nang matagumpay sa paglikha habang taglay ang pananalig na hindi niya inaksaya ang buhay sa walang katuturang bagay. Isinasakataga lamang ni Antonio ang matagal nang kawikaan: “Ang galing ng mamalakaya/ kung may bagyo nakikilala.”

Tandaang dagat ang karaniwang hulagway, kung hindi man sagisag, ng karunungan sa maraming kultura lalo dito sa Asia. Sa Filipinas pa lamang, may animnapu’t walong kawikaan ang umiinog hinggil sa dagat, tubigan, at kaugnay nito; bukod pa ang patungkol sa isda bilang hulagway at talinghaga.12 Ang “panlalambat ng talinghaga” ay masasabing pagsisikap na makamit ang dunong at bait, na pawang kailangan ng tao para mabuhay, dahil pangaral nga sa Bibliya, “Hindi lamang sa tinapay nabubuhay ang tao.” Ang pagsulat ng tula, kung gayon, ay isa nang mabigat na tungkulin para sa persona; at hindi dapat itong ihambing sa ibang propesyon na ang tanging sukatan ay kayamanan, kapangyarihan, at katanyagan. May maipagmamalaki ang persona sa kaniyang lumalaking mga anak at naghihintay na esposa. At ang puhunan ng makata’y pag-ibig at buhay na kaniyang maipapamana sa susunod na henerasyon.

Ang naghuhunos na poetika ni Antonio ay maibubuhol sa maláy na pakikisangkot sa malawak na inog ng lipunan. Kaugnay yaon sa pangangarap na ang “…tula’y ripleng/ bumubuga ng pulbura ng taludtod/… naliligo sa dugo ng pagbabaka.”13 Pagkilala ng utang na loob ang isinasaad ng “Lapis at Papel” na itinuring ng persona sa tula na siyang nag-aruga sa “musmos na pagtatangkang tumula” nito. Kung minsan ay nagpapatama si Antonio sa mga mambeberso at makatang sampay-bakod, gaya ng isinasaad ng “Berso”: “Niluluray nila ang aking/ kariktan, naging gusgusin ang alindog/ at hinuhubdan nila ako ng dangal at pangalan.”14 Maitatambis ang pahaging sa tulang “Akala Niya,” na nagpapahiwatig na taliwas sa “…pagluluto ng ulam/ ang paglikha ng tula sa sinapupunan.”15 Bakit? Gaano man kabihasa umano ang isang tao sa pamamaraan ng paghahalo ng sangkap ng tula ay hindi sapat kung kulang ang tula sa “lasa’t sangkap ng sarsa ng buhay” (i.e., karanasan, abentura, dunong, at iba pa).

Binanggit ang dalawang tulang pahaging ni Antonio upang itangi ang tula bilang musa na katumbas ng buhay, ang musang nagkatawang-tao na makakaniig nang walang kahulilip.16 Munting piraso ng karanasan, at halos pangungumpisal, ang pahiwatig ng isang tula ni Antonio hinggil sa pagpapalitan ng kaalaman at teknika sa pagtula ng mga makatang tuwing Biyernes ay walang palyang nagkikita-kita upang tumoma. Subalit higit sa pag-inom ng alak at mainit na talakayan hinggil sa kabaguhan ng tula ang pagkatanto sa pinakamahalagang bagay:

Sa bawat Biyernes ng gabing pinag-uusapan ang taludtod,
daming bagong istilo, porma, talinghaga’t pagsubok.
Ang totoo, kahit magbago’t mag-eksperimento ang lahat
ng iba-ibang porma, salansan, istilo at hinagap;
Tanging ang bihasang manalinghaga’t bumerso
ang lilitaw at lilitaw na tunay na artesano.17

Maitatambis sa nasabing tula ang “Subersiyon” na pagsusuri wari sa sarili ng makata. Ang subersiyon na tinutukoy sa tula ay paninimbang sa metapisikang tukso, o sa paglikha ng bagong kaakuhan (i.e., identidad) bilang tao at makata. Magsisimula sa loob ang deskontento, na ang manipestasyon ay mababanaag kahit sa pisikal na anyo at kilos ng persona. Narito ang unang bahagi ng tula:

Pabagsakin ang sarili
na baguhin ako.
May ibang ako na nanunukso
at ibig palitan ako.
Halimbawang pagbigyan
ang ibang ako,
maging kumpleto kaya
na pabagsakin ako?18

Mauugat ang dalumat ng persona ng “ako” ni Antonio sa dalumat ng “ako” ni Alejandro G. Abadilla. Pilosopiko, kung hindi man maysa-pilosopo, ang pahiwatig ni Abadilla hinggil sa “Ako” na nakasaad sa tulang “Ako ang Daigdig”19 at sa labing-anim na mala-tanaga sa Tagabadilla. Maihahalimbawa ang isang mala-tanaga ni Abadilla: “Walang hanggang tula/ Sa iyo ang ako:/ Bakit ka tulala/ Sa kaakuhan ko?20 Taglay wari ng tula ang misteryo ng “kaakuhan,” alinsunod sa sipat ng makata, at tila alingawngaw naman ng isinasaad ng kawikaang higit na mahirap arukin ang budhi kung ihahambing sa pag-arok sa balong malalim. Naiiba ang tula ni Antonio dahil puwedeng itangi ang “ako” bilang persona at ang “ibang ako” bilang kapilas na persona o dili kaya’y ibang tao. Kung babalikan ang siniping tula ni Antonio’y mahihiwatigang nababago ang ilang panig ng kaakuhan ngunit mananatili ang “ipinaglalaban” ng persona at ito ang pinagmumulan ng “pagsalungat” sa “agos ng pagbabago.”

Marami na akong binago,
asal, gawi, pananaw, taktika:
ako pa rin ako.
Maubos man ang buhok,
pumuti ang bigote’t balbas
o lahat ay ahitin ko.
Ako pa rin si Teo
o si makatang kalbo,
may iba nang nadarama
pero, pilit ipinaglalaban
ang paniniwala
bilang makata at ako.

Ang “paniniwala” ni Antonio “bilang makata at ako” ay mababatid lalo kapag sinuyod ang iba pa niyang koleksiyon. Lalayo ang makata sa impluwensiya o dikta ng kaniyang kapanahon—kahit bansagang tradisyonal ang bikas—at igigiit niya ang matataguriang taták Teo T. Antonio:

Kung lilikha ako ng tula
at lalagyan nila ng hanggahang
parisukat, hindi ko alam
kung masusunod ang takdang guhit
at kung ano ang lalabas na tula.
Halimbawa namang sundin ko
ang nakatakdang parisukat na itinakda,
ano naman kaya ang sisibol
na usbong ng puso’t diwa?21

Ano ang ibig ipahiwatig nito? Maihahakang gagawa siya ng sariling daigdig, at ang daigdig na ito ay kaniya lamang. At kung ibig ninuman na kilalanin si Antonio o ang mga tula niya’y kailangang pasukin ang nasabing daigdig, ang daigdig na masasabi ring hitik sa patibong, salamangka, at laberinto ng pahiwatig. Gagamit ng mga tauhan at ibang tinig ang makata, at padadaluyin ang mga alamis sa gaya ng pangarap na lumikha ng “ensayklopidya ng talinghaga” habang tumitipa sa bagong kompiyuter.22 Masasalat ang gayong pagtatangka sa Ornamental, na ang karamihan sa mga tula’y nakagiya sa paningin at niloloob ni Antonio, kung ihahambing sa kaniyang mala-aktibistang pananaw noong mga dekada sitenta at otsenta. Halimbawa’y ipapanukala ni Antonio na, “Nabubuhay tayo sa salita” at siyang nakapagbibigay ng saring panlasa sa buhay mulang kamusmusan hanggang pagtanda.

