Ang “Filipino” sa Konstitusyong 1987 at ang kaso ng “Filipinas”

Hangad na sagutin ng panayam na ito ang legalidad ng paggamit ng salitang “Filipinas” sa mga akdang nasusulat sa Filipino, inilathala man ng publiko o pribadong ahensiya o institusyon. Inihayag noong isang taon nina Dr. Rosario Torres-Yu, Dr. Teresita G. Maceda, Dr. Maria Bernadette L. Abrera, Dr. Adrian P. Lee, Dr. Ramon G. Guillermo, Dr. Pamela C. Constantino, at Dr. Jovy M. Peregrino na “malinaw na paglabag sa 1987 Konstitusyon ng Pilipinas ang paggamit ng mungkahing ‘Filipinas’ kapag ito’y ipinatupad [ng pamahalaan].”[i] Mahalagang talakayin ang tindig nina Torres-Yu atbp sapagkat ang anumang ipinromulgang konstitusyon noong 1987 ng pamahalaan, nasa Ingles man o Filipino, ay maaaring maging batayan ng paggamit ng Filipinas sa ngayon.

May nilalabag ba sa kasalukuyang konstitusyon o sa alinmang batas ng bansa, kung gagamitin ng pamahalaan sa partikular, at ng madla sa pangkalahatan, ang salitang “Filipinas” sa mga opisyal na komunikasyon? Bago ito sagutin ay marapat munang ilugar ang salitang “Filipino” at “Pilipino” sa konteksto ng Konstitusyong 1987. Kailangan ding linawin kung paano binuo ang Saligang Batas 1987, kung naipromulga ba ito sa kapuwa Ingles at Filipino, at kung natalakay nang husto ng mga komisyoner ng Komisyong Konstitusyonal[ii].

Anyo ng Filipino
Sa rekord ng Komisyong Konstitusyonal[iii], kinilala ng Lupon sa Wika, ani Wilfrido V. Villacorta, ang sumusunod: una, may umiiral na lingguwa prangka na tinatawag na “Filipino” na ginagamit ng mga mamamayang may magkakaibang katutubong wika o diyalekto; at ikalawa, ang lingguwa prangkang ito ay “Filipino” at hindi “Pilipino” sapagkat hindi ito eksaktong Tagalog. Ipinaliwanag pa niyang ang Tagalog ay may purong anyo, samantalang ang Filipino ay mas puro pa ayon sa mga lingguwista dahil kinakailangan nitong umimbento ng salita kahit hindi pa ginagamit. Dumaan sa ebolusyon nang ilang siglo, sambit pa ni Villacorta, ang Filipino bilang lingguwa prangka sa pamamagitan ng paggamit ng iba’t ibang diyalekto na nauunawaan ng nakararaming tao. Ibinunyag pa niyang, ayon umano sa isang lingguwista,[iv] ang mga wika sa Filipinas ay may parehong ugat na salita, gramatika, at palaugnayan, kaya napakadaling mag-aral ng isang Filipino ng alinmang diyalekto sa Filipinas kompara sa mag-aral ng banyagang wika.

Ang unang sesyon ng Komisyong Konstitusyon ng 1986.

Ang unang sesyon ng Komisyong Konstitusyonal ng 1986. Larawan mula sa pamahalaan.

Mahalagang itampok dito ang kaibhan ng “Filipino” sa “Pilipino.” Sa tanong ni Jose C. Colayco hinggil sa kung ano ang kaibhan ng dalawang salita, tumugon si Villacorta na ang Filipino ay “pinalawak na Pilipino, at ito ang lingguwa prangka na likás na dumaan sa ebolusyon sa buong bansa, at ibinatay sa Tagalog at iba pang diyalekto [sic, wika] sa Filipinas at banyagang wika. Sumang-ayon din si Villacorta kay Colayco na higit na angkop ang Filipino na gamitin sa panukalang konstitusyon dahil kung ibabatay sa kasaysayan, ang Filipino ay nagmula sa “Filipinas” na nag-ugat naman sa “Felipe” [Haring Felipe II ng Espanya].[v] Ayon naman kay Francisco A. Rodrigo ang “Pilipino” ay tinanggal ang mga [hiram] na titik sa alpabeto na gaya ng \f\, \j\, \q\, \v\, at \z\ at pinalitan ng \k\ ang \c\ na lumitaw na katawa-tawa [kapag ginamit sa pasulat na paraan], at ang ganitong mga dahilan ang nagresulta para suportahan ang “Filipino” bilang wikang pambansa.[vi] Sa punto de bista ng Filipino ay tama si Rodrigo; ngunit sa punto ng Tagalog, ito ang pinakamadaling paraan ng adaptasyon, bagaman ang naturang gawi ay maaaring magsakripisyo ng orihinal na anyo ng salitang hiniram mula sa banyagang wika. Ilan sa maihahalimbawa na salitang Espanyol na may titik \c\ na naging \k\ o \s\ ang sumusunod: cabo (kabo), cacerola (kaserola), cadena  (kadena), cadete (kadete), camara (kamara), campana (kampana), at canal  (kanal).

Kung palalawigin pa ang obserbasyon ni Rodrigo, ang lahat ng salitang hiram sa Espanyol na may \f\ ay pinalitan lahat ng \p\, gaya ng café (kape), certificado  (sertipikado), defecto (depekto), defensa (depensa), deficit (depisit), definición (depinisyon), definido (depinido), fabrica  (pabrika), falda (palda), falso (palso), fanatico   (panatiko), fantastico   (pantastiko), farol  (parol), farola (parola), at Filipinas (Pilipinas). Ang \j\ ay tinumbasan ng \h\ sa Pilipino, gaya ng caja (kaha), cajero (kahero), jamón (hamon), Japonés (Hapones), jarana (harana), at justicia (hustisya). Ang \q\ ay hinalinhan ng \k\, gaya ng caqui (kaki), querida (kerida), quijones  (kihones),  quijote (kihote), quimiko (kimiko) quinta (kinta), at quizame  (kisame). Ang titik \v\ ay tinumbasan ng \b\, gaya ng  cavado (kabado), caviar (kabyar), levadura  (lebadura), civil (sibil), vaca (baka), uva  (ubas), favorito (paborito), avocado (abokado), at Eva (Eba). At ang titik \z\ ay pinalitan ng \s\, gaya ng carroza (karosa), brazo (braso), cabeza (kabesa), capataz (kapatas), cerveza (serbesa), eczema (eksema), at calzada (kalsada).

Sinabi naman ni Ponciano L. Bennagen na ang Lupon sa Wika ay pinili ang “Filipino” na may \f\ na gamitin sa panukalang Konstitusyong 1987 sapagkat ito ay opisyal na naghunos [evolved] sa pamamagitan ng pagpapaunlad ng Tagalog na walang \f\, na “sumasalamin sa liberal na pagkilos tungo sa pagtanggap ng iba pang diyalekto sa lilitaw na lingguwa prangka.”[vii] Ang ganitong tindig ang siya ngayong ipinagpapatuloy ng KWF, pagkaraang lumitaw sa mga pambansang konsultasyon nito na may titik o tunog \f\ sa mga katutubong wika na dapat ipaloob sa Filipino.

Ang salitang “evolve,” gaya sa ebolusyon ng Filipino, ay isang puntong pinagtaluhan sa Komisyong Konstitusyonal. Kung ipagpapalagay na ang pagtanggap ng \f\  sa alpabetong Filipino ay napakahalagang aspekto ng ebolusyon upang makahiram ng mga salita sa panrehiyon o banyagang wika, ito ang dapat harapin sa ngayon. Mababalikan ang panukala ni Joaquin G. Bernas na enmiyendahan ang lahok na nabuo ng lupon hinggil sa wika.[viii] Tumutol si Villacorta dahil pinalalabnaw nito ang orihinal na panukalang napagkasunduan. Sumagot si Bernas na ang kaniyang panukala ay tinatanggal ang salitang “evolve” dahil hindi daw isinasabatas ang ebolusyon. Ngunit tumindig si Blas F. Ople, at ikinatwirang “ang salita ay kumikilala sa katotohanan na ang mga tao mismo ay may karapatang hubugin ang kanilang wika nang labas sa balangkas ng Konstitusyon o batas.” Idiniin ni Ople na ang tungkulin ng batas ay patuloy na paunlarin ang naturang mga wika[ix] (akin ang diin).

Salin at Promulgasyon
Ang panahon na ginagawa ang borador ng Konstitusyong 1987 ay yugto na nasa transisyon ang Institute of National Language (INL)/ Surian ng Wikang Pambansa (SWP) na tatawaging Linangan ng mga Wika sa Pilipinas (LWP) pagkaraan. Noong 1986, nasa ilalim ng Rebolusyonaryong Gobyerno ang Filipinas, at ang SWP ay nasa alanganing posisyon bilang kawanihan. Gayunman, aktibong nagmungkahi ang SWP sa pangunguna ni Ponciano B.P. Pineda hinggil sa mga nararapat na probisyon ng panukalang konstitusyon 1987. Kabilang sa inilaban ng SWP ang sumusunod: una, gawing opisyal na wika ang Filipino; ikalawa, gawing wikang pambansa ang Filipino na ang pinakaubod ay “Pilipino.” Ang mungkahi ng SWP ay taliwas sa orihinal na panukala nina Ernesto Constantino, Consuelo J. Paz, Rosario Torres-Yu, at Jesus Fer. Ramos na ipromulga ang konstitusyon sa wikang Pilipinon sa paniniwalang ang “Filipino” ay dapat pang paunlarin, at ang tunog \f\ ay hindi mabigkas ng maraming Filipino. Ang pagdaragdag ng hulaping \-on\ , na gaya sa Hiligaynon, Surigaonon, Bikolnon, atbp ay katanggap-tanggap umano sa mga Bisaya at taga-Mindanaw.[x] Nabigong umusad ang Pilipinon dahil kailangan nitong magsimula sa zero, bagaman maganda ang idea na ang pambansang wika ay mabuo mula sa mga katangian ng sari-saring wika sa buong kapuluan.

Ang Filipino-na-ang-pinakaubod-ay-Pilipino ang magiging problematiko sa pagbubuo ng Konstitusyong 1987. Habang binabalangkas pa lamang ang nasabing batas, ang lahat ng diksiyonaryo at tesawro sa buong kapuluan ay tinatanggap lamang ang Pilipino, gaya sa Diksyunaryo-Tesauro Pilipino-Ingles (1972) ni Jose Villa Panganiban; Pilipino Loan Words in English (1970) ni Fe Aldabe Yap; English-Tagalog Dictionary (1977) at Tagalog-English Dictionary (1986) ni Leo James English; English-Pilipino Dictionary (1995) nina Vito C. Santos at Luningning E. Santos; at Diksyunaryo ng Wikang Filipino (1989) ng LWP. Sa ganitong pagkakataon, bagaman tinatanggap sa hinagap ang mga hiram na titik, gaya ng \f\, \j\, \q\, at \v\, ang mga ito ay hindi pa nailalahok sa mga diksiyonaryo na magbibigay ng suliranin sa pagsasalin sa Filipino ng konstitusyon. Mapapansin kung gayon na ang Filipino sa yugtong ito ay marapat pang pinuhin ng mga lingguwista, editor, at manunulat.[xi]

Ayon sa Artikulo XIV, Seksiyon 8, ng Konstitusyong 1987, “This Constitution shall be promulgated in Filipino and English and shall be translated into major regional languages, Arabic, and Spanish.”

Kung ang “Filipino” ay ipapalagay na kathang-legal [legal fiction] pa lamang, kung susundin ang pangangatwiran ni Bro. Andrew Gonzalez, ang paraan ng pagsasalin ng tekstong Ingles ng Konstitusyong 1987 tungo sa Filipino ay dapat handang tumanggap ng mga hiram na titik sa mga banyagang wika. At kung susundin ang lohika ni Pineda na ang ubod ng Filipino ay Pilipino, ang Filipino nito sa minimum na kahingian ay dapat sumunod sa panuntunan ng Pilipino at pagkaraan ay handang tumanggap ng pagbabago sa proseso ng ebolusyon ng Filipino, gaya ng titik \f\ na hindi lamang ginagamit sa Espanyol at Ingles, bagkus matutunghayan din sa mga katutubong wika sa hilaga at timog, partikular sa Kordilyera at Zamboanga Peninsula.