Mabilis tumula si Antonio, pansin nga ng kaniyang matatapat na kaibigan, at aakalain ng iba na wala siyang ginagawa sa opisina kundi tumula nang tumula. Gayunman ay hindi nangangahulugan yaon ng pagiging bulagsak, at magmumula pa nga sa mga taludtod ni Antonio ang paalalang maging masinop at maingat gumamit ng salita. Batid ng makata ang kaniyang hanggahan, at may pahiwatig ng pagwawakas ang tulang “Talinghaga.”23 Hindi lahat ng yugto ng buhay ay maningning. Ihahayag ito ng kabuuang temang bumibigkis sa Pira-pirasong Bituin: “Alam kong pana-panahon/ ang liyab ng talinghaga./ May panahong huhupa ang ningning,/ tulad ng mga bituin;/ kapag nag-ulyaning lalo/ ang harayang bumugso…”/ Hindi rito magtatapos ang pagbubulay ng makata, bagkus itutuloy yaon sa pangangarap na “maging pira-pirasong bituin” ang kaniyang talinghaga sakali’t ito’y “mabasag sa lupa” (Sirain ng kritika?). At sinumang makapulot ng kaniyang talinghaga ay “huwag akalaing pamantingin” lamang iyon at iwasan ng mga paang “ayaw masugatan ng liwanag at dilim.” Liwanag ng salita ang lunggati ni Antonio bilang makata, ang “liwanag” na taliwas sa “ningning” ayon sa isinasaad ng Katipunismo nina Andres Bonifacio at Emilio Jacinto. Ang nasabing liwanag din ang ibig niyang ihain sa mambabasa, gaya ng matutunghayan sa “Pamimitas ng Bituin” at “Kailangan Ko ang Iyong Pang-unawa.”

Masasalamin ang kaganapan ng poetika ni Antonio bilang makata at alagad ng sining sa Karikatura at iba pang Kontra-banda. Maihahakang tipong coffee table book ang nais ni Antonio ngunit sa kasamaang-palad ay hindi natupad. Magastos iyon at mapangarapin, at aangalan kahit ng pinakamalaking pabliser na magdadalawang-isip sumugal sa nasabing proyekto. Ano’t anuman ay makatatayo nang mag-isa ang koleksiyon ni Antonio kahit walang pintura, ilustrasyon, at grafiks ng mga pamosong artist ng Filipinas. Matimbang ang Karikatura at iba pang Kontrabanda dahil matatag ang pundasyon nito sa paggamit ng parikala, paradoha, at parabula sa paraang masiste at kung minsan ay halos absurdo. Matalas ang iniiwang talinghaga ng “Nawawalang Mukha”:

Isang araw, nang humarap siya sa salamin,
wala na ang kanyang mukhang madalas kausapin.24

Ang tinutukoy na tauhan sa salaysay ay si Kulasfiro, ang dukhang probinsiyano na nagtungo sa Maynila upang makipagsapalaran. Kumapit siya sa patalim, wika nga, dahil kailangang makaraos at mabuhay. Nagkataon namang napabilang siya sa sindikatong nagpupuslit ng kargamento, at naging bihasang ismagler, at di-maglalaon ay yayaman. Hinabol ng batas si Kulasfiro, kaya minabuting ilihim ang identidad, at nangibang-bayan, at nagparetoke ng mukha (i.e., plastic surgery). Ngunit sa pagbabalik ni Kulasfiro sa sariling bayan ay nabura na ang kaniyang kaakuhan. Hindi na siya si Kulasfiro at hindi isang Filipino. Kundi ang bagong si Don Nicolo. Ang pagkilala sa sarili ay nagbabago, ayon sa tula, at ang mga pagbabago’y nililinlang kahit ang mismong lumikha ng pagbabalatkayo.

Kung itatambis ang nasabing tula sa “Ang Huklubang Lalaking Kinakausap ang Hagdanan,”25 halimbawa, ang kabaliwan na masisilayan ng nagsasalitang persona sa panig ng “lalaking kumakausap ng hagdanan” ay huhugot ng alusyon kay Sisyphus, ang mabalasik na Hari ng Corinth, na pinarusahang magdusa sa napakadilim at mala-kanárakáang Tartarus. Ang totoo’y wala namang paulit-ulit na batong itinutulak pataas at inihuhulog pababa ang nagpakilalang “Sisyphus” sa tula ni Antonio. Wala ring pahiwatig kung bakit sumapit sa pagkatantong “Sisyphus” ang nasiraan ng bait at siyang pinagtatakhan ng persona. Ano ang “kasalanan” ni “Sisyphus” sa tula ni Antonio at bakit tila habambuhay siyang isinumpang makipag-usap sa bawat baitang? Walang nakasaad. Samakatwid ay hindi mahalaga kung totoong si “Sisyphus” ang nakita ng persona. Ang kaparusahan—kung kaparusahan ngang matatawag ang kabaliwan—ay ang mismong pagkausap nang paulit-ulit sa baitang; at ang bagabag nitong iniiwan sa alaala ng nagtatanong na persona. Ang “baitang,” sa isang banda, ay maaaring sagisag sa antas ng pananaw, sa makasariling ambisyon at marahas na pagtrato sa sarili. Ito ang sákit na maaaring danasin lamang sa daigdig na pulos absurdo ang umiiral, at walang pagkakaiba sina Hades at Zeus at burado ang hanggahan ng dilim at liwanag.

V

Kaugnay ng poetika ni Antonio ang pagtatampok sa marubdob na pakikipagniig sa Tinubuang Bayan. Nasa Biro-biro kung Sanlan ang pangunang titis, na naging sigâ’t lumagablab sa Taga sa Bato, lalaganap sa Pagsunog sa Dayami (2003), Ornamental, Bagay-Bagay, at Tilad na Dalít (2003), sasagitsit kahit ang alipato sa Pira-pirasong Bituin, lilihis na may heometrikong hulagway sa Karikatura at iba pang Kontra-banda, dadalisay sa Kalawang sa Patalim, iluluwal bilang timpladong satori at satyagraha sa Sa Aking Soledad (2002), at magbubukas ng paningin sa epikong bayang Piping-Dilat (2002). Lumilingon lamang si Antonio sa nakaraan. Ang kaniyang pagtulang may bahid ng pagmamahal sa bayan ay mauugat bago pa man dumating si Francisco Balagtas, at naging instrumento sa makabayang adhikaing lumaya sa anumang uri ng pananakop ng dayuhan.

Filipinas ang matang-tubig ni Antonio. Kaya malimit siyang nakalilikha ng mga taludtod na pumupuna sa maling kaugalian (“Ang pamahiin ay kamatayan sa paniniwala./ Ang paniniwala’y itinutulos na bandila.”26), ngunit marunong kumambiyo upang itanghal ang natatanging pagdanas (“Ang bawat alamat, talinghaga’t bugtong/ nitong alimango’y dagat na nasisid.”27), at ilarawan sa sariwang tagpo ang kabatiran (“Isang mandala ang pamahiin,/ nakabalabal na mga pinangko/ sa tulos ng kawayan sa gitna.”28). Kung minsan ay umuusig sa lango at walang kapag-a-pag-asang nilalang (“Saan hahangga ang iyong pagkabasag?/ Ang pagkadapa mo sa lupa/ ay paghalik sa sarili.”29). Nagpapasaring sa mga sakim na mariwasa (“Kahit sa angkan ng saranggola,/ may nandaragit at dinadagit tuwina.”30). Inuuyam ang sinumang taglay ang mapagbalatkayong tindig sa bayan (“Ngayon, ang sumpa at panata/ para sa kalayaan/ ay itinititik sa alagwa ng laway.31). At nagpapagunita ng halaga sa madalas kaligtaang bagay (“Hindi natin pansin/ ang sumisibol na pag-ibig sa pinitak./ Naroon ang puhunang pagtitiis/ na binhi ng pawis at luha…”32). Marami pang halimbawa na hindi na mababanggit dito sa kakulangan ng espasyo.

Mababatid sa mga tula ni Antonio ang pagsasalikop ng nilalaman at anyo. Ang paksa hinggil sa bayan, tao, hayop, o bagay ay laging kasugpong ng estilo, wika, at iba pang disenyong panretorika niya. Halimbawa’y ang katutubong dalít sa “Alitaptap” at ang tanaga sa “Bahay ni Ka Tale” ay mahihinuhang ginamit ni Antonio dahil angkop na angkop ang nasabing padron sa paksang tinatalakay sa tula.

Ang mapaglaro’t mapangahas na pananaludtod ni Antonio sa unang bahagi ng kaniyang pagtula ay maituturing na yugto ng eksperimentasyon. Ang mga pormang awit, dalít, salawikain, at tanaga ay mahahaluan ng haiku, rondel, soneto, triolet, villanelle, at iba pang padron. Maihahalimbawa ang mga piyesa sa Taga sa Bato at Bagay-Bagay. Habang lumalaon ay tila kakaligtaan ni Antonio ang porma at magtutuon nang mahigpit sa pinakadiwa ng tula (i.e., insight). Magiging prominente ang halos blokeng mga taludtod, na masisingitan kahit paunti-unti ng mahahaba o maiikli o sungking mga taludtod upang maiwasan ang nakauumay na anyo ng mga tula. Kahit ang astang “linyadong pagtula”-kung makatwiran man ang gayong taguri-na masisilayan sa Taga sa Bato ay magbabago, at mag-iiba ang himig na patuos sa himig na mapagpatawa, magaang, at mapagbulay, gaya ng mababanaag sa Pagsunog sa Dayami, Karikatura at iba pang Kontra-banda, at Kalawang sa Patalim.

Madaling bansagang tradisyonal at kumbensiyonal si Antonio nang hindi napagdidilian nang maigi. Malalim kasi ang baul ng talasalitaan niya, at malayong-malayo sa limitadong talasalitaan ng ibang kasabayan niya na pulos Tagalog-Maynila ang alam o kung hindi’y Taglish o dili kaya’y malasadong Filipinong Binisaya, Binikol o Inilokano. Bukod sa nabanggit, gawi ni Antonio na pagtugmain ang dalawang magkasunod na pandulong salita ng taludtod, kaya malimit lumitaw sa kaniyang mga tula ang tugmaang aabbccddeeff, at iba pa. Hindi naman makikita yaon sa lahat ng kaniyang tula, dahil sisikapin din ng makata ang tinig na kumbersasyonal-naturál na naturál ang hagod ng mga linya-at halos pasukin ang daigdig ng mala-prosa. Ang nakapagtataka’y ang tunay na tradisyonal na tugmaang isahan, gaya ng pulos aaaa o dili kaya aaaa/ bbbb/ cccc/ etc., ay bihirang makita kay Antonio. Maihahakang ang taktika ni Antonio ay aproksimasyon ng tulang pabigkas at pahimig, na ang bawat kataga ay umaalunignig at umaaluy-oy, at itinakda hindi lamang para namnamin nang tahimik sa pagbabasa bagkus pakinggan nang taimtim pag binibigkas o inaawit nang maindayog sa saliw ng musika.

Susubok si Antonio kahit sa paggamit ng mahahabang saknungan, at maihahalimbawa ang unang eksperimento niya sa “Flores de Julio” na maikokompara sa “Magtanong Tayo sa Bituin,” “Ang Kubo ni Filomena,” “Pagsalakay ng Lahar,” “Kamatayan ng Isang Lawa,” at “Sa Dibdib ng Gubat at Bundok.” Mag-iiba-iba ang tabas ng mga taludtod ng makata, magiging yugto-yugto, at bawat yugto ay tila pilas ng pangyayaring magbabadya ng susunod na pangyayari. Pinakamahaba sa lahat ang de-tugma’t sukat na epikong-bayang Piping-Dilat, ang pakasaysayang rendisyon ni Antonio sa buhay, pakikipagsapalaran, at pakikibaka ni Marcelo H. del Pilar kapiling ang iba pang propagandista at anakpawistang mandirigma noong panahon ng pananakop ng Espanya sa Filipinas. Tila nobelang patula ang ginawa ni Antonio, at doon pinagsalimbay ang kasaysayan at kathang-isip upang punan ang anumang puwang na mahirap nang matagpuan sa pasulat na kasaysayan. Maihahalimbawa ang “Canto VII: Pangungulila Pagdaong sa Hong Kong” na malikhaing pagsasalaysay sa maaaring naganap kay Del Pilar sa banyagang pantalan.

VI

May sariling diskarte si Antonio sa pagbubuo ng koleksiyon. Kade-kadena ang kaniyang mga kabanata, at kahit ang panghuling kabanata-o ang ilang tula sa isang kabanata-ng isang aklat ay papasok sa susunod niyang aklat ng tula. Ang repetisyon ng ilang tula sa isang koleksiyon ay maituturing na malikhaing estribilyo ni Antonio, na mapangangatwiranan dahil tinatangka nitong paigtingin ang eksposisyon ng isang paksa o tema sa kabilang koleksiyon tungo sa iba pang koleksiyon; at pagpapaalala na rin sa mga mambabasa na magkakaugnay ang ilang tula kung tema, taktika, at anyo ng siklo ng mga tula ang pag-uusapan. Maihahalimbawa ang Taga sa Bato, na ang mga kabanatang “Karayom sa Dayami,” “Isang Pagtanaw sa Pamahiin,” “Tilad na Dalít,” “Maynila,” “Sa Nabaklas na Andamyo,” “Biyahero,” “Sigwa’t Sagwan,” “Pagpuksa at Pakikidigma,” at “Sa Harap ng Makinilya” ay magsisilbing bunsuran ng mga susunod na aklat, gaya ng Bagay-Bagay, Kalawang sa Patalim, Pira-pirasong Bituin, at Ornamental.

Titigang maigi ang labindalawang aklat ni Antonio upang mabatid ang kaniyang lalang. Magiging prologo ang Biro-biro kung Sanlan. Ang Taga sa Bato (una’t pinalaking edisyon) ang magiging haligi ng siklo hinggil sa nayon at lungsod; sa nakalipas at makabagong panahon; sa realidad at kathang-isip; sa pag-iisa at pakikisangkot; sa sarili at kaligiran. Halos higupin ng Taga sa Bato ang nilalaman ng Biro-biro kung Sanlan, ngunit maidadahilang kailangan yaon upang mabuo ang estruktura ng Taga sa Bato bilang panata ng pagkamakata ni Antonio. Pagbabalik sa minulan at sa sarili ang hagod ng Ornamental, at halos nasa balag ng pangungumpisal, gayunman ay may kakayahang umigpaw ang masasabing pansiriling lunan tungo sa panlipunang lunan. Nagsusuhayan naman ang Bagay-Bagay, Pira-pirasong Bituin, at Kalawang sa Patalim na pawang maituturing na pagpapalawig sa nasimulang kabanatang “Tilad na Dalít” mula sa Taga sa Bato. Ang rurok ng tatlong nabanggit na aklat ay kakatawanin ng Pagsunog ng Dayami na walang pasubaling pinakamatindi’t pinakamasinop na koleksiyon ni Antonio kung uuriin ang mga tulang umiinog sa temang pangkaligiran. Maituturing na kapilas na anyo ng Biro-biro kung Sanlan ang Karikatura at iba pang Kontra-banda. Ang pagkakaiba lamang ay mapaglaro sa estilo at pananaludtod ang Biro-biro kung Sanlan, ngunit sopistikado naman ang rendisyon ng parikala, siste, at paradoha sa Karikatura at iba pang Kontra-banda.