Pangunahing teksto at Salin
Isang malaking usapin sa mga pagdinig at pagtatalo ng Komisyong Konstitusyonal ay nang pagtibayin ang borador ng Konstitusyong 1987 sa wikang Ingles noong 13 Oktubre 1986, dalawang araw bago ang dedlayn ng Komisyon; sa kasamaang-palad ay hindi pa tapos ang bersiyong Filipino.  Nagtanong si Ponciano L. Bennagen kay Presiding Officer  Ricardo J. Romulo sa estado ng tekstong Filipino at kung anong paraan ito lalagdaan, yamang may pantay na importansiya ito sa tekstong Ingles.

Tinugon ni Jose F. S. Bengzon si Bennagen na kung sakali’t magkakaroon ng pagtutol sa salin sa Filipino na may kaugnayan sa paglabag sa mga konsepto ay mananaig ang tekstong Ingles. At ang mga pagtutol ay dapat maitala ng Komisyong Konstitusyonal.

Iminungkahi ni Christian S. Monsod na anumang tekstong Filipino na kanilang lagdaan ay ituring na borador lamang. Aniya:

I would like to suggest that any translations that are made, even if we sign them, be constituted as draft, because I do not think that we should sign any translation that we have not really studied ourselves. The only text that has been approved by this body is the English text. I do not think we can delegate to anybody the finalization of any other version that we ourselves have not gone through individually.[xii]

Ang pag-uusisa ni Bennagen kung ano ang magiging pangwakas na aksiyon upang maging opisyal na bersiyon ang tekstong Filipino ay makatwiran. Binanggit ni Bengzon na ang promulgasyon ng tekstong Filipino ay maaaring ganapin pagkaraan ng ratipikasyon, upang magkaroon ng sapat na panahon sa pagsasalin at marepaso iyon nang maigi ng mga kasapi ng Komisyong Konstitusyonal. Gayunman, may legal na balakid sa awtoridad ng Komisyong Konstitusyonal. Pagkaraan ng 15 Oktubre 1986 ay magiging functus officio—tapos na ang termino bukod sa nagwakas na ang gawain, at wala nang awtoridad pa na ipagpatuloy ang tungkulin— ng Komisyong Konstitusyonal.

Iminungkahi ni Ople na isaalang-alang ang referendum sa panig ng mga komisyoner kung sang-ayon ba sila sa magiging bersiyon ng tekstong Filipino. Binanggit ni Ople ang pangangailangang itatag ang isang ad-hoc komite na lilikom ng mga panukala upang pagsapit ng petsa na itatakda ng Pangulo makalipas ang ratipikasyon ng Konstitusyong 1987 ay maipopromulga na ang pangwakas na tekstong Filipino.[xiii]

Nilinaw ni Monsod, batay sa tanong ni Bennagen, na ang pangwakas na gawaing may bisa [final operative act] ay nasa paglagda ng mga komisyoner. Iminungkahi niya na ituring na borador ang lalagdaan sa ika-15 ng Oktubre, at ang pinal na tekstong Filipino ay dapat personal na lagdaan ng mga komisyoner sa pamamagitan ng referendum bago magwakas ang kanilang termino.

Sumabat si Bengzon kung kailangan pa ang mga mungkahi sapagkat, aniya, dapat beripikahin ni Pangulong Corazon C. Aquino kung naging matapat ba ang tekstong Filipino sa tekstong Ingles bago ito ipromulga. Hindi na kailangan umanong magtipon muli ang mga komisyoner at suriin at tiyakin ang tekstong Filipino. Kung bibigyan naman ng sipi ang bawat komisyoner, kailangan pa rin nitong beripikahin ang salin. At magagawa lamang ito kung dudulog sa isang ahensiya ng gobyerno (na sa panahong iyon ay SWP). Sinabi pa niyang siguro naman ay titiyakin ng Tanggapan ng Pangulo ang pagiging matapat ng tekstong Filipino sa tekstong Ingles.

Lumitaw pagkaraan ang tanong kung aling teksto ang mananaig kapag nagkaroon ng pagtatalo sa nilalaman ng konstitusyon. Nilinaw ni Ople na ang mamamayaning teksto [controlling text] ay ang Ingles sapagkat iyon ang wika sa mga deliberasyon, at para sa layuning legal lamang. Narito ang paliwanag ni Ople bago pagkasunduan ang mamamayaning teksto sa konstitusyon[xiv]:

THE PRESIDING OFFICER (Mr. Ricardo J. Romulo). Commissioner [Blas F.] Ople is recognized.

Mr. OPLE: If I may be allowed a recollection of the debates at that time, the Committee on Human Resources, headed by Commissioner Villacorta, did decide not to take a position on a controlling text. I think the presumption they adhered to was that the English and Filipino texts would be equal in rank for purposes of serving as official text of the promulgated Constitution. However, there is nothing to prevent this Commission from acknowledging the fact, as it has been acknowledged now, that the original draft was written in English and the deliberations mainly were conducted in English and that, therefore, for legal purposes, the English text could be considered controlling, for example, in courts of law, but only for purely legal purposes. We want to hold on, I am sure, to the symbolic equality of both texts.

MR. MONSOD: Mr. Presiding Officer.

THE PRESIDING OFFICER (Mr. Romulo). Commissioner [Christian S.] Monsod is recognized.

MR. MONSOD: I would like to formally move that the controlling text will be English, in case there is a conflict.

THE PRESIDING OFFICER (Mr. Romulo). For legal purposes.

MR. MONSOD: For legal purposes.

MR. [JOSE F. S.] BENGZON: I second the motion.

Ang pagturing sa Ingles bilang “namamayaning teksto,” ani Adolfo S. Azcuna, ay hindi dahil superyor ang Ingles sa Filipino, bagkus ito’y nagkataon lamang. Ginamit sa pangkabuuang deliberasyon ang Ingles at sumusunod lamang sila sa tuntuning travaux préparatoire.[xv] Sa ilang pagkakataon na ginamit nang bahagya ang Filipino sa mga sesyon ay mananatili pa ring namamayaning teksto ang Ingles, bagaman hindi sinasabi nang tahasan ang Ingles.[xvi] Pinagtibay pagkaraan ang isang resolusyon ng mga komisyoner na nagsasaad, “In case of conflict between the Filipino text and the English text, then the language predominantly used in our deliberations will prevail.”[xvii]

Sa ganitong anggulo dapat sipatin ang kaso ng salitang “Pilipinas” bilang salitang panumbas sa “Philippines.” Kung ang namamayaning teksto ng Konstitusyong 1987 ang susundin, sa kasong may kaugnayan sa aspekto o layuning legal, ang dapat gamitin ay “Philippines” na hango sa Ingles, at ang wika at mamamayan ay dapat tawaging “Filipino” alinsunod sa anyo ng pagkakasulat sa Ingles. Mapupuwing na hindi konsistent sa ortograpiya, dahil kung “Philippines” ang bansa, ang mamamayan at konseptong kaugnay nito ay dapat tawaging “Philippinean.”

Gaya ng nabanggit ni Villacorta, ang paggamit ng “Filipino” ay konsistent sa orihinal na tawag sa bansa: Filipinas. Ngunit dahil sa hindi pa ganap na nalilinang ang modernong ortograpiya ng wikang Filipino nang isalin ang panukalang konstitusyon, nanaig sa salin ang terminong Pilipino na “Pilipinas.” Pinanaig din ang salitang “Pilipino” kapag tumutukoy sa pagkakamamamayan, at ito ay matutunghayan, halimbawa na sa “Preamble” na ang “Filipino people” ay tinumbasan ng “Sambayanang Pilipino” sa tekstong Filipino; o kaya’y sa Seksiyon 19, Artikulo II, na ang “Filipino” (mamamayan) ay tinumbasan ng “Pilipino.” Sa ganitong pangyayari, mahihinuha na ang pagkakasalin ng tekstong Ingles tungo sa Filipino ay nagmumula pa rin sa namamayani noong “Pilipino” ng SWP.[xviii] Para maging konsistent sa ortograpiya ay dapat tumukoy ang “Filipino” hindi lamang sa wika, bagkus sa pagkamamamayan at lahat ng konseptong may kaugnayan sa pagkabansa.

Ang usapin ng “Pilipinas” bilang salin ng “Philippines” ay matutunghayan din sa deliberasyon ng Komisyong Konstitusyonal. Nabanggit ni Gregorio Tingson na nagulat siya nang minsang magpadala ng liham sa kaniyang esposa mulang Larnaka, Cyprus tungong Philippines. Wala umanong Philippines, sabi ng post master ng Larnaka, at hindi nito naisahinagap na katumbas lamang ito ng Filipinas. Binanggit din ni Tingson na binabaybay na “Pilipinas” ang pangalan ng bansa, ngunit isinusulat minsan na “Filipinas” kaya marami umanong turista at bisita ang nalilito. Itinanong din niya sa kapulungan kung ang Bureau of Posts ay awtorisadong baguhin ang opisyal na pangalang Philippines tungong Pilipinas.

Sumagot si Villacorta na ang “Pilipinas” ay opisyal ding pangalan ng bansa. Ngunit hindi naisaalang-alang ni Villacorta ang istoriko at lingguwistikong pinagbatayan ng Pilipinas, at kung bakit hindi Filipinas. Ang wikang ginamit sa pagsasalin ng Konstitusyong 1973 ay Pilipino, na labis ang kiling sa Tagalog. Nang ipromulga ang Konstitusyong 1973, malinaw na ang taguring Pilipinas ay batay sa konserbatibong Pilipino (na hindi pa tinatanggap ang mga hiram na titik na \c\, \f\,, \j\, \ñ\, \q\, \v\, \x\, at \z\ mula sa Espanyol at Ingles). Kaya tumpak lamang na mabahala si Tingson nang wikain niyang “wala akong alam na opisyal na batas na pinagtibay ng Kongreso na opisyal na tawagin sa ibang pangalan ang bansa maliban sa Philippines.” Mapapansin kung gayon na lumilingon si Tingson sa Konstitusyong 1935, at hindi lamang sa Konstitusyong 1973.[xix]

Sumabat pagkaraan si Jose Luis Gascon at sinabing, “The Pilipino translation of Philippines is Pilipinas (akin ang diin).” Walang paliwanag si Gascon sa kaniyang pahayag, at mahihinuhang sumusunod lamang siya sa linya ng kautusan na “Pilipino” ang dapat itawag sa pambansang wika, batay sa pahayag ni Kalihim Jose E. Romero noong 1959.[xx] Sinabi lamang ni Gascon na katumbas ng Philippines ang Pilipinas, subalit nabigong ipaunawa nang malalim at makatwiran kung bakit hindi dapat gamitin ang Filipinas. Hindi rin malay si Gascon sa dating ortograpiyang ibinatay sa Tagalog at pumatay sa titik \f\.Hirit pa ni Gascon:

On the query of Commissioner Tingson whether there was any official act of changing the name Philippines to “Pilipinas” Commissioner (Adolfo S.) Azcuna told me that the 1973 Constitution had a Filipino translation of the Republic of the Philippines which was promulgated, and that is “Republika ng Pilipinas.” So it has been officially promulgated; therefore it does not need any congressional act.[xxi]

Mapapansin sa siniping transkripsiyon na ang gamit ng “Pilipino” at “Filipino” bilang mga wika ay nagbago kahit sa mga bigkas ni Gascon. Ang unang gamit niya na Pilipino ay mahihinuhang mula sa lumang ortograpiyang Tagalog at namayaning Pilipino alinsunod sa kautusan ni Kalihim Romero noon at siyang sinundan ng Konstitusyong 1973; samantalang ang ikalawang gamit ng Filipino bilang pang-uri ay para sa mithing abanseng wika ng bansa, at siyang iiral sa Konstitusyong 1987. Ang “Filipino translation” na winika ni Gascon at patungkol sa “Pilipinas” ay mapasusubalian kung gayon. Ang binanggit ni Gascon na salin ay Pilipino at hindi Filipino, bukod sa walang opisyal na imprimatur mula sa SWP. Higit pa rito’y mapapawalang-bisa ng Konstitusyong 1987 ang Konstitusyong 1973 sa oras na maratipikahan ng sambayanan.