Samantala’y kung tula hinggil sa pag-ibig ay hindi pahuhuli si Antonio. Tumining ang gayong paksa sa koleksiyong Sa Aking Soledad na lumagom sa halos lahat ng tula ng pag-ibig ni Antonio at dinagdagan pa ng mahigit tatlumpung tulang pulos bago. Nakapaloob din sa nasabing aklat ang iba’t ibang sipat at pagdulog sa pag-ibig ngunit hindi kailanman magyayabang ng pagsakop—dili kaya’y magtatanghal ng mapagkandiling pagpapaikot sa babae—gaya ng romantikong awit ni Julio Iglesias. Para kay Antonio’y nariyan ang pag-ibig subalit hindi kailanman maitatakda ang pakahulugan. Subukin mong lapatan ng pakahulugan ang “pag-ibig” ay maglalaho itong parang bula. Ihambing ang magkaibang sipat sa “Sinisinta kita” sa “Ang Mangingisda at ang Sirena”; o itambis ang konsepto ng pagtatalik sa “Paghiga sa Kamang May Tinik” at “Musa Abandonada.” Mababatid na hindi kayang saklawin ng isip ang wika ng puso. Nakasaad ito sa tulang “Walang Paa ang Pag-ibig” ni Antonio:

Walang paa ang pag-ibig,
Pero nalalakbay ang gubat at bundok.
Walang pakpak,
Pero nalilipad ang matayog
na panaginip at pananagutan.
Walang bituka,
Pero nadarama ang uhaw at gutom.
Walang bisig,
Pero kumikilos at nakikibaka
Laban sa pagduduhagi.
Walang ilong,
Pero nasasamyo ang halimuyak
Ng pag-asa at tagumpay.
Walang mata,
Pero nakakakita
Ng luwalhati sa kabiguan.
Walang tainga,
Pero nakaririnig ng pagdaing.
Walang utak,
Pero sinlawak ng dagat at papawirin.
Walang ngalan,
Pero sagisag na sinasambit,
Isinasapuso at isinasadiwa.
Walang katauhan,
Pero kalangkap ng lupa at katotohanan.33

Laging kalangkap ng lupa at katotohanan ang pag-ibig ng makata sa kaniyang musa. Ang “lupa” ay maaaring tulay na pahiwatig sa kaniyang tinubuang bayan. At ang “katotohanan” ay isang hiwagang paulit-ulit na tutuklasin ng makata, at lalo na ng madlang naghahanap ng bagong larang ng selestiyal na pagmamahal. Isa nang uniberso si Teo T. Antonio. Nakasalalay sa ating paningin ngayon kung paano huhulihin ang kaniyang liwanag o luningning.

Mga Tala

1 Basahin ang Mutyang Dilim ni Virgilio S. Almario (Marikina City: Talingdao Publishing House, 2001). Maiuugnay din dito ang Kung Sino ang Kumatha kina Bagongbanta, Ossorio… at iba (Pasig City: Anvil Publishing Inc., 1992).

2 Almario, ibid., p. 3.

3 Basahin ang The Dialogic Imagination ni Mikhail M. Bakhtin, inedit ni Michael Holquist. Salin nina Caryl Emerson and Michael Holquist (Austin: University of Texas Press, 1981).

4 Basahin ang “Balani at Birtud ng Tula ni Teo T. Antonio,” introduksiyon na sinulat ni Mike L. Bigornia sa Biro-biro kung Sanlan (Kamuning: Tagak Series, 1982), mp. 10-14. Ang pagpapakilala ni Bigornia sa panganay na aklat ni Antonio ay masasabing mapangahás, dahil kabataan ang sumulat ng kritisismo at hindi matandang kritiko o makata na siyang tradisyon na sa panitikang Tagalog noon.

5 Ito ang unang saknong ng tulang “Bugtong-hininga,” mula sa koleksiyong Biro-biro kung Sanlan, p. 52. Mababasa rin sa Taga sa Bato, pinalaking edisyon (Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1994), p.36.

6 Mula sa tulang “Ang Mutya kong si Perfecta” kabilang sa koleksiyong Biro-biro kung Sanlan, p. 69. Ang buong tula’y hindi purong tugmang dalisay, gaya ng isinaad na panuto ni Iñigo Ed. Regalado. Ang una at ikatlong saknong ay nahaluan ng tugmang tudlikan, gayunman ay hindi nakasira yaon sa buong estruktura ng tula.

7 Magandang balikan ang mahaba-habang sanaysay ni Virgilio S. Almario, “Ang Tradisyonal sa ‘Doon Po sa Amin’ ni Teo T. Antonio,” na kabilang sa Mutyang Dilim Ang Bagong Pormalismong Filipino sa Pagbasa ng Tula (Marikina City: Talingdao Publishing House, 2001), mp. 99-112. Marami pang panig ng pagtula ang matutuklasan kay Antonio, at isang magandang simula ang ginawa ni Almario.

8 Unang saknong ng tulang “Maynila,” na kabilang sa koleksiyong Taga sa Bato, unang edisyon (Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1991), p. 32-33. Mababasa rin sa pinalaking edisyon ng aklat, mp. 44-45.

9 Mula sa tulang “Karayom sa Dayami,” na kabilang sa koleksiyong Taga sa Bato, una at pinalaking edisyon, p. 24.

10 Mula sa tulang “Maynila,” na kabilang sa koleksiyong Taga sa Bato, unang edisyon, mp. 32-34. At sa pinalaking edisyon, mp. 44-46.

11 Ito ang pangwakas na taludtod sa tulang “Biyaheng Abra,” mula sa koleksiyong Taga sa Bato, unang edisyon, p. 76. Mababasa rin sa pinalaking edisyon, p. 76.

12 Batayan ko rito ang listahan ng mga kawikaan sa The Proverbs, tinipon at inedit ni Damiana L. Eugenio (Quezon City: University of the Philippines Press, 2002), mp. 490 at 602-607.

13 Mga taludtod sa tulang “Sigan Natin Ngayong Gabi ang Aking Taludtod,” nalathala sa Taga sa Bato (Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1991), p. 57. Mababasa rin sa bagong edisyon ng aklat na nalathala noong 1994.

14 Mga taludtod mula sa tulang “Berso,” nalathala sa Bagay-bagay (Pasig: Anvil Publishing Inc., 1992), p. 13.

15 Basahin ang tulang “Akala Niya,” nalathala sa Ornamental (Maynila: University of Santo Tomas Publishing House, 1998), mp.111. At Karikatura at iba pang Kontra-banda (Maynila: University of Santo Tomas Publishing House, 1999), p. 61.

16 Basahin ang tulang “Ang Makatang Tagalog na Hindi Maintindihan,” unang nalathala sa Ornamental, mp., 113-114. At sa Karikatura at iba pang Kontra-banda, mp. 41-43. Napiling finalist sa Panorama Literary Contest noong 1993 ang nasabing tula, ngunit may tipograpikong pagkakamali sa pamagat.

17 Mga taludtod mula sa tulang “Kapag Biyernes,” nalathala sa Bagay-Bagay, p. 58.

18 Mga taludtod mula sa tulang “Subersiyon,” nalathala sa Bagay-Bagay, p. 57.

19 Kabilang sa koleksiyon ng mga tula ni Alejando G. Abadilla, pinamagatang Ako ang Daigdig at Iba Pang mga Tula (Manila: Silangan Publishing House, 1965).

20 Kabilang sa seksiyong “Ang Ako,” at nalathala sa Tanagabadilla, Ikalawang Aklat, ni Alejandro G. Abadilla (Pilipinas: Limbagang Pilipino, 1965), p. 18.

21 Mga taludtod sa tulang “Ang Ayaw Ko,” kabilang sa koleksiyong Ornamental, mp. 88-89.

22 Basahin ang mga tulang “Usok ng Sigarilyo” at “Antigong Makinilya” na pawang kabilang sa koleksiyong Ornamental, mp. 12-13 at 43-44.

23 Mga taludtod sa tulang “Talinghaga” na kabilang sa Pira-pirasong Bituin (Quezon City: University of the Philippines Press, 1996), p. 10.

24 Mula sa tulang “Nawawalang Mukha,” kabilang sa koleksiyong Karikatura at iba pang Kontra-banda, mp. 107-109.

25 Mula sa Karikatura at iba pang Kontra-banda , p. 11.

26 Mga taludtod ng tulang “Ikatlong Sindi sa Sigarilyo,” unang nalathala sa Biro-biro kung Sanlan, p. 60. At sa Taga sa Bato, pinalaking edisyon, p. 27.

27 Mga taludtod sa “Pakikipaglaro sa Alimango,” nalathala sa Taga sa Bato, pinalaking edisyon, p. 144.

28 Mga taludtod sa “Isang Mandala ang Pamahiin,” nalathala sa Pagsunog ng Dayami, (Quezon City: University of the Philippines Press, 2003), p. 86-87.

29 Mga taludtod sa “Panauhin sa Lansangan,” nalathala sa Taga sa Bato, pinalaking edisyon, p. 43.

30 Mga taludtod sa “Angkan ng Saranggola,” nalathala sa Pagsunog ng Dayami, p. 80.

31 Mga taludtod sa “Inilalagda sa Dugo,” nalathala sa Kalawang sa Patalim (Pasig City: Anvil Publishing Inc., 1998), p. 9.

32 Mga taludtod sa “Kung Walang Nagmamahal sa Lupa,” nalathala sa Sa Aking Soledad (Pilipinas: Oregem International Publishing Co., Inc., 2002), p. 113-114.

33 Mula sa koleksiyong Sa Aking Soledad, p. 16.

Malilikot na Kuwento ni Vicente Sotto

Kinakailangang tuklasin muli si Vicente Y. Sotto (1878-1950), hindi bilang isang kuwit sa kasaysayan o kaya’y tukayo ng komedyanteng aktor at senador, bagkus bilang panitikerong maipagmamalaki ng mga Sebwano. Itinuturing na “Ama ng Panitikang Sebwano,” si Sotto ay humawan ng landas sa pagiging peryodista, dalubwika, mandudula, at kuwentista. Magandang simula ang mga pag-aaral ni Resil Mojares, at ang mga salin nina Don Pagusara, Erlinda Alburo, at Remedios B. Ramos hinggil sa ilang piling dula at kuwento ni Sotto na pawang nalathala noong bungad ng siglo beinte.

Taliwas ang mga kuwento ni Sotto sa mga naunang salaysay na hitik sa mga hari at reyna at relihiyosong pinauso noong panahon ng awit at korido. Tinumbok ni Sotto ang mga makatotohanang pangyayari sa kaligiran, mulang digmaan sa malawak na lipunan hanggang tunggalian sa loob ng pamilya’t katauhan. Dagdag pa’y ginamit niyang instrumento ang katha upang punahin ang mga baluktot na paniniwala ng madla o kaya’y naghaharing uri, at magmungkahi ng pagtutuwid sa pamamagitan ng talinghaga at pagpapahiwatig.

Maiikli ngunit malilikot ang kuwento ni Sotto, at maaaring ihanay iyon sa “dagli,” na sumasaklaw sa “maikling-maikling kuwento,” “pasingaw” (sketch), “tulang tuluyan,” at “anekdota.” Ang naturang kaiklian ay nakaayon sa sukat ng mga pahayagang kinalathalaan ng mga kuwento, gaya ng Ang Suga  (1901), na binubuo lamang ng apat ng pahina. Nakatuon ang mga kuwento sa isa o dalawang tauhan, at higit na nakakiling sa mabibilis, kapana-panabik na paglalahad ng mga yugto ng pangyayari, na kung minsan ay may mga puwang sa banghay na kailangang punuan ng mambabasa. Buháy na buháy ang mga usapan, at ang gayong realismo ay waring tandisang sumasalamin sa tunay na nagaganap sa paligid.

Mahaba-haba na ang akdang “Ang Tinagoan ni Teresa” (1908)  na hinggil sa buhay ni Teresa na maykayang babae na nabuntis at pagkaraan ay ipinaampon sa isang balo ang kaniyang isinilang na anak doon sa Magindanaw. Ang sanggol ay lumaking matalino at makisig na lalaki, at paglipas ng panahon ay makakatagpo ang ikalawang anak sa ibang asawa ni Teresa. Nagkaibigan ang magkapatid sa ina, at sa bandang huli’y nagpatiwakal si Teresa dahil hindi matanggap ang kahihiyang idinulot sa asawang si Silvestre Makisalin. Nagwakas ang kuwento sa paghihinagpis ni Silvestre, dahil aniya’y walang halaga ang nakaraan ni Teresa; ang higit na mahalaga’y naging mabuting asawa at ina si Teresa nang sila’y magpakasal.

Pambihira ang kuwentong ito, dahil naiiba na ang pagdulog nito sa konsepto ng “puri” ng babae noong panahong nalathala ang akda. Dati, ang “puri” ay hindi lamang iniuugnay sa “virginity” bagkus maging sa “dangal.” Katunayan, ginamit nina Andres Bonifacio at Emilio Jacinto ang konsepto ng “puri” at iniangat iyon sa pambansang antas. Ang pagkawala ng puri ay katumbas na ng kamatayan dahil wala nang “mukha pa ang maihaharap sa bayan.” Umuusig ang kuwento sa de-kahong paniniwala ng lipunan, at hinahatak ang kalalakihan na sipatin ang pag-ibig nang higit sa idudulot na kasiyahan ng makalupang pagniniig.

Mababanggit ang isa pang kuwento ni Sotto na pinamagatang “Panikas sa Gugma”  (1908)  na hinggil sa matandang balong babaeng mayaman (Donya Torcuata Abella) na umibig sa isang binatang makisig ngunit dukha (Potin). Tumutol ang mga anak ni Donya Torcuata sa pasiya ng kanilang ina na magpakasal muli, ngunit hindi napigil ang rumaragasang libog ng babae. Ang kalibugan ng babae  ay tinumbasan ng kalokohan ng lalaki, na lumustay ng pera ng babae. Itinakas ni Potin ang malaking halaga ng pera tungo sa Hong Kong, nagtayo roon ng negosyo at pumili ng ibang babae, at iniwang luhaan si Donya Torcuata na inakalang nabuntis siya. Natuklasan ni Donya Torcuata na bilbil lamang sa puson, at hindi totoong sanggol ang dinadala niya. Nagwakas ang kuwento nang maglupasay hanggang mabaliw ang matandang babae.

Sa naturang kuwento’y ibinubunyag ni Sotto ang kalabisan ng mga matronang nasa alta sosyedad, ngunit ang paraan ng pagsasalaysay ay napakagaan, mapagpatawa, at hitik sa makukulay na usapan. Ang kakatwa’y ang gayong uri ng kuwento ni Sotto ay uulit-ulitin magpahangga ngayon, hanggang maging de-pormula na ang talakay sa nasabing paksa. Marami pang kuwento si Sotto na kung babanggitin ko rito ay hindi matatapos ang ating usapan. Kaya ipinapayo kong bumili na lamang kayo ng Labindalawang Kuwento ni Vicento Sotto  (1998)  na inilathala ng UP Sentro ng Wikang Filipino. Kailangang mapag-aralan muli si Sotto sa panahong ito, sa orihinal mang Sugbuhanon o sa saling Filipino, at nang mabatid ng lahat, na higit na makapangyarihan ang siste ng panitikan kaysa kabulastugang napapanood ngayon sa mga programa sa telebisyon. 

Panitikan at Pagsilang

Parola ang panitikan.Unti-unting naglalaho sa akademikong kurikulum mulang elementarya hanggang hay-iskul ang panitikan, ngunit waring hindi nababahala ang mga awtoridad. Marahil, naiisip din nilang wala naman talagang halaga ang panitikan sa ating buhay, at isa lamang iyong paraan ng pang-aliw sa sinumang nababato’t walang magawang tao. Ngunit ibig kong maghain ng ilang argumento—kaugnay ng unang binanggit ni Mario Vargas Llosa sa Thailand noong 2002—hinggil sa bisa ng panitikan upang mabuhay.