Ang SWP noong 1959-1973 ay nakakiling sa “Pilipino” samantalang pangarap pa lamang ang wikang “Filipino.” At kahit ang LWP noong 1991, bago pa ito maging KWF noong 1992, ay walang opisyal na tindig hinggil sa Filipinas, Pilipinas, at Philippines, ngunit gumagamit ng “Pilipinas” alinsunod sa ABAKADANG Tagalog, bukod sa napakakonserbatibo kung hindi man atrasado ang diksiyonaryo nito sa “wikang Filipino.” At bagaman ipinromulga ang Konstitusyong 1973, ang promulgasyon ng salin ay batay sa Pilipino ni Kalihim Romero. Hindi kataka-taka kung gayon na ang salin sa “Filipino” ng Konstitusyong 1987 ay hindi Filipino sa pinakamataas nitong pamantayan, bagkus nanatiling Pilipino, lalo kung isasaalang-alang na malaki ang inilundag ng makabagong ortograpiyang Filipino, alinsunod sa itinatadhana ng batas.

Kung ipinromulga man ang “Pilipinas” bilang katumbas ng “Philippines” sa Konstitusyong 1987, ang naturang salita ay hindi “Filipino” bagkus “Pilipino” na umiral noong Konstitusyong 1973, at siyang ikinalito ni Gascon na sumunod sa opinyon ni Azcuna. Nilagdaan ng mga komisyoner ang salin sa Filipino ng panukalang konstitusyon noong 15 Oktubre 1986, ngunit nabigo ang buong komisyon na repasuhin pa ang tekstong Filipino kompara sa ginawang pagrepaso sa tekstong Ingles.

Walang nagkakaisang tindig ang mga komisyoner ng Komisyong Konstitusyonal ng 1986 hinggil sa Philippines, Pilipinas, at Filipinas. Kung ipagpapalagay na nauna ang bersiyong Ingles, at Ingles ang wika sa pangkalahatang diskusyon sa Komisyong Konstitusyonal, ang Philippines ang maituturing na tangi’t pangunahing opisyal na pangalan ng bansa at hindi Pilipinas.

Ang taguring Pilipinas ay malaki ang pagkakataong maituwid tungo sa Filipinas, lalo kung iisiping wala namang batas na tahasang nagsasabing isa lamang ang opisyal na pangalan ng bansa (na dating ginawa noong panahon ng Komonwelt). Namayani ang Philippines sapagkat ang mga batas at kautusang binalangkas ng Kongreso, bukod pa ang mga kapasiyahan ng Korte Suprema, na pawang umiiral sa buong kapuluan ay karaniwang nakasulat sa Ingles, at siyang nagbubukod sa pamahalaan sa dapat sanang pagsilbihan nitong pangkalahatang mamamayan. Nailulugar sa ganitong pangyayari ang katumbas na salin sa Filipino sa mababang antas, at pinanaig na batayan ang tekstong Ingles. Kung ipagpapalagay na may dalawang opisyal na wika ang bansa, Filipino at Ingles, ang Konstitusyong 1987 ay dapat nasa parehong wika at ang pambansang wikang Filipino ang siyang dapat makapanaig imbes na bersiyong Ingles. Ngunit sa punto ng praktikalidad, ani Francisco Rodrigo, yamang ang mga talakayan ng komisyong konstitusyonal ng 1986 ay nasa Ingles, kung sakali’t may lumitaw na tanong sa hinaharap, ang mga interpretasyon batay sa Ingles ang higit na matimbang kompara sa tekstong nasa Filipino pagsapit sa usaping legal.

Ang tanong: Mayroon bang pagtatalo [conflict] ng teksto sa Ingles at Filipino, kung pagbabatayan ang tekstong Filipino, hinggil sa paggamit ng “Pilipinas” o “Filipinas,” at siyang umaabot sa mga layuning legal? Ang tanong na ito, bagaman, karapat-dapat sagutin ng Korte Suprema, ay maaaring sagutin na “Oo.” Kapag ang isang kinatawan ng Kongreso ay nagbanta na sasampahan ng kaso ang KWF, o ang mga opisyal nitong nagsusulong ng “Filipinas,” ang tanong hinggil sa katumpakan ng salin sa Filipino ay dapat pinag-uusapan at nilulutas. Kapag ang Tanggapan ng Pangulo ay tinatanggap ang “Republic of the Philippines” at “Republika ng Pilipinas” ngunit tinatanggihan ang “Republika ng Filipinas” dahil sa usapin ng protokol, ang paggamit ng pangalan ng bansa ay umaabot sa layuning legal sapagkat ang dapat balikan ay ang konstitusyon.

Usapin ng salin sa Filipino
Ang tekstong Ingles ay inilimbag ng National Media Center, samantalang ang tekstong Filipino ay dinala sa pribadong limbagan.[xxii] Itinalaga sina Villacorta at Rustico F. de los Reyes, Jr na subaybayan ang paglilimbag sa Filipino, bukod sa sila rin ang may tungkuling tapusin ang pangwakas na borador ng tekstong Filipino.

Nanaig ang mungkahi ni Bengzon na lalagdaan ng mga komisyoner ang tekstong Filipino, na sasailalim sa pagtutuwid kung kinakailangan, sa petsang hindi lalampas sa ratipikasyon ng Konstitusyon, at isasakatuparan ng Tanggapan ng Pangulo ang pagsasalin. Inihayag ni Bengzon sa isang resolusyon na nagrerekomenda kay Pangulong Aquino na isagawa ang ratipikasyon pagsapit ng 23 Enero 1987, alinsunod sa Proklamasyon Blg. 9 na nagtatadhana ng ratipikasyon o kaya’y pagtanggi sa bagong konstitusyon.

Nabuo at pinagtibay ang isang resolusyon na magkakaroon ng ad hoc komite pagkalipas ng 15 Oktubre 1986, at ang komiteng ito ay pamumunuan ni Tagapangulong Komisyoner Cecilia Muñoz-Palma upang tapusin nang ganap ang anumang nabinbing trabaho o likidasyon. Ang panukalang konstitusyon sa Ingles ay pinagtibay ng mga komisyoner noong 12 Oktubre 1986; at ang mga teksto sa kapuwa Ingles at Filipino ay nilagdaan ng mga komisyoner noong 15 Oktubre 1986. Nang ihayag ng Pangulong Aquino, alinsunod sa Proklamasyon Blg. 58, ang opisyal na kambas ng boto at ratipikasyon ng Saligang Batas 1987 noong 11 Pebrero 1986, ang nasabing batas ay nagkabisa agad. Sa ganitong pangyayari, masasabing ang tekstong Filipino ay simbolikong pinagtibay ng Komisyong Konstitusyonal, nang may reserbasyon ang mga komisyoner sa katumpakan o kaangkupan ng salin, sa kabila ng paniniwalang ang mga lagda ng mga komisyoner ang magpapatibay sa bisa ng panukalang batas na nilikha nila.

Binanggit ang mga pangyayaring ito sapagkat napakahalaga ang promulgasyon ng panukalang Konstitusyong 1986, at ang ratipikasyon ng Konstitusyong 1987, sa wikang Filipino. Dapat ipromulga sa kapuwa Ingles at Filipino ang nasabing konstitusyon. Bagaman naganap ito, ang salin sa tekstong Filipino ay nabigong dumaan sa masinop na pagsusuri ng mga komisyoner (alinsunod sa mga payo ng mga batikang editor, manunulat, at lingguwista) na may tungkuling suyurin ang tekstong Filipino. Ipinaubaya na lamang ang pagsasalin sa isang ahensiya ng gobyerno, at ang ahensiyang ito, bagaman hindi binanggit sa mga pagdinig ng Komisyong Konstitusyonal, ay ang SWP na naging Linangan ng mga Wika sa Pilipinas (LWP) pagkaraan. Ang tinutukoy ni Bennagen na mga iskolar at kasamahang nagsalin ng panukalang konstitusyon ay ang pangkat mula sa SWP, na pinamumunuan nina Pineda at Pablo Glorioso. (Ang LWP, na naging KWF pagkaraan, ay hindi na muling nagkaroon ng pagsusuri sa katumpakan ng salin alinsunod sa makabagong ortogpiya.) Ayon sa mga kawani ng SWP na nagsalin ng manuskrito ay baha-bahagi ang ginawa nilang pagsasalin; at lumalabis pa sila sa oras ng takdang trabaho upang masunod lamang ang dedlayn na itinakda bago lagdaan ito ng mga komisyoner. Noong 1991, apat na taon makaraang ratipikahan ang Konstitusyong 1987, ililimbag ng LWP ang nasabing konstitusyon, na sumusunod, ayon kay Pineda, sa “isinamodernong palatitikan at palabaybayan ng wikang pambansa.”[xxiii] Isang parikala ito, kung iisiping makiling sa Pilipino ang dating LWP, at wala ni isang lahok sa mga diksiyonaryo nito noong panahong iyon, ang mga lahok na salitang hiram sa banyagang wika na gumagamit ng \f\.

Kaso ng sagisag at eskudo de armas
Ginamit ni Rep. Magtanggol T. Gunigundo I ng Velenzuela, Bulakan, ang Batas Republika Blg. 8491 na pinamagatang “An  Act Prescribing the Code of the National Flag, Anthem, Motto, Coat-of-Arms, and Other Heraldic Items and Devices of the Philippines” upang paalalahanan ang KWF na mali ang isinusulong nitong panukala hinggil sa paggamit ng salitang “Filipinas.” Ito ay sa pangyayaring nakasaad sa Seksiyon 41, Kabanata IV, ng nasabing batas na dapat gamitin ang mga salitang “Republika ng Pilipinas” sa pambansang eskudo de armas. Nakasaad din sa Seksiyon 42, Kabanata V, na dapat nakapaloob sa Great Seal [Dakilang Selyo] ang mga salitang “Republika ng Pilipinas” na magagamit lamang ng Pangulo.

Magkakaroon ng malaking usapin sa “Republika ng Pilipinas” na ginamit sa Batas Republika Blg. 8491 kung ang pinagbatayan nito ay ang Konstitusyong 1987, partikular ang tekstong Filipino na pinagtibay ng Komisyong Konstitusyonal at nilagdaan ni Pangulong Corazon C. Aquino noong 1986. Ito ay sapagkat sumunod lamang ang naturang batas sa salin sa Filipino ng nasabing konstitusyon. Ngunit dahil mapag-aalinlanganan ang tekstong Filipino ng Konstitusyong 1987, na hindi pa noon nakaiigpaw sa parametro ng Pilipino, at sapagkat hindi napagdebatihan ng mga komisyoner nang masusi ang pangalan ng bansa, ang Philippines ang mananatiling iisa’t tanging pangalang opisyal hanggang ngayon sapagkat umaabot sa usaping legal ang paggamit ng “Philippines,” “Pilipinas,” at “Filipinas.”  Dapat ulitin ang napagkasunduan ng mga komisyoner noong 1986: Kung sakali’t may pagtatalo sa tekstong Ingles at Filipino, ang wikang ginamit nang malawakan sa mga diskusyon ng Komisyong Konstitusyonal ang dapat manaigsa layuning legal lamang. Sa kasong ito, ang tekstong Ingles na siyang ginamit sa pangkalahatang deliberasyon ang maipapalagay na dapat manaig na wika kung isasalang sa pagtatalong legal. Ibig sabihin, dapat ay Philippines ang opisyal na tawag sa bansa, ngunit kailangang isabatas muli ang paggamit ng Filipinas, alinsunod sa makabagong ortograpiyang sumusunod sa modernong panahon.

Ang paggamit ng Philippines ay tiyak na tatanggihan ng publiko kapag ang akda ay nasusulat sa Filipino o kaya’y sa wikang panrehiyon. Nakapaninibago sa paningin ng madla ang “Filipinas,” subalit konsistent sa modernong palatitikang sumusunod sa Filipino, kung ihahambing sa nakasanayang “Pilipinas.” Mananatili namang lumilihis sa makabagong ortograpiya ang “Pilipinas” na ang saligan ay “Pilipino” kung hindi man Tagalog.

Kung ipagpapalagay na panuhay na batas [enabling law] ang Batas Republika Blg. 8491 sa itinatadhana ng Konstitusyong 1987, ang nasabing batas ay nangangailangan ng rebisyon sa hinaharap upang maituwid ang pangalan ng bansa, alinsunod sa wikang Filipino na may modernong ortograpiyang tumatanggap ng titik \f\. Hindi makatutulong kung magsasampa ng kaso si Rep. Gunigundo sa Korte Suprema, upang usigin lamang ang mga tao o institusyong gumagamit ng salitang “Filipinas.” Malayang gumamit ang sinumang Filipino ng “Filipinas” para sa ikalalago ng wika at alinsunod sa ebolusyon ng wika; ngunit tungkulin din ng gaya ng mambabatas na lumikha ng batas na higit na magpapalinaw o magpapayaman sa estado ng wika, halimbawa sa paggamit ng “Filipinas” o “Pilipinas” o “Philippines.”

Ang usapin ng Filipinas batay sa istoriko, hudisyal, at lingguwistikong pagdulog ang dapat harapin, hindi lamang ng mga mambabatas, bagkus ng taumbayan. Kung hihiramin ang winika ni Ople, ang taumbayan ay malaya at may karapatang paunlarin ang mga taglay nitong wika nang labas sa itinatadhana ng konstitusyon o alinmang batas; ngunit tungkulin ng batas na patuloy na paunlarin ang mga wika. Sa yugtong ito, magalang kong ipinapasa sa Kongreso ang pagpapatibay ng batas na lalagdaan ng Pangulo, hinggil sa tumpak at karapat-dapat na pangalan ng bansa.

[“Filipino” sa Konstitusyong 198 7 at ang Kaso ng “Filipinas” ni KWF Direktor Heneral Roberto T. Añonuevo. Panayam na binasa sa Pambansang Forum na ginanap sa gusali ng National Commission for Culture and the Arts noong 4 Pebrero 2014, at siyang itinaguyod ng Komisyon sa Wikang Filipino. Ang panayam na ito ay pinaunlad na bersiyon ng mga naunang sanaysay ng awtor hinggil sa kaso ng “Filipinas” at “Filipino.”]

Mga Tala


[i] Basahin ang “Pahayag ng mga propesor at institusyon sa Unibersidad ng Pilipinas laban sa mungkahing palitan ng “Filipinas” ang Pilipinas bilang opisyal na pangalan ng bansa.” Walang tiyak na petsa, ngunit nailathala noong 15 Hulyo 2013 sa Angono Rizal News Online na pinamatnugutan ni Richard R. Gappi.

[ii] Kabilang sa bumubuo ng 48-kasaping Komisyong Konstitusyonal na nagpatibay ng Konstitusyong 1987 ang sumusunod: Cecilia Munoz Palma (President), Ambrosio B. Padilla (Vice-President), Napoleon G. Rama (Floor Leader), Ahmad Domocao Alonto (Assistant Floor Leader), Jose D. Calderon (Assistant Floor Leader), Flerida Ruth P. Romero (Secretary-General), Yusuf R. Abubakar, Felicitas S. Aquino, Adolfo S. Azcuna,Teodoro C. Bacani, Jose F. S. Bengzon, Jr., Ponciano L. Bennagen, Joaquin G. Bernas, Florangel Rosario  Braid, Crispino M. de Castro, Jose C. Colayco, Roberto R. Concepcion, Hilario G. Davide, Jr., Vicente B. Foz, Edmundo G. Garcia, Jose Luis Martin C. Gascon, Serafin V.C. Guingona, Alberto M. K. Jamir, Jose B. Laurel, Jr., Eulogio R. Lerum, Regalado E. Maambong, Christian S. Monsod, Teodulo C. Natividad, Ma. Teresa F. Nieva, Jose N. Nolledo, Blas F. Ople, Minda Luz M. Quesada, Florenz D. Regalado, Rustico F. de los Reyes, Jr., Cirilo A. Rigos, Francisco A. Rodrigo, Ricardo J. Romulo, Decoroso R. Rosales, Rene V. Sarmiento, Jose E. Suarez, Lorenzo M. Sumulong, Jaime S. L. Tadeo, Christine O. Tan, Gregorio J. Tingson, Efrain B. Trenas, Lugum L. Uka, Wilfrido V. Villacorta, at Bernardo M. Villegas.

[iii] Basahin ang Journal of the Constitutional Commission, Tomo 2, mp. 1188-1189, na ang petsa ng deliberasyon ay 10 Setyembre 1986. Inihanda ng Journal Service na pinangangasiwaan ni Kalihim Heneral Flerida Ruth P. Romero.

[iv] Maaaring ang tinutukoy dito ni Wilfrido V. Villacorta ay si E. Arsenio Manuel o F. Landa Jocano na pawang may antropologong pag-aaral sa paglago ng  populasyon ng Filipinas, at konektado sa mga wika. Ngunit ang pinakamalapit na tao ay si Cecilio Lopez na dating direktor ng Surian ng Wikang Pambansa (SWP), at siyang sumulat ng “Origins of Philippine Languages.” Inugat ni Lopez ang pagkakahawig sa pagkakahawig sa ponolohiya ng 15 katutubong wika sa Filipinas. Ipinaliwanag din niyang ang mga wika sa Filipinas ang may pinakamasalimuot na morpolohiya sa Malayo-Polynesia. Magkakahawig din umano ang sintaktikang anyo ng mga wika sa Filipinas (halimbawa, simuno at panaguri, atribusyon, at ugnayan sa serye), bukod sa kalitatibong pagkakahawig ng mga ispeling, tunog, pahiwatig, at pakahulugan. Basahin ang Philippine Studies tomo 15, bilang 1 (1967): 130–166

at inilathala ng Ateneo de Manila University.

[v] Basahin ang Journal of the Constitutional Commission, Tomo 2, p. 1190, na ang petsa ng deliberasyon ay 10 Setyembre 1986. Inihanda ng Journal Service na pinangangasiwaan ni Kalihim Heneral Flerida Ruth P. Romero.

[vi] Ibid., p. 1191.

[vii] Ibid., 1190.

[viii] Ang panukala ni Joaquin G. Bernas ay “The national language of the Philippines is Filipino. It shall be allowed to evolve and be further developed and enriched on the basis of the existing Philippine and other languages.” Ibid., p. 1191.

[ix] Ibid., 1191.

[x] Basahin ang “Proposals to the Con-Com: Provisions for the National Language” na sinulat nina Dr. Ernesto Constantino, Dr. Consuelo J. Paz, Prof. Rosario Torres-Yu, Prof. Jesus Fer. Ramos, at may petsang 11 Hunyo 1986. Inilathala sa The Language Provision of the 1987 Constitution of the Republic of the Philippines, nina Andrew Gonzalez, FSC, at Wilfrido V. Villacorta. Manila: Linguistic Society of the Philippines, 2001, mp. 71-81.

[xi] Ang tanging maiibang diksiyonaryo ay ang UP Diksiyonaryong Filipino (2001) na inedit ni Virgilio S. Almario atbp., sapagkat nailahok sa aklat na ito ang mga salitang may titik \c\, \f\, \j\, \q\, \v\, \x\, at \z\, bukod naglahok ng maraming katutubong salita mula sa iba’t ibang rehiyon at lalawigan. Ginamit din sa naturang diksiyonaryo ang makabagong ortograpiya na binuo ng UP Sentro ng Wikang Filipino, sa pangunguna ni Dr. Galileo S. Zafra atbp.

[xii] Basahin ang Journal of the Constitutional Commission, Proceedings and Debates, Tomo 5, p. 971, na ang petsa ng deliberasyon ay 13 Setyembre 1986. Inihanda ng Journal Service na pinangangasiwaan ni Kalihim Heneral Flerida Ruth P. Romero.

[xiii] Ibid., p. 971.

[xiv] Ibid., p. 973.

[xv] Ang “travaux préparatoire,” ayon sa Lilian Goldman Law Library ng Yale University, ay opisyal na dokumentong nagtatala ng mga negosasyon, pagbuo ng borador, at talakayan habang nasa proseso ng paglikha ng tratado. Ang dokumentong ito ay maaaring sangguniin at isaalang-alang kapag ipinapakahulugan ang tratado. Tingnan ang http://library.law.yale.edu/collected-travaux-preparatoires na hinango noong 2 Pebrero 2014, alas 9:31 ng umaga sa Filipinas.

[xvi] Ibid., p. 974.

[xvii] Ibid., p. 974. Pinagtibay ang resolusyon sa botong 24 ang pabor, 2 ang salungat, at 3 ang hindi bumoto.

[xviii] Ang orihinal na tekstong Ingles sa Seksiyon 19, Artikulo II ay “The State shall develop a self-reliant and independent national economy effectively controlled by Filipinos” na tinumbasan sa wikang Filipino na “Dapat bumuo ang Estado ng pambansang ekonomiyang nakatatayo sa sarili at malaya na epektibong kinokontrol ng mga Pilipino” (akin ang diin). Mapupuwing din ang salin sapagkat ang “bumuo” ay maaaring magpahiwatig na wala pang umiiral na pambansang ekonomiya, at siyang taliwas sa “develop” na maipapalagay na may umiiral nang pambansang ekonomiya ngunit kailangan na lamang pasiglahin o palawakin pa.

[xix] Ayon sa Seksiyon 3, Artikulo XIV ng Konstitusyong 1935, “Section 3. The Congress shall take steps toward the development and adoption of a common national language based on one of the existing native languages. Until otherwise provided by law, English and Spanish shall continue as official languages.” Dahil sa tadhanang ito, ang pangalan ng bansa simula noong 1935 ay “Philippines” at kung tutumbasan man ng salin sa Espanyol ay “Filipinas.”

[xx] Ayon sa kautusan ni Kalihim Jose E. Romero, “Pursuant to the objective that inspired the President’s proclamation, and in order to impress upon the National Language the indelible character of our nationhood, the term PILIPINO  shall henceforth be used in referring to that language.” Pinamagatan itong “Using ‘Pilipino’ in Referring to the National Language,” Circular No. 19, s. 1959 na ipinalabas ng Department of Education, Bureau of Public Schools noong 30 Setyembre 1959. Matutunghayan din ito sa Dokumentasyon ng mga Batas Pangwika, Komisyon sa Wikang Filipino at Iba pang Kaugnay na Batas (1935-2000), na pinamatnugutan ni Nita P. Buenaobra. Maynila: Komisyon sa Wikang Filipino, 2001, p. 95.

[xxi] Mula sa “Records of Plenary Sessions of the Constitutional Commission” noong 1 Setyembre 1986, na hango sa The Language Provision of the 1987 Constitution of the Republic of the Philippines nina Andrew Gonzalez, FSC, at Wilfrido V. Villacorta. Manila: Linguistic Society of the Philippines, 2011, p. 182. Ang tekstong ito ay matutunghan din sa Record of the Constitutional Commission, Proceedings and Debates, tomo 5.

[xxii] Ibid., p. 971. Ayon ito kay Jose F. C. Bengzon, at kung babalikan ang limbag na Ang Konstitusyon ng Republika ng Pilipinas (1986) na pinagtibay ng Komisyong Konstitusyonal ng 1986 ay pinagtibay ang manuskrito sa National Government Center, Lungsod Quezon. Inilathala at ipinakalat ang nasabing babasahin ng Hear Enterprise na may adres na 27 Road 2, Project 6, Quezon City.

[xxiii] Basahin ang paunang salita ni Ponciano B.P. Pineda sa Ang Konstitusyon ng Republika ng Pilipinas (1991) na inilimbag ng Linangan ng mga Wika sa Pilipinas, at may petsang 2 Pebrero 1991.

Advertisements

Filipinas ng Makabagong Panahon

Mainit magpahanggang ngayon ang panukalang paggamit ng “Filipinas” bilang opisyal at pangkalahatang tawag sa bansa, at may panukalang patayin ang “Pilipinas” at “Philippines”. Maraming umiismid, kung hindi man umaangal, na higit umanong dapat pagkaabalahan ang iba pang problemang panlipunan, gaya ng pagtugon sa kahirapan at gutom. Isang katawa-tawa pa, sabi nila, na baguhin ang nakagisnan ng mga Filipino.