Panitikan ang magbubukas sa atin ng paningin. Kung ang mga lárang, gaya ng medisina, inhinyeriya, batas, ekonomiya, at estadistika ay sumasapit sa yugto na labis na espesyalisado ang mga kodigo, wika, at panuto tungo sa pinakamaliliit na bagay—at nagdudulot upang pagpangkat-pangkatin ang mga tao—ang panitikan sa kabilang dako ay humahatak sa mga tao na tingnan ang daigdig sa kabuuan, ani Llosa. Sa panitikan, matututo tayong makibahagi sa damdamin, iniisip, o nilulunggati ng ibang tao saanmang bansa’t anumang panahon ang kaniyang kinalalagyan.

Basahin si Francisco Balagtas at mauunawaan natin ang bait at katwiran sa gitna ng panlulupig at kaapihan. Basahin si Jose Rizal at mauunawaan natin ang lipunang batbat ng lagim at rebelyon. Basahin si Aurelio Tolentino, at mauunawaan natin ang mga pagtutol sa mga relihiyong bumubulag sa isip at lumulumpo sa loob ng mga deboto. Basahin si Lope K. Santos, at mauunawaan natin ang makamandag na halina ng sugal. Basahin si Rio Alma, at mababatid natin ang kapangyarihan ng pagbabalik sa minulan at pagbubuo ng bagong Filipinas.

Mabisa ang panitikan sa pag-arok ng sukdulan ng pag-ibig, sex, at erotika, kung hihiramin ang dila ni Llosa. Ang mga tao na pulos basurang nobeleta ang binabasa o nahirati sa telenobela ay mauuwi sa makitid na pagtanaw sa sex at pagmamahal, at hindi malalayo sa hayop.  Ngunit makapagdudulot naman ng pambihirang libog at guniguni ang mga klasikong akda, halimbawa na ang mga tula o akda nina Lamberto E. Antonio, Pablo Neruda, Luis de Gongora, at Charles Baudelaire; at mahihigop tayo papaloob sa makukulay na daigdig at langit o impiyerno nina Marquis de Sade, Leopold von Sacher-Masoch, Dante Alighieri, at Edgardo M. Reyes. Sabi nga ni Llosa, ang mag-asawang mahilig sa literatura ay malalim kung umibig at makipagtalik kaysa karaniwang mamamayan.

Taliba ang panitikan, at mauunawaan natin ang propaganda na ipinalalaganap ng mga tiwaling institusyon o administrasyon. Mapaghuhunos tayo ng panitikan upang maging maingat sa prehuwisyo, at umiwas sa baluktot na pagtingin hinggil sa lahi, kasarian, paniniwala, at pandurusta. Higit nating mauunawaan ang nilalaman ng Saligang Batas at ng Batas Militar kapag hinalungkat ang mga nobela, tula, at dula na pawang nalathala noong dekada 1970-1990, at pinag-aralan ang satirikong sanaysay ng gaya nina Adrian Cristobal, Carmen Guerrero Nakpil, at Nick Joaquin,  o kaya’y ang mga tula nina Amado V. Hernandez, Rio Alma, Bienvenido Lumbera, Jose F. Lacaba, at Alfrredo Navarro Salanga.

Hahatakin tayo ng panitikan tungo sa madilim ngunit kapana-panabik na nakaraan, at ipagugunita sa atin na kahit may sariling lunan ang panitikan at ang kasaysayan, maaari ding magsalikop ang dalawa tungo sa kagila-gilalas na kabatiran. At ang mga tao, na nakibahagi sa gayong karanasan sa pamamagitan ng pagbabasa, ay magkakaroon ng panibago’t sariwang pag-unawa hinggil sa kaniyang sarili, sa kaniyang kapuwa, sa kaniyang bansa, at sa kaniyang diyos.

Pinadadakila ng panitikan ang isang bansa, at higit na nagiging kapaki-pakinabang ang wika. Sa pamamagitan ng mga tula, awit, nobela, kuwento, at dula ay umangat sa mataas na antas ang Tagalog, at naging saligan ng Filipino bilang wikang pambansa, bukod sa nagbabantang maging pangunahing wikang internasyonal. Mula sa panitikan, ang Filipino ay pinakinabangan na rin ng iba pang lárang, gaya sa Batas, Matematika, Pilosopiya, Agham, at Teklonolohiya, at higit na ngayong epektibong panturo sa mga mag-aaral kaysa Ingles. At kinikilala na rin ngayon ang mga manunulat na Filipino na nagsusulat sa Filipino doon sa ibang bansa, bagaman hindi sila kasintanyag nina Manny Paquiao at Precious Lara Quigaman.

Ang maalam sa panitikan ay hindi lamang lumalawak ang bokabularyo, wika nga ng batikang mangangathang Llosa, bagkus lumalawak din ang imahinasyon. Nakapagsasalita tayo nang maayos at malinaw dahil sa panitikan, dahil ang mga konsepto natin ay hindi maibubukod sa mga salita. Maibubulalas natin ang ating loob sa maririkit na pananalita, na mabibigong hulihin sa retrato, sayaw, pelikula, at pintura. Higit na epektibong mambabatas noon sina Francisco Tatad at Blas F. Ople dahil hindi lamang maalam sila sa batas, kundi malalim din ang pagkaunawa nila sa Filipino at panitikan ng daigdig.

Higit sa lahat, pinatatalas ng panitikan ang isip ng tao. Malimit naaapi ang mga dukha’t kulang-palad dahil hindi sila nakalalasap ng matitinong panitikan mula sa mga paaralan, aklatan, at tindahan. Samantala’y ang tao naman na bukás sa sari-saring panitikan ay mauunawaan ang kultura ng korupsiyon, ang diktadura ng makabagong balatkayo, at ang neo-kolonyalismo sa antas ng United Nations—sa panahong ang itim at ang puti ay malabo ang hanggahan ng pagkakakilanlan.

Oo, may malinaw na kakayahan ang panitikan na itaas ang ating pagkatao. Ngunit may isa pa itong kakayahan na dapat tuklasin ng madla. Na puwedeng pagkakitaan ng mga lalawigan ang panitikan, at magamit sa promosyon ng turismo at paglalakbay, gaya ng nagaganap sa Alemanya, Espanya, Italya, Japan, Pransiya, at Tsina. Magagamit ng Batangas, Bulakan, Laguna, Quezon, at Rizal ang mga panitikan nito habang nang-aakit ng mga turista. Gayundin sa Hilaga at Timog Ilokos, na ang mga klasiko’t modernong akda ng mga Ilokanong manunulat ay maitatampok habang ipinakikilala sa mga turista ang mga makasaysayang bayan, bahay, at bantayog. Sa Cordillera, Mindanao, Palawan, at Panay, ang mga panitikang bayan, gaya ng epiko, awit, at kuwento ay maaaring iugnay sa promosyon ng turismo.

Kung babalikan ang datos at kinikita ng National Bookstore sa buong bansa, ang 60 porsiyento ng mga nabibiling aklat at babasahin nito ay pawang isinulat ng mga Filipino at nasusulat sa Filipino, at kaugnay ng panitikang Filipino, ayon sa aking panloob na impormante. Kaya hindi totoo na pulos na Ingles at imported na babasahin ang kumikita sa naturang higanteng tindahan. Kung makapagpapakalat lamang ng mga aklat, gaya ng nobela, tula, at sanaysay sa buong bansa, ang kapuwa pabliser at awtor, kasama na ang mga ahente,  ay malaki ang kikitain. Makasasabay din sa mga tradisyonal na awtor ng teksbuk ang mga malikhaing manunulat, at mababawasan kahit paano ang mga naghihikahos na manunulat.

Isang kaululan kung gayon kung paniniwalaan ang mga kongresista at senador na gawing Ingles ang midyum ng pagtuturo sa Filipinas. Higit na makatutulong sa bansa kung aatupagin ng nasabing mga mambabatas ang pag-usisa sa kurikulum ng Kagawaran ng Edukasyon, at ang pagpapalaganap ng panitikan at wikang Filipino, kaysa tila maging bayarang tinig lamang ng mga international call center.