Ang pagpili ng pangalan ay sumasalamin sa pangkalahatang kamalayan ng mga mamamayan; at kahit sabihing simple ang pagpapalit ng titik \P\ tungong \F\ ay maaaring umabot iyon sa pagsasaharaya ng kabansaan ng makabagong panahon, gaya ng panukala ni Tagapangulong Komisyoner Virgilio S. Almario at ng mga kasama niyang komisyoner ng Komisyon sa Wikang Filipino. Isang rebeldeng panukala ang pagpapanumbalik sa Filipinas, at ang implikasyon nito ay higit na madarama ng mga kasalukuyang manunulat, editor, at kahit ng madlang mambabasa.

Inihayag kamakailan ng pitong propesor ng Unibersidad ng Pilipinas — na kinabibilangan nina Dr. Rosario Torres-Yu, Dr. Teresita G. Maceda, Dr. Maria Bernadette L. Abrera, Dr. Adrian P. Lee, Dr. Ramon G. Guillermo, Dr. Pamela C. Constantino, at Dr. Jovy M. Peregrino —  na “malinaw na paglabag sa 1987 Konstitusyon ng Pilipinas ang paggamit sa mungkahing ‘Filipinas’ kapag ito’y ipinatupad.” Idinagdag pa nila na “matagal nang kinikilalang Pilipinas ang opisyal na pangalan ng bansa,” at nasa legal na dokumento gaya ng pasaporte, selyo, at pera.

Hindi ito totoo; at walang paglabag sa kasalukuyang konstitusyon kung gamitin man ang Filipinas, gaya ng paggamit ng pangalang “Embajada de la Republica de Filipinas” sa Argentina, Chile, Espanya, Mexico, Olanda, Peru, at iba pa. Higit na naunang gamitin ang salitang “Filipinas” kaysa “Pilipinas,” at ang orihinal na paggamit dito’y mauugat pa sa Konstitusyong Malolos noong 1899. Saad nga sa Título XIV — De la Observancia y Juramento Constitucional y de los Idiomas, Artículo 93:

El empleo de las lenguas usadas en Filipinas es potestativo. No puede regularse sino por la ley y solamente para los actos de la autoridad pública y los asuntos judiciales. Para estos actos se usará por ahora la lengua castellana.

Ang paggamit umano ng mga wikang sinasalita ay hindi magiging sapilitan sa Filipinas. Hindi ito maisasabatas maliban sa bisa ng batas, at sa mga gawain ng publikong awtoridad at panghukuman. Sa gayong pagkakataon, ang wikang Espanyol ay pansamantalang gagamitin. Kaya paanong makapapasok ang Pilipinas sa dominyo ng kapangyarihan nang panahong iyon?

Kung babalikan ang higit na nauna ngunit probisyonal na Konstitusyong Biak na Bato ng 1897, malinaw na nakasaad sa Artikulo VIII, na “Ang Tagalog ang magiging opisyal na wika ng Republika” [El tagalog será la lengua oficial de la República]. Ngunit binanggit sa pamagat ng Konstitusyon ang Filipinas: Constitución Provisional de la Republica de Filipinas, at ginamit kahit sa salin sa Tagalog sa kauna-unahang pagkakataon ang Republika de Filipinas.

Ginamit ang salitang Filipinas mula sa tula ni Jose Palma, at siyang pinagbatayan ng pambansang awit, hanggang sa mga batas at regulasyon. Mula noon, ang Filipinas ay hindi na lamang isang pangalan bagkus tatak ng kalakal, pabrika, kapisanan, kasarian, kahusayan, kalayaan, at kabansaan. Sabihin mang ang Filipinas ang pangmaramihang anyo ng Filipina, alinsunod sa gramatika ng Espanyol, at ang Filipina ay naghunos na pang-uri ng republika, ang Filipinas ay walang pasubaling ang pangngalan at pangalan na ginamit, tinanggap, at pinalaganap makaraang magtagumpay ang himagsikan ng mga mamamayan laban sa Espanya. Tumanyag lamang ang Pilipinas makaraang isaad sa Artikulo IX, Seksiyon 2 ng Konstitusyong 1943 sa ilalim ni Pang. Jose P. Laurel ang sumusunod:

The government shall take steps toward the development and propagation of Tagalog as the national language.

Bagaman walang binanggit na opisyal na wika ang Konstitusyong 1943, ang pagpapaunlad at pagpapalaganap ng Tagalog  bilang wikang pambansa ay kaugnay ng pagsikil sa hiram na titik \f\ ng Espanyol, at paghalili rito ng \p\, upang mapadali ang pagbigkas, pagsulat, at pag-angkin ng mga mamamayan.

Ang kauna-unahang selyo makaraang magwagi ang mga maghihimagsik ay tinawag na Correos Filipinas at may tatak pa ng Gobierno Revolucionario Filipinas noong 1899. Ang kauna-unahang pisong pilak na pinanday noong 1897 at ginamit sa buong kapuluan hanggang noong 1904, at may busto ni Alfonso XIII, ay may nakaukit na mga salitang Islas Filipinas. Ang pinakamatandang bangko sa bansa ay ang Banco de las Islas Filipinas na kilala ngayon bilang Bank of Philippine Islands (BPI). Ngunit ang kauna-unahang pasaporte sa ilalim ng Commonwealth of the Philippines ay nasa wikang Ingles, at nanaig mula noon ang taguring Philippines sanhi ng kampanya ng Estados Unidos bukod sa pagsunod sa Artikulo 1 ng Konstitusyong 1935.

Ayon sa Artikulo XIV, Seksiyon 3 ng Konstitusyong 1935,

The Congress shall take steps toward the development and adoption of a common national language based on one of the existing native languages. Until otherwise provided by law, English and Spanish shall continue as official languages.

Magiging makapangyarihan ang taguring Philippines sa tulong ng Estados Unidos, ngunit mananatili ang Filipinas bilang opisyal na katumbas sa Espanyol, kaya paanong susulpot ang Pilipinas kaagad-agad, gayong pagkaraan pa lamang ng 1940 maipalalaganap ang balarila at diksiyonaryo ng wikang pambansa? Mula sa pelikula ay isisilang ang La Mujer Filipina (1927) na itinaguyod ni Jose Nepumuceno. Pagsapit ng 1958 hanggang dekada 1960 ay mauuso ang mga pelikulang hibong Hollywood, ngunit sisilang din ang pangalan ng Pilipinas, alinsunod sa kautusan mula sa Kagawaran ng Edukasyon na gamitin ang “Pilipino” sa lahat ng paaralan. Ang nasabing kautusan, na nilagdaan ni Kalihim Jose E. Romero noong 1959, ang magtatakda ng taguri sa pambansang wika:

Pursuant to the objective that inspired the President’s proclamation, and in order to impress upon the National Language the indelible character of our nationhood, the term PILIPINO  shall henceforth be used in referring to that language.

Sa kautusan ni Kalihim Romero ay natural na sumunod ang Pilipinas sa Pilipino, alinsunod na rin sa naturang palabaybayan. Ang kautusan ni Kalihim Romero ang magiging batayan ng katumbas na salin sa sariling wika, ayon sa Artikulo XV, Seksiyon 3 (1) ng Konstitusyong 1973, na nagsasaad:

This Constitution shall be officially promulgated in English and Pilipino, and translated into each dialect spoken by over fifty thousand people, and into Spanish and Arabic. In case of conflict, the English text shall prevail.

Ang Filipino sa bisa ng Konstitusyong 1973, ayon kay Andrew Gonzalez, ay maituturing na kathang-isip na batas [legal fiction] upang maging katanggap-tanggap sa iba’t ibang delegadong kabilang sa kumbensiyong konstitusyonal. Saad nga sa Artikulo XV, Seksiyon 3 (2) at (3) ng naturang konstitusyon:

(2) The Batasang Pambansa shall take steps towards the development and formal adoption of a common national language to be known as Filipino.

(3) Until otherwise provided by law, English and Pilipino shall be the official languages.

Hindi makatotohanan kung gayon ang pahayag ng mga butihing propesor ng UP na pawang sumasalungat sa paggamit ng “Filipinas,” at ang pananaw nila ay masasabing naroon pa rin sa yugto ng Pilipino. Ang Konstitusyong 1973 ay pinawalang bisa ng Konstitusyong 1987, Artikulo XIV, Seksiyon 6, na nagsasaad na,

The national language of the Philippines is Filipino. As it evolves, it shall be further developed and enriched on the basis of existing Philippine and other languages.

Ang Filipino ng Konstitusyong 1987 ay lumampas na sa Pilipino ng Konstitusyong 1973, habang kumikilala sa pag-iral nitong Filipino bilang lingguwa prangka, at ang pagtatangkang lumikha ng makabagong ortograpiya ay masisilayan noong 1978 at 1985 sa pamamagitan ng mga konsultasyon at forum na ginawa ng LWP at pagkaraan ng KWF. Lumikha rin ng mga bukod na konsultasyon ang mga batikang manunulat, akademiko, editor, atbp na pawang pinamunuan ni Almario atbp upang mabuo ang higit na abanseng ortograpiya.

Ginagamit na ang Filipinas noon pa man, ngunit unti-unting mababago lamang ito dahil sa masugid na kampanya ng pagtataguyod ng ortograpiyang nakabase sa Tagalog, at yamang ang Tagalog ay tinumbasan ng \p\ ang lahat ng \f\ (bukod pa ang lahat ng \v\ na pinalitan ng \b\) na mula sa salitang Espanyol at siyang inangkin sa Tagalog at pagkaraan sa Pilipino, hindi kataka-takang mapasama sa kampanya ang Filipinas at Pilipinas.

Bilang halimbawa ang sumusunod: café (kape), certificado  (sertipikado), defecto (depekto), defensa (depensa), deficit (depisit), definición (depinisyon), definido (depinido), fabrica  (pabrika), falda (palda), falso (palso), fanatico   (panatiko), fantastico   (pantastiko), farol  (parol), farola  (parola), fatalidad  (patalidad), febrero (Pebrero), fecha (petsa) feria (perya), filosofia (pilosopiya), frances  (Pranses), fundar  (pundar),  grifo  (gripo), Filipinas  (Pilipinas). Kung susuyurin ang Diksyunaryo-Tesauro Pilipino-Ingles (1972) ni Jose Villa Panganiban, ang Tagalog-English Dictionary ni Leo James English (1986), at Vicassan’s Pilipino-English Dictionary (1978) ni Vito C. Santos, ang lahat ng \f\ na mula sa mga salitang Espanyol na hiniram ay pinalitan ng \p\ pagsapit sa Pilipino. Ni walang lahok kahit isa sa titik \f\ sa naturang mga diksiyonaryo. Heto pa ang mabigat: Kung babalikan ang Diksyunaryo ng Wikang Filipino (1989) na inilathala ng Linangan ng mga Wika sa Pilipinas (LWP) ay walang lahok din ni isang salita sa titik \f\, sapagkat wala pa noong \f\ sa korpus ng Filipino. Sa ganitong pangyayari, paanong makapananaig ang Filipinas? Bakit kinakailangang isaad ang isang salita sa pamagat pa mismo ng diksiyonaryo, gayong ang naturang salita ay hindi naman matatagpuang lahok sa loob ng diksiyonaryo? Isang anomalya ito na marahil ay pinuna kahit ng yumaong Senador Blas F. Ople.

Pinatay ang Filipinas (at lalong walang Filipino) sa mga diksiyonaryo at tesawro noong panahon ng Pilipino, kahit pa noong isinasalin ng LWP ang Konstitusyong 1987. Ang Filipino ng LWP at ng unang yugto ng KWF ay ibinatay nang malaki sa ABAKADANG Tagalog, ngunit ganap na magbabago sa UP Diksiyonaryong Filipino (2010) ni Virgilio S. Almario atbp pagkaraang pandayin nang ilang ulit ang makabagong ortograpiyang Filipino, alinsunod sa itinatadhana ng Konstitusyong 1987.

Kaya kahit noong deliberasyon sa Komisyong Kontitusyonal noong 1986, nabanggit ni Gregorio Tingson na nagulat siya nang minsang magpadala ng liham sa kaniyang esposa mulang Larnaka, Cyprus tungong Philippines. Wala umanong Philippines, sabi ng post master ng Larnaka, at hindi nito naisahinagap ang Filipinas. Binanggit din ni Tingson na binabaybay na “Pilipinas” ang pangalan ng bansa, ngunit isinusulat minsan na “Filipinas” kaya marami umanong turista at bisita ang nalilito. Itinanong din niya sa kapulungan kung ang Bureau of Posts ay awtorisadong baguhin ang opisyal na pangalang Philippines tungong Pilipinas.

Sumagot si Wilfrido Villacorta na ang “Pilipinas” ay opisyal ding pangalan ng bansa. Ngunit hindi naisaalang-alang ni Villacorta ang istoriko at lingguwistikong pinagbatayan ng Pilipinas, at kung bakit hindi Filipinas. Ang wikang ginamit sa Konstitusyong 1973 ay Pilipino, na labis ang kiling sa Tagalog. Nang ipromulga ang Konstitusyong 1973, malinaw na ang taguring Pilipinas ay batay sa konserbatibong Pilipino. Kaya tumpak lamang na mabahala si Tingson nang wikain niyang “wala akong alam na opisyal na batas na pinagtibay ng Kongreso na opisyal na tawagin sa ibang pangalan ang bansa maliban sa Philippines.” Mapapansin kung gayon na lumilingon si Tingson sa Konstitusyong 1935, at hindi lamang sa Konstitusyong 1973.

Sumabat pagkaraan si Jose Luis Gascon at sinabing, “The Pilipino translation of Philippines is Pilipinas.” Walang paliwanag si Gascon sa kaniyang pahayag, at mahihinuhang sumusunod lamang siya sa pahayag na “Pilipino” ni Kalihim Romero noong 1959. Sinabi lamang niyang katumbas ng Philippines ang Pilipinas, subalit nabigong ipaunawa nang malalim at makatwiran kung bakit hindi dapat gamitin ang Filipinas. Hindi rin malay si Gascon sa dating ortograpiyang ibinatay sa Tagalog at pumatay sa titik \f\.  Hirit pa ni Gascon:

On the query of Commissioner Tingson whether there was any official act of changing the name Philippines to “Pilipinas” Commissioner (Adolfo S.) Azcuna told me that the 1973 Constitution had a Filipino translation of the Republic of the Philippines which was promulgated, and that is “Republika ng Pilipinas.” So it has been officially promulgated; therefore it does not need any congressional act.

Mapapansin sa siniping transkripsiyon na ang gamit ng “Pilipino” at “Filipino” bilang mga wika ay nagbago kahit sa mga bigkas ni Gascon. Ang unang gamit niya na Pilipino ay mahihinuhang mula sa lumang ortograpiyang Tagalog at namayaning Pilipino alinsunod sa kautusan ni Kalihim Romero noon at siyang sinundan ng Konstitusyong 1973; samantalang ang ikalawang gamit na Filipino ay para sa mithing abanseng wika ng bansa, at siyang iiral sa Konstitusyong 1987. Ang “Filipino translation” na winika ni Gascon at patungkol sa “Pilipinas” ay mapasusubalian kung gayon. Ang binanggit ni Gascon na salin ay Pilipino at hindi Filipino, bukod sa walang opisyal na imprimatur mula sa Surian ng Wikang Pambansa na naging LWP at ngayon ay tinatawag na Komisyon sa Wikang Filipino.

Ang LWP noong panahong iyon ay nakakiling sa “Pilipino” samantalang pangarap pa lamang ang wikang “Filipino.” At kahit ang LWP noong panahong iyon ay walang opisyal na tindig hinggil sa Filipinas, Pilipinas, at Philippines, ngunit gumagamit ng “Pilipinas” alinsunod sa ABAKADANG Tagalog, bukod sa napakakonserbatibo kung hindi man atrasado ang diksiyonaryo nito sawikang Filipino.” At bagaman ipinromulga ang Konstitusyong 1973, ang promulgasyon ng salin ay batay sa Pilipino ni Kalihim Romero. Hindi kataka-taka kung gayon na ang salin sa “Filipino” ng Konstitusyong 1987 ay hindi Filipino sa pinakamataas nitong pamantayan, bagkus nanatiling Pilipino, lalo kung isasaalang-alang na malaki ang inilundag ng makabagong ortograpiyang Filipino, alinsunod sa itinatadhana ng batas.

Kung ipinromulga man ang “Pilipinas” bilang katumbas ng “Philippines” sa Konstitusyong 1987, ang naturang salita ay hindi “Filipino” bagkus “Pilipino” na umiral noong Konstitusyong 1973, at siyang ikinalito ni Gascon na sumunod sa opinyon ni Azcuna. Lumabas lamang ang maipapalagay na salin na ipinalimbag ng LWP limang taon pagkaraang ihayag ang Konstitusyong 1987 na dapat sanang kasabay inihayag ng bersiyong Ingles sa naganap na plebisito; at kung ito man ang sinasabing “Filipino” ay hindi nasuri ng Kongreso noong 1991, o ni kaya’y ng Komisyong Konstitusyonal noong 1986.

Walang nagkakaisang tindig ang mga komisyoner ng Komisyong Konstitusyonal ng 1986 hinggil sa Philippines, Pilipinas, at Filipinas, at kung ipagpapalagay na nauna ang bersiyong Ingles, at Ingles ang wika ng diskusyon sa Komisyong Konstitusyonal, ang Philippines ang maituturing na tangi’t pangunahing opisyal na pangalan ng bansa at hindi Pilipinas. Kung gayon, ang mga mamamayan ay dapat tinatawag na Philippinean para maging konsistent sa ortograpiya, imbes na Filipino o Pilipino. Pinagtibay din dapat ng mga Komisyoner ng KWF noong 1992-1993 ang bersiyon sa “Filipino” na lumitaw noong 1991, ngunit walang naganap na gayon sapagkat nananatili pa rin ang naturang komisyon sa yugto ng nakaiwanan-sa-panahong Pilipino.

Ang taguring Pilipinas ay malaki ang pagkakataong maituwid tungo sa Filipinas, lalo kung iisiping wala namang batas ang nagsasabing isa lamang ang opisyal na pangalan ng bansa (na dating ginawa noong panahon ng Komonwelt). Namayani ang Philippines sapagkat ang mga batas at kautusang binalangkas ng Kongreso, bukod pa ang mga kapasiyahan ng Korte Suprema, na pawang umiiral sa buong kapuluan ay karaniwang nakasulat sa Ingles, at siyang nagbubukod sa pamahalaan sa dapat sanang pagsilbihan nitong pangkalahatang mamamayan. Nailulugar sa ganitong pagkakataon ang katumbas na salin sa Filipino sa mababang antas, at pinanaig na batayan ang tekstong Ingles. Kung ipagpapalagay na may dalawang opisyal na wika ang bansa, Filipino at Ingles, ang Konstitusyong 1987 ay dapat nasa parehong wika at ang pambansang wikang Filipino ang siyang dapat makapanaig imbes na bersiyong Ingles. Ngunit sa punto ng praktikalidad, ani Francisco Rodrigo, yamang ang mga talakayan ng komisyong konstitusyonal ng 1986 ay nasa Ingles, kung sakali’t may lumitaw na tanong sa hinaharap, ang mga interpretasyon batay sa Ingles ang higit na matimbang kompara sa tekstong nasa Filipino. Hmmm.

Pinag-uusapan din dapat ang tumpak na ispeling ng pangalan, upang maging konsistent ang tawag. Halimbawa, Filipino ang katumbas ng tao, wika, at konsepto, na ipapares sa Filipinas batay sa istoriko, huridiko at lingguwistikong pagdulog. O maaari din itong maging Pilipino na itutumbas sa tao, wika, at konsepto, upang umangkop sa Pilipinas. Maitatanong din kung bakit hanggang ngayon ay pumapayag ang mga Filipino na magkaiba ang tawag sa bansa nila alinsunod sa paggamit ng dalawang opisyal na wika. Sa ganitong mungkahi, kinakailangang susugan ang Saligang Batas 1987.

Inihayag pa ng mga propesor ng UP na “walang legal na batayan at paglabag sa Konstitusyon ang palitan ang Pilipinas” at gawing Filipinas. Walang katotohanan ang gayong pahayag. Nakasaad sa Artikulo XVI, Seksiyon 2, ng Konstitusyong 1987 na,

The Congress may, by law, adopt a new name for the country, a national anthem, or a national seal, which shall all be truly reflective and symbolic of the ideals, history, and traditions of the people. Such law shall take effect only upon its ratification by the people in a national referendum.

Ang pangalang Philippines, gaya ng Filipinas, ay hitik sa mga pahiwatig ng kolonyalismo. Gayunman, ang Filipinas, gaya ng taguring Filipino, ay umigpaw na mula sa makitid na pagpapakahulugan ng mga Espanyol at lumawak upang kumatawan sa modernong konsepto at malayang bansa. Ang Filipino, na dating minimithing yumabong at linangin, ay sumapit na sa mataas at abanseng antas bilang mamamayan, wika, at konsepto, at hindi na maaaring maikulong pa sa limitadong Pilipinas.  Ang Filipinas ay hindi na lamang pelikula ni Joel Lamangan, o kaya’y patutsada sa mga babaeng nagbibili ng aliw.

Kaya hindi nakapagtataka kung lumitaw ang sumusunod: Filipinas Palm Oil Processing Incorporated; Filipinas Palm Oil; Bagellia Filipinas; Filipinas Alfa Company, Incorporated; Filipinas Synthetic Fiber Corporation; Filipinas Polypropelene Manufacturing Corporation; Compania de Filipinas; Digital Equipment Filipinas Incorporated; Funeraria Filipinas Incorporated; Filipinas Fair Trade Ventures; Compania General de Tabacos de Filipinas; Filipinas Aquaculture Corporation; Filipinas Agri-Planters Supply;  Filipinas Dravo Corporation; Avia Filipinas International Incorporated; Filipinas Orient Airways Incorporated; Corporacion de Padres Dominicos de Filipinas; Filipinas Heritage Library; Filipinas Thermo King Incorporated; Filipinas Consolidated Sales; Islas Filipinas Food Products, Incorporated; Freyssinet Filipinas; Filipinas Multi-Line Corporation; Filipinas Systems Incorporated; Filipinas Consultants and Management Corporation; Tri-S Filipinas Incorporated; Filipinas Global Multiservices; Filipinas Mills; Filipinas Soda, at marami pang iba.

Nagkamali ang mga propesor ng UP nang sabihin nilang walang lingguwistikong batayan ang pagbabago mulang Pilipinas tungong Filipinas. Kung walang lingguwistikong batayan ay bakit patuloy na sumisibol ang Filipinas sa larangang pandaigdig at elektroniko? Ang mismong ortograpiyang Filipino ang magiging pandayan upang mapalinaw kung ano ang itatawag sa ating bansa. Ang Filipinas ay hindi lamang isang idea; at hindi newtral na salita na binabago lamang ang isang titik alinsunod sa arbitraryong nais ng mga komisyoner. Ginagawa iyon upang patuloy na mahubog ang makabagong kamalayan, na ang iniisip ay siyang binibigkas, at ang binibigkas ay siyang isinasabuhay. Nagmumungkahi rin ang Filipinas na tawagin ang bansa sa isang pangalan lamang—imbes na tatlo—na siyang magbubunsod ng pagkakaisa ng mga Filipino anumang lipi, relihiyon, at kapisanan ang kanilang kinabibilangan.

Nakalulungkot na kahit ang banggit ng mga butihing propesor ng UP hinggil sa kasaysayan ay saliwa. Filipinas ang ginamit nina Emilio Aguinaldo at Andres Bonifacio, ngunit pagsapit kay Bonifacio ay higit niyang itatampok ang Katagalugan, ang Inang Bayan na sumasaklaw ang pakahulugan sa buong bansa, upang maitangi ang diskurso ng Tagalog laban sa mga Espanyol na inaalagaan ng Inang Kuhila at Inang Sukaban [Madre España]. Hindi rin inilugar si Jose Corazon de Jesus, nang gamitin niya bilang makata ang Pilipinas sa kaniyang mga tula. Ang lunduyan ni Batute, palayaw ni De Jesus, ay ang pangarap na maging Tagalog ang wikang pambansa; at papanaigin kahit ang paraan ng panghihiram at pag-angkin ng mga salitang banyaga na makapagpapalago sa Tagalog. Kaya hindi kataka-taka kung isulong man niya ang Pilipinas; at kung ginamit man niya ang Pilipinas ay dahil maalam din siya sa Espanyol.