Pahabol
Kahit ang mga lokal na call center ay dapat maghanda na sa pagtanggap ng mga kawaning mahusay magsalita at umunawa sa Filipino at nakaaalam kahit paano sa panitikang Filipino. Ito ay sa dahilang malapit nang umabot ang populasyon ng Filipinas sa 100 milyon, na magtatampok sa Filipinas upang mapabilang ito sa mga higanteng bansa, alinsunod sa populasyon. Sa ganitong pagkakataon, maraming kliyenteng Filipino ang tatawag sa telepono at gagamit ng internet sa pamamagitan ng wikang Filipino. Kaya ang mga call center ay hindi na lamang tutugon sa mga pangangailangan ng mga tradisyonal na kliyenteng Amerikano o Briton, bagkus sa milyon-milyong Filipinong maaaring nandarayuhan o mamimili o negosyanteng ibig makipag-usap sa Filipino. Kaya kapag hindi nakinig ngayon ang batasan, ang industriya, at ang pamumuhunan sa alimpuyo ng Filipino, inaasahan ang napipinto nitong pagbagsak dahil sa pagtalikod sa dapat sanang pag-alimbukad.

Prehuwisyo at Kamangmangan

Magkaugnay ang pusod ng prehuwisyo at kamangmangan, at malimit isinisilang ang prehuwisyo dahil sa kamangmangan. Ang kamangmangan ay maaaring hatid ng kasalatán—kung hindi man sinasadya o di-maiiwasang pagtanggi—sa pagsagap ng mga bagay na maaaring pumasok sa limang pandama. Ang kamangmangan ay maaaring magsimula sa sarili na nagkaroon ng gawîng batay sa hinuha o kutob na pawang maisasalin sa pananaw o panlasa sa isang bagay. Habang tumatagal, ang kamangmangan ay maiwawasiwas na sandata upang banggain ang establisadong karunungang unang nabatid o natuklasan ng iba. Ngunit upang manatiling buháy ang kamangmangan, kailangang isilang nito ang prehuwisyo na siyang magiging taliba at tagapamansag ng anumang lihis sa lohika. Tulad ng karunungan, ang prehuwisyo ay makapaghuhunos na binhi na maitatanim, mapalalago, at maipalalaganap sa pasalita o pasulat na paraan.

Hindi lahat ng pumapasok o sinasagap ng limang pandama ay awtomatikong magrerehistro ng karunungan sa isang tao, at mababatid ito sa mahabang saliksik ng mga siyentipiko. Ang pagbabasa ng nobelang Filipino, gaya ng Mga Ibong Mandaragit ni Amado V. Hernandez, ay hindi mangangahulugan ng kagyat ng pagkakaunawa sa banghay o tauhan para sa sinumang nahirati sa panitikang Ingles o Espanyol o Mandarin. Sa pagitan ng limang pandama at utak ay may salaan, wika nga ni Silvino V. Epistola, at ang salaang iyon ay may kaugnayan sa ating pagkamamamayan at pagkabansa, o sabihin nang “pagka-Filipino.” Makatutulong aniya ang salaang iyon sa pag-unawa ng ating panitikan.

Idaragdag ko sa winika ni Epistola na maaaring lumitaw ang prehuwisyo sa “salaan” na nasa pagitan ng pandama at utak. Sa simula’y maaaring mikrobyo ang prehuwisyo na marahang ngumangatngat sa naturang salaan, hanggang ang naturang salaan ay mabutas na magiging sanhi upang makapaglagos sa isip ang pagsagap sa mga bagay nang hindi gaanong napag-iisipan. Bago pa man magbasa ng isang katha o tula o dulang Filipino ay posibleng makadarama na ng pambihirang pagkayamot, pangamba, o pagkamuhi ang mambabasa sa gayong uri ng akda dahil hindi niya agad maarok ang kaniyang binabasa. Maaaring isumpa agad niya ang nobela at husgahang pangit ang pagkakasulat niyon—kahit hindi pa ganap na natatapos basahin ang nasabing nobela—at sabihing malayo iyon sa estetikang ang pamantayan ay paggamit ng mga salitang magagaan, gaya sa peryodiko, na maaaring kayang maunawaan ng isang estudyanteng nasa ikatlong taon ng mataas na paaralan.

Lulubha ang prehuwisyo kapag ang puna ay lumalampas sa inihahaing diskurso ng akda. Hindi pa ganap na nasusuri, halimbawa na, ang nobela ni Hernandez ay ilalahok sa usapan ang konsepto ng elitismo sa pagsulat na maaaring namamayani sa hanay ng mahuhusay na manunulat; o kung hindi’y kathang-isip lamang ang lahat. Ang gayong pakana ay paglihis sa binubuksang diskurso hinggil sa nobela at pagpaling sa dinamikang nagaganap sa sirkulo ng mga manunulat at pagpaloob sa usapin ng malikhaing pagsulat na kinakasangkapan ang estilo at salitang magagaan. Mapapakamot ng ulo, kung hindi man bayag, ang sinuman kapag susundan ang palundag-lundag na banat—na matataguriang punang hitik sa prehuwisyo.

Kawawa ang nobelang gaya ng Mga Ibong Mandaragit kapag sinapol ng prehuwisyo. Hindi makasasagot ang nobela sa mga maling paratang; o kaya’y makapagsasaad ng konteksto hinggil sa pagkakasulat niyon, hangga’t walang darating na isa o dalawa o higit pang kolumnista, kritiko o blogista upang pabulaanan ang sinasabi ng kolumnistang may prehuwisyo.  Kumikislot ang prehuwisyo, at sa kisapmata’y makapag-aanyo itong makamandag na ulupong na makatutuklaw, saka makapapatay ng pangarap, sa sinumang kabataang naghahanap ng modelo ng nobela o kuwento o tula na pawang makaaaliw at makapagdudulot ng dunong. Walang pinipiling edad o kasarian o propesyon ang prehuwisyo. Sa mata ng  kolumnista o peryodista, maligoy ang panitikan, at ang ganitong ligoy ay hindi nababagay sa pormula ng pahayagan. Mas payak, mas maganda.

Sa bibig ng isang kolumnista, ang prehuwisyo ay may kakayahang madamitan ng pagtatanggol ng magulang para sa kaniyang minamahal na anak, ngunit itatanggi ng magulang na taglay niya ang prehuwisyo. Ang prehuwisyo ay maibubuga gaya ng tani-tanikalang retorikang tanong—na ipinanghahalili bilang paliwanag—na maaaring wala namang sagot o kaya’y nagkukubli ng pagkayamot sa matataas na uri ng panitikang lumalampas sa itinatakda ng de-kahong pagtingin sa  buhay.

Mainipin ang prehuwisyo at lumilikha ito ng halimbawa na ang saliksik ay hanggang internet lamang o paggalugad sa Google, at ang talambuhay ng manunulat  ay nagwawakas sa hatol ng Kataas-taasang Hukuman. Ang prehuwisyo ay pag-aakala na ang Mga Ibong Mandaragit ni Hernandez ay hinggil lamang sa pananakop ng Hapones, na isang kabulaanan, dahil ang alusyon at pahiwatig niyon ay hindi lamang lumalampas sa pananakop ng mga dayuhan sa Filipinas bagkus umuusig din sa mga Filipinong senador, obispo, heneral, gobernador, abogado, hukom, propitaryo, peryodista, sosyalera, at iba pang maykaya sa lipunan.

Ang prehuwisyo ay pagtatambis ng dalawang akda at paghahambing ng dalawa o higit pang estilo o wika upang palitawin ang pagkiling sa isang panig nang walang masusing pagtalakay sa magkakaibang polong pinagmumulan ng mga panig. Higit sa lahat, ang prehuwisyo ay maangas na pagtuligsa sa nakaraan, at pagpapanukala ng marapat na kabaguhan, nang hindi ganap na nauunawaan ang pagsasalikop, pagsasalimbayan, at pagtatagisan ng kasaysayan ng panitikan at ng kasaysayan ng bansa. Lumilikha ng sariling multo ang prehuwisyo, at ang multong ito ang lalabanan at katatakutan mismo ng tao na nauulapan ng kuro-kurong walang batayan.