Mababaw ang pahayag ng mga propesor ng UP na sumasalungat sa Filipinas. Inaasahan ko ang higit na masigasig at marubdob na pananaliksik upang ibuwal ang pagtataguyod ng Filipinas at panatilihin ang namamayaning Pilipinas at Philippines. Nakayayamot din ang mga interbiyu sa mga karaniwang mamamayan sa midya, sapagkat ang debate ay dapat nasa antas na intelektuwal at hindi basta pagpupukol lamang ng mga walang batayang kuro-kuro, komentaryo o putik. Panahon na upang buksan ang Filipinas. At inaasahan ko ito kahit sa munting talakayan sa hapag ng Pangulo ng Republika ng Filipinas.

(“Filipinas ng Makabagong Panahon,” ni Roberto T. Añonuevo, 18 Hulyo 2013.)

Panganib ng Panukalang Federalismo sa Filipinas

Kailangang ihayag sa wikang Filipino ang Senate Joint Resolution No. 10, na nagpapanukala ng pagtatatag ng kakatwang uri ng Federalismo sa Filipinas at nang masuri ng taumbayan ang niluluto ng mga politiko at kasapakat nila sa lipunang sibil.

Ang nasabing resolusyon ay nilagdaan nina Aquilino Q. Pimentel Jr., Edgardo Angara, Rodolfo Biazon, Pia Cayetano, Juan Ponce Enrile, Francis Escudero, Jinggoy Estrada, Gregorio Honasan, Panfilo Lacson, Francis Pangilinan, Ramon Revilla, at Manuel Villar. Nananawagan ang resolusyon na magpulong ang mga mambabatas ng kongreso “para sa layuning baguhin ang saligang batas nang maitatag ang federal na sistema ng pamahalaan.”

Ikinatwiran ng resolusyon na ang sentro ng kapangyarihan at pananalapi ay nasa Maynila, at naiwan ang malalayong lalawigan ng bansa. Puta-putaki umano ang pag-unlad, at nakikinabang lamang ang ilang malapit sa administrasyon. Ang ganitong kalagayan ay nagsilang ng malawakang kahirapan at armadong pag-aaklas sa buong bansa. Upang malutas ito, iminumungkahi ang pagtatatag ng labing-isang estado bukod sa Metro Manila. Ang ganitong uri ng lohika ay waring mula sa mga demagogong politikong Sebwano, na laging inaakusahan ang “Imperyalistang Tagalog na Maynila” sa mga kapabayaan sa kanilang rehiyong sila rin ang may kagagawan.

Binanggit din sa resolusyon na may tatlong paraan para enmiyendahan ang Saligang Batas ng 1987. Una, sa pamamagitan ng Kumbensiyong Pansaligang Batas (Consitutional Convention). Ikalawa, sa pamamagitan ng Kapulungang Pansaligang Batas (Constituent Assembly). At ikatlo, sa pamamagitan ng pagkukusang popular (popular initiative). Pinakaangkop umano ang pang-enmiyenda sa pamamagitan ng Kapulungang Pansaligang Batas, at bagaman walang binanggit na dahilan, ay mahihinuhang ito ang pinakamabilis at pinakamatipid na hakbang na papabor sa mga mambabatas imbes na sa taumbayan. Ang tangkang pabilisin ang pag-enmiyenda sa Saligang Batas ay nabanggit ni Sen. Manny Villar noong 13 Agosto 2008. Aniya:

Meron tayong proposed resolution, ibig sabihin niyan, sisimulan ang diskusyon. Nagugulat nga ako dahil iyong iba ang akala ay tapos na ang resolution sa Senado. Ang proseso dito sa Senado ay matagal pa. Itong proposal na inihain ni Sen. Pimentel na pinirmahan naman ng mahigit 12 na mga senador, ay para talakayin ang isyu ng federal system of government. Mahaba pa iyan. Nais rin nating ipakita na dito sa Senado ay talagang transparent tayo. Lahat ay iimbitahin, lahat ay pakikinggan. Kung hindi maganda ang lumabas, hindi mananalo iyan sa voting. Kaya ang resolusyon na iyan ni Sen. Nene ay matagal pa. Hindi pa nga sinisimulang talakayin sa committee kaya nagtataka ako na parang advance na advance na.

Kung totoo ang sinasabi ni Sen. Villar, ang kaniyang paglagda umano sa naturang resolusyon ay upang pag-usapan ang panukalang pag-enmiyenda ng Saligang Batas, at hindi nangangahulugan ng awtomatikong pagsang-ayon sa gayong panukala. Nais niyang maging lantad sa taumbayan ang talakayan, na taliwas sa palihim na pagmamaniobra, gaya ng naganap sa labag sa Konstitusyong Memorandum of Agreement on Ancestral Domain (MOA-AD). Ngunit para sa ibang kasapi ng lipunang sibil, ang pagpapasa ng naturang resolusyon ay isang hakbang palapit tungo sa mithing federalismo. Ang pagpapalit ng liderato sa senado ang ikinatutuwa ng mga tagasuporta ng federalismo, na inaasahang pabibilisin ang pagsasabatas ngayong ang mga pinuno ng kapuwa senado at kongreso ay kakampi ng administrasyon.

Bibiyakin ang Filipinas sa labing-isang estado, at kabilang dito ang sumusunod: Estado ng Hilagang Luzon; Estado ng Gitnang Luzon; Estado ng Timog Katagalugan; Estado ng Bikol; Estado ng Minparom; Estado ng Silangang Visayas; Estadong ng Gitnang Visayas; Estado ng Kanlurang Visayas; Estado ng Hilagang Mindanao; Estado ng Katimugang Mindanao; at Estado ng Bangsamoro. Ikakabit naman ang Metro Manila sa Federal Administrative Region, at animo’y palamuti lamang sa nasabing grandeng lunggati. Sa ganitong kalawak na pagpaparte ng mga lalawigan, nakapagtatakang minamadali ng mga mambabatas ang pagsusulong ng federalismo. Parang ang federalismo ang mahiwagang pildoras na papawi ng sakit ng bansa, at ito ay isang kaululan kung dadaanin lamang sa pamamagitan ng Kapulungang Pansaligang Batas. Ang masaklap, nais ipadron ang uri ng federalismo sa Filipinas doon sa uri ng federalismo sa Estados Unidos ng Amerika, Afrika, at Europa, ngunit ang pagkakaiba lamang ay higit na maliit ang Filipinas na may multinasyonal na pamayanan. Kahanga-hanga ang ganitong panukala, at dapat ibitin patiwarik ang sinumang may pakana ng ganitong panggagagad.

Walang malinaw na dahilan sa pagkakabaha-bahagi ng mga lalawigan para maging nagsasariling mga estado. Ang paghahati-hati ng Filipinas ay mahihinuhang ginagabayan ng mga katwirang pangheograpiya, pampolitika, at pangwika, at kahit iginigiit ang usaping pangkultura ay malabo dahil hindi batid kung sino ang magtatakda nito. Sa panukalang susog sa Konstitusyon, ang pagtatalo sa mga sasaklawin ng mga estado ay aayusin ng Commission on Intra-State Boundary Disputes na pangunguluhan ng Kalihim ng Department of Interior and Local Government (DILG). Problematiko ito, dahil ang anumang pag-aaway hinggil sa teritoryo ay maaaring pagsimulan ng digmaan ng mga estado, at mauwi sa tandisang pagsasarili ng estado upang maging bukod na bansa palayo sa Filipinas.

Sa ilalim ng Seksiyon 15, Artikulo 12 ng panukalang susog sa Konstitusyon, ang mga estado ay maaaring lumikha ng mga nakapagsasariling rehiyon (autonomous region) na pawang binubuo ng mga lalawigan, lungsod, munisipalidad, at pook na saklaw na may “bukod na pangkultura’t pangkasaysayang pamana, pangkabuhayan at panlipunang estruktura, at iba pang katangiang saklaw ng Konstitusyon.” Ang ganitong tindig ay mahihinuhang rehiyonalista, kung hindi man baryotiko, dahil tinatangka nitong biyakin sa maliliit na bahagi ang Filipinas sa ngalan ng kalayaan, kasarinlan, at kaunlaran.

Ang pagbiyak sa Filipinas ay kaugnay ng isinusulong na multilingguwalismo sa Filipinas, at pakana ng gaya ng Defenders of Indigenous Languages of Archipelago (DILA) at Save Our Languages Through Federalism (SOLFED) na pawang may mga patakarang kumokontra sa diwain at wikang Filipino. Nilalayon ng DILA at SOLFED na ikabit ang usapin ng wika sa usapin ng heograpiya, politika, kasaysayan, at ekonomiya, at nang maitampok ang kaakuhan ng mga lalawigan. At upang maisakatuparan iyon, sinisikap nitong pahinain ang estado ng Filipino (na baryedad lamang umano ng Tagalog), gawing lingua franca ang Ingles sa buong kapuluan, at ikubli ang gayong pakana sa pamamagitan ng pamumulitika. Kung babalikan ang panukalang pagsusog sa Konstitusyon, ang dominanteng wika sa rehiyon (halimbawa na ang Ilokano at Bikol) ay gagamitin lamang mulang una hanggang ikatlong grado sa elementarya. Pagkaraan nito, mahihinuhang Ingles na ang gagamitin sa mga rehiyon. Ang ganitong panukala ay dapat ibasura, dahil hindi ito tumutulong para paunlarin ang mga taal na wika sa Filipinas bagkus nagpapabilis pa ng pagkalusaw nito.

Pumapabor ang federalismo sa pagpapalawak ng saklaw ng kapangyarihan ng mga politiko. Sa ilalim ng Artikulo 10, na pinamagatang Lehislatura ng Estado, ang bawat estadong lehislatura ay bubuuin ng tatlong kinatawan ng bawat lalawigan at lungsod. Ang nasabing mga kinatawan ay ihahalal ng mga kasapi ng sangguniang panlalawigan at sangguniang panlungsod. Samantala, ang mga kinatawan ng mangingisda, magsasaka, at matatanda ay hihirangin ng kani-kanilang sektor. Ang masaklap, kinakailangang rehistratrado ang mga samahan ng mangingisda, magsasaka, at matatanda sa State Social Welfare Department. Sa ganitong kalagayan, maaaring magamit lamang sa pampoitikang adyenda ang nasabing mga sektor imbes na pangalagaan ang kalagayan ng mga dukha at nangangailangan. Ito ay dahil binibigyan ng kapangyarihan ang gobernador ng estado na hirangin ang mga kinatawan sa tatlong sektor.

Magiging makapangyarihan ang gobernador ng estado, na ihahalal ng mga kalipikadong botante ng mga lalawigan, lungsod, munisipyo, at barangay na pawang nasa loob ng naturang estado. May karapatan siyang mahalal nang tatlong sunod na termino, at bawat termino ay may apat na taon ng panunungkulan. Ipatutupad ng gobernador ng estado ang mga batas na pinagtibay ng Kongreso at Lehislatura ng Estado. Binibigyan din siya ng kapangyarihang humirang ng mga kawani at opisyales ng kagawarang pang-estado, at pumili ng mga opisyal at empleado ng kaniyang estado. Ang ganitong panukala ay masasabing malikhaing debolusyon ng diktadura, at pumapabor sa mga politikong may mahigpit na kapit sa kani-kanilang lalawigan.

Ang nakapagtataka’y ang Kodigo ng Pamahalaang Lokal (1991) ay babaguhin na naman, na nakapanghihinayang dahil nagtatakda ito ng mga pamamaraan kung paano magiging epektibo at makapangyarihan ang bawat pamahalaang lokal at nang maisalin dito ng pamahalaang pambansa ang mga kinakailangang yaman at kapangyarihan. Ang anumang pagkukulang ng nasabing Kodigo ang dapat sinususugan sa Kongreso upang mapalakas ito at pumabor sa taumbayan, imbes na panghimasukan ang Saligang Batas at itaguyod ang Federalismo. Si Sen. Pimental ang nagsulong ng nasabing Kodigo, ngunit ngayon ay bumabaligtad at pumapabor sa federalismo. Kung anuman ang pagkukulang ng Kodigo sa yugto ng pagsasakatuparan ay hindi malulutas sa pamamagitan ng pagtatatag na federal na sistema ng pamahalaan. Kailangan ang matibay na pampolitikang kapasiyahan ng pamahalaan upang maipatupad ang mga programa at patakaran nito alinsunod sa itinatakda ng Saligang Batas at kaugnay na batas, kautusan, at alituntunin.

Napakahina ang mga seksiyon sa panukalang susog sa Konstituyon, lalo sa pangangalaga ng kaligiran, pagrepaso ng pamumuhunan sa likas na yaman, pangungutang sa ibang bansa, kalakalan, at iba pa. Higit na nakatuon ang mga pag-enmiyenda sa politikang aspekto at hindi sa tunay na ikaaangat ng kabuhayan at ikatitiyak ng magandang kinabukasan ng mga Filipino. Ang mungkahi ko’y pag-aralan at pagdebatehan ito nang maigi, hindi lamang ng mga politiko, kundi ng buong sambayanan. Sa kasalukuyang komposisyon ng Kongreso at Senado ngayon, malaki ang posibilidad na ang pagbabago sa Saligang Batas ay para pahabain ang termino ng pangulo at ng kaniyang mga alipuris na mambabatas na dapat nang nagpapahinga dahil sa kahinaan bilang mga mambabatas at tagapagpatupad ng batas. Ayon sa artikulo ng Center for People Empowerment in Governance (CENPEG), ang panukalang federalismong isinusulong ni Sen. Pimentel ay umaalingawngaw sa panukala ni Jose V. Abueva, at nagpapalakas sa kapangyarihan ng oligarkiya sa Filipinas imbes na bigyan ng kapangyarihan ang mga dukha at mahina.

Inilahad ni Abueva ang mga bentaha ng federalismo, at kabilang dito ang sumusunod: Una, makapagtatatag umano ito ng makatarungan at pangmatagalang balangkas para sa kapayapaan sa pamamagitan ng pagkakaisa ng iba’t ibang pangkat etniko, relihiyoso, at kultura, lalo sa panig ng mga Bangsamoro at lumad. Ang ganitong mungkahi ay ipinalalagay na ang buong bansa ay watak-watak, at nasa yugto ng digmaan, at wala nang magagawa pa kundi pagbigyan ang paghahati-hati ng teritoryo. Ang federalismo ay lalong makapagpapalakas para sa mga armadong pangkat na magsulong ng rebelyon, at tuluyang kumawala sa saklaw ng Filipinas. Ipinupunla ng federalismo ang pagkakawatak ng mga mamamayan, dahil ang sinasabing labing-isang nasyon ay nagpapahalaga sa rehiyonalismo imbes na sa kabansaan ng buong Filipino.

Ikalawa, ang desentralisasyon at debolusyon ng kapangyarihan, ani Abueva, ay hindi makauusad sa lumang sistemang unitaryo kahit pa nakasaad iyon sa Saligang Batas ng 1987 at Kodigo ng Pamahalaang Lokal ng 1991. Sa ganitong kuro-kuro, ang dapat inaalam ay kung ano ang mali sa pagsasakatuparan ng mga batas at patakaran ng pamahalaan. Ang pagsasabing sumapit na sa “wakas” ang Kodigo ng Pamahalaang Lokal dahil ang pangunahing awtor niyon na si Sen. Pimentel ay bumaligtad saka pumabor sa federalismo ay simplistikong palusot sa kabiguan ng desentralisasyon at debolusyon. Hindi makausad nang ganap ang desentralisasyon at debolusyon dahil hangga ngayon ay hindi pa nasasapol ng taumbayan ang esensiya ng mga konseptong ito.  Ang pagkakamali ay maaaring malutas kung magtutulungan ang kapuwa pambansa at pamahalaang lokal sa implementasyon ng Kodigo.

Ikatlo, mabibigyan umano ng kapangyarihan ng Republikang Federal ang mga mamamayan, at mapatataas ang estandard ng kabuhayan at pakikilahok sa pampolitikang aspekto. Ideal itong pangarap, ngunit hindi nito isinasaalang-alang na ang mga lalawigan ay kontrolado pa rin ng ilang maykayang pamilya, at ang mga pamilyang ito ang humahawak ng pampolitikang kapangyarihan. Ang korupsiyon, karahasan, at paghahari sa mga pamayanan ay nakasalalay kung sinong pangkat ang may hawak ng sandata at kayamanan, at napakahirap ipangaral ang “kahusayan sa pamamahala” sa mga liblib na nayong kulang sa oportunidad ang mga tao na makapag-aral at humawak ng kayamanan.

Ikaapat, sinabi ni Abueva na ang federalismo ay makahihimok sa mga pinuno, negosyante, at taumbayan na maging responsable at tanganan ang kanilang kapalaran. Ipinapalagay dito na makikilahok ang mga tao sa mga pagpapasiya sa pamahalaan, ngunit maituturing itong panaginip hangga’t hindi nabubuo ang mga maláy, organisadong mamamayan. Ang pag-unlad ng panukalang labing-isang nasyon ay sasalalay sa naimbak nitong yaman, mulang likas yaman hanggang impraestruktura, komunikasyon, at transportasyon. Sa sitwasyon sa Filipinas, ang paghahari ng mga maykayang pamilya at armadong pangkat ay matitiyak sa federalismo dahil tuwiran nitong mahahawakan sa leeg ang taumbayan.

Ikalima, mapabibilis umano ng federalismo, ani Abueva, ang paglinang sa kaunlarang pampolitika, pang-ekonomiya, panlipunan, at pangkultura. Magkakaroon umano ng inter-estadong kompetisyon sa pagkuha ng kapuwa domestiko at banyagang pamumuhunan, propesyonal, manggagawa, turista, at iba pa. Lalago umano ang mga lalawiganing wika, kultura, at sining. Maganda ito ngunit mananatiling pangarap lamang ito para sa ilan, dahil ang gayong kompetisyon ay hindi nagpapamalas ng kompletaryong paghahayag ng kalakasan ng bawat “nasyon,” bagkus naglalantad pa ng pagtatangi sa iba na mauuwi sa pagkakahati-hati ng mga mamamayan. Nabansot ang mga lalawiganing wika at kultura dahil na rin sa matagal na kapabayaan ng mga lokal na politiko, negosyante, at intelektuwal na pawang pumanig sa paglinang ng Ingles at banyagang kultura, at hindi ito malulutas sa kisapmatang federalismo. May itinatadhana na ang Kodigo ng Pamahalaang Lokal at ang National Commission for Culture and the Arts (NCCA) kung paano mapalalago ang katutubong kultura, ngunit ang nakapagtataka’y hindi ito alam ng mga lokal na opisyal kaya hindi naipatutupad nang ganap sa kani-kanilang lugar.

Pinakamahalagang aspektong binanggit ni Abueva na makapagpapalalim umano ng demokrasya ang federalismo habang lumalaon. Sa ganitong palagay, animo’y mahina ang “demokrasya” sa buong Filipinas. Kung mahina ang demokrasya sa bansa, ang dapat pinagtutuunan ng mga politiko ay kung paano “mapapalawak at mapatitibay” ang demokrasya at mauuwi ito sa dating implementasyon ng mga programa at patakaran sa mga lalawigan. Kung ang parehong mga politiko at kaanak nila ang maghahari sa iba’t ibang “nasyon” o rehiyon, ang pangarap na demokraya ay para sa lalong ikalalakas ng oligarkiya dahil nasa sirkulo nito ang kayamanan, kapangyarihan, at koneksiyon upang manatili sa poder.

Hindi malulutas ang problema ng bansa sa simpleng pagbabago ng Konstitusyon. Kung babaguhin man ang Konstitusyon, kinakailangang pagbotohan muna ito ng mga mamamayang Filipino at isailalim sa Kumbensiyong Pansaligang Batas, at hindi basta pakikialaman lamang ng mga mapagdududahang mambabatas ng Kongreso. Maraming matitinong batas ang napagtibay sa Kongreso ngunit hindi ipinatutupad dahil na rin mismo sa maruming pamumulitika. At yamang hindi ito ipinatutupad, ang dapat palitan ay ang mga namumuno sa pamahalaan at hindi ang mga batas. Marahil, napapanahon nang makialam at gumising ang taumbayan at maghimagsik sa mapayapang pamamaraan. Kailangang maging maláy ang bawat Filipino sa ipinapanukalang “federalismo” at “sistemang federal na pamahalaan” dahil ang ganitong pakana ay yumayanig sa pundasyon ng Filipinas at nagpapaalab para magkawatak-watak ang mga Filipino ngayon at sa hinaharap.

Panitikan, Kalayaan, at Bakbakan ng mga Manunulat

Isang mahalagang dokumento na itinatago ni Perfecto T. Martin na may kaugnayan sa paksang “Panitikan at Kalayaan” ang kaniyang inilabas sa baul bilang paggunita sa panahon ng Batas Militar ngayong taon. Nakatakda sanang ilathala ito sa isang isyu ng Ugat—ang opisyal na publikasyon ng Galian sa Arte at Tula (GAT)—noong dekada 1980 ngunit sinamang-palad na hindi lumabas sa kung anong dahilan. Maituturing nang klasiko ang talakayang ito dahil dito mababatid kung gaano kalilikot ang isip ng mga manunulat, at kung paano sinisipat ng mga manunulat ang kanilang daigdig.

Ang  GAT, sa mga hindi nakaaalam, ang dating pinakamalaki at pinakamasiglang samahan ng mga kabataang manunulat na Filipino, na ngayon ay pawang mga tanyag na.  Si P.T. Martin ang matiyagang gumawa ng transkripsiyon ng buong talakayan ng mga manunulat. Ang nasabing talakayan ay ginanap noong 7 Setyembre 1980, alas-tres ng hapon, sa Heritage Art Center ni Odette Alcantara, Kalye St. William, Cubao. Ang bahay ay dating pag-aari nina Manuel at Lydia Arguilla.

Pangunahing tagapagsalita si Adrian Cristobal na noon ay tagapangulo ng Writers’ Union of the Philippines (na ngayon ay Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas), Social Security System, at Philippine Education Company. Kabilang sa mga panelista sina Bienvenido Lumbera (na ngayon ay Pambansang Alagad ng Sining), Francisco Arcellana (na yumaong Pambansang Alagad ng Sining), at Francisco Tatad (na noon ay Assemblyman, pagkaraan ay naging Ministro ng Publikong Impormasyon, at nang lumaon ay nahalal na Senador). Dumalo rin sa hapong iyon ang mga makata, manunulat, kuwentista, peryodista, nobelista, pintor, eskultor, estudyante, kolumnista, ahente, at iba pang miron. Namataan sa pagtitipon sina Carmen Guerrero Nakpil, Pacifico Aprieto, Andres Cristobal Cruz, Silvino V. Epistola, Doreen Fernandez, Gilda Cordero Fernando, Patcicia Melendres-Cruz, Virgilio S. Almario, Mike L. Bigornia, Teo T. Antonio, Lamberto E. Antonio, Mauro Avena, Nestor Mata, Arlene Babst, Conrado de Quirros, Alberto Florentino, Al Mendoza, Virgilio Vitug,  Lilia Quindoza Santiago, Ceres Alabado, Rodolfo Desuasido, at kung sino-sino pang may pangalan. Tanging si Francisco Sionil Jose, na mortal na kaaway ni Adrian, ang hindi nakadalo sa dahilang si Frankie lamang ang nakaaalam.

Magagamit na sanggunian ng mga kabataang estudyante ngayon ang papel na ito, na patunay kung sino ang mga tarikan at inmortal sa isang panig, at ang mga tagakapatagan at mortal, sa kabilang panig, sa larangan ng panitikang Filipinas. Pinaikli ko ang introduksiyon ni P.T. Martin.  Heto ang pambungad na talumpati ni Adrian Cristobal na may pamagat na “Ramblings on Literature and Freedom“:

One of the dimly recognized refinements of human torture, a sly testament to man’s inhumanity to man, is the public lecture. Its growing popularity may be gleaned, as men of goodwill might put it, in the circumstances of our times, but it is, nonetheless, a curious masochism that I would only infrequently indulge in, having addressed myself incessantly to our subject many, many years ago, long before martial law, as a seldom and reluctantly-published writer, without, I must confess, much success. But here I am again, trusting to the rifeness of the times.

Now, I would assume that, as more or less serious people, you are not interested in whether I could still recite the catechism, or cite the Constitution