“Walang may monopolyo ng repolyo’t katwiran,” wika nga ng makatang Rio Alma, ngunit aangkinin pa rin ng prehuwisyo ang pagkakataong lagumin nang napakabilis ang panitikan na parang iisa lamang ang anyo at ang gahum na dapat pagsumundan ng kabataan. Sumusugat lamang ang prehuwisyo dahil nakahahatak ito ng ibayong kamangmangan, at ang multiplikasyon ng gayong kamangmangan, na kapag ipinataw sa panitikang Filipino, ay makapagpapatindi ng pagkaligta sa sarili, ng pagbura sa ugat at kaligiran, at ng paggamit ng salitang “Filipino” hanggang sa salita lamang ngunit ang totoo’y umiimbulog na banug sa himpapawid, at dadagitin pagkaraan ang madlang nangangapa sa sariling panitikan.

Pinahihinto ng prehuwisyo ang kakayahan ng tao na mag-isip, magsuri, at magpasiya nang may bait.

Hindi kinakailangang makipag-away sa sinumang kolumnista sa diyaryo. Ano pa ang silbi ng demokrasya kung hindi pakikinggan ang kabilang panig? Subalit sa oras na ipinid ang isip, at ilihis ang daloy ng usapan mula sa orihinal na puntong binuksan, ay magsisimula ang balitaktakang walang katapusan. Mabuting halimbawa ang pitak ukol sa Mga Ibong Mandaragit at hinagpis sa sistema ng pagtuturo hinggil sa pagpapalaganap ng kamangmangan, prehuwisyo, at inseguridad ng isang kolumnista, at siyang makapagbubukas ng isip at karunungan sa  mga karaniwang mamamayang walang pitak, walang tinig, walang pangalan sa akademya man o pahayagan. 

Uhaw ang Tigang na Lupa

Ipagdiriwang sa 8 Mayo 2008 ang ika-65 taon ng pagkakalathala ng maikling kathang “Uhaw ang Tigang na Lupa” (1943) ni Liwayway A. Arceo. Mahalaga sa aking palagay ang nasabing araw dahil iyon ang magbubukas ng pinto kay Liwayway sa daigdig ng panitikang Tagalog, at pagkaraan, sa panitikang Filipino sa kabuuan. Pambihira ang hagod ng mga salita sa kathang “Uhaw ang Tigang na Lupa,” at hindi kataka-taka kung umani iyon ng mga papuri mula sa mahihigpit na kritiko.

Inilahad ang “Uhaw ang Tigang na Lupa” sa punto de bista ng isang anak na dalagita, at sa kaniyang mala-muslak na mata’y masisilayan ang matimpi, kung hindi man sikil na ugnayan, ng magkabiyak na ang lalaki’y manunulat at ang babae’y tapat na maybahay. Magkakalamat ang kanilang pagsasama, nang di-sinasadyang matuklasan ng babae na may ibang sinisinta ang kaniyang bana. Ngunit lilihis sa kakaibang wakas ang kuwento nang magkasakit, magdeliryo, at pagdaka’y mag-agaw-buhay ang lalaki. At bago ito malagutan ng hininga’y hiniling nito ang pagsang-ayon ng kaniyang kalaguyo sa bagong pagsasama. Sumagot ang kabiyak at nagkunwang kalaguyo—at pinagbigyan kahit napakasakit pakinggan ang gayong pagtataksil ng kaniyang bana.

Tapat at dalisay ang himig ng persona, at bawat kataga nito’y tila ibinubulong sa kaniyang saksing talaarawan. Kung naganap marahil ang tagpong iyon sa ngayon ay hindi na talaarawan ang anyo bagkus isa nang lahok sa blog. Ang paglalarawan sa mga tauhan, ang paghuhunos ng panahon, ang unti-unting pagbubunyag ng lihim, at ang maingat na pagkatalogo ng diwa’t damdamin ay pawang itatakda ng numero sa simula ng talata o pangkat ng mga talata.

Walang pasubaling naiiba ang hagod ng wika ni Liwayway sa iba pang manunulat na nauna sa kaniya, gaya nina Fausto Galauran, Valeriano Hernandez Peña, at Antonio Sempio, at kahit sa kaniyang kapanahong si Genoveva Edroza-Matute. Maindayog gaya sa musika ng tulang tuluyan ang pukol ng salita ni Liwayway. Ngunit hindi mahahaba ang pangungusap, at kung pinahaba man ay halatang sinadya upang patagintingin ang bagsak ng mga salita o diwa; hindi rin mapalamuti ang pandiwa o pang-uri; at lalong hindi makapagpapaantok ang monologo gaya ng sa mga tauhang nauuso noon. Heto ang ikalimang bahagi ng “Uhaw ang Tigang na Lupa” na maitatangi sa iba pang bahagi dahil waring sinadya rito ang repetisyon ng mga salita at paglalarga ng diwa:

Kung gabi ay hinahanap ko ang kaaliwang idinudulot ng isang amang nagsasalaysay ukol sa mga kapre at nuno at ukol sa magagandang ada at prinsesa, ng isang nagmamasid at nakangiting ina, ng isang pulutong ng nakikinig na magaganda at masasayang bata.

Nguni, sa halip niyon ay minamalas ko si Ama sa kaniyang pagsusulat, sa kaniyang pagmamanikilya, sa kaniyang pagbabasa. Minamasdan ko kung paano niya pinapangungunot ang kaniyang noo, kung paano niya ibinubuga ang asóng nagbubuhat sa kaniyang tabako, kung paano siya titingin sa akin na tila may hinahanap, kung paano niya ipipikit ang kaniyang mga mata, kung paano siya magpapatuloy sa pagsulat . . . .

Si Ina ay isang magandang tanawin kung nanunulsi ng mga punít na damit, kung nag-aayos ng mga uhales at nagkakabit ng mga butones sa mga damit ni Ama. Sa kaniyang pagbuburda ng aking mga kamison at panyolito-sa galaw ng kaniyang mga daliri-ay natutunghan ko ang isang kapana-panabik na kuwento. Nguni, ang pananabik na ito’y mapapawi.

Kabagut-bagot ang aking pag-iisa at ako ay naghahanap ng kasama sa bahay-isang batang marahil ay nasa kaniyang kasinungalingang gulang o isang sanggol na kalugud-lugod, may ngiti ng kawalang-malay, mabango ang hininga, may maliliit na na paa at kamay na nakatutuwang pisilin, may mga pisngi at labìng walang-bahid kasalanan at kasiya-siyang hagkan, o isang kapatid na kahulihan ng gulang, isang maaaring maging katapatan . . . .

Magaan ang ganitong uri ng pananagalog, at masasabing kauri ng wikang ginagamit kahit sa pagsusulatan ng mga karaniwang tao noon. Ngunit siyempre, hindi na uso ngayon ang ganitong uri ng wika. Ano’t anuman, kapupulutan pa rin iyon ng aral ng bagong henerasyon ng mga manunulat, gaya sa hanay ng mga manunulat sa Tagalog Online Pocketbook at iba pang literaturang pangkabataan. Mabuti nang mag-aral hinggil sa ating wika at panitikan, kaysa ipagpatuloy ang pangangapa at walang habas na katangahan.

Inaanyayahan ko kayong basahin muli si Liwayway A. Arceo. Basahin natin ang kaniyang mga nobela, kuwento, dula, sanaysay, at iba pang akda nang bukas ang isip at malayo sa prehuwisyo at haka ng ibang kritikong mababaw ang pagsusuri sa panitikang Filipino. Basahin at pahalagahan natin ang mga manunulat na Filipino alinsunod sa likas na agos ng kasaysayan ng panitikang pambansa habang gamit ang lente ng pagbasang magmumula lamang sa pananaw ng Filipino. Mabigat ito, subalit nakatitiyak akong kayo rin ang ganap na makatitighaw ng uhaw ng malawak, mayamang lupain ng ating pambansang panitikan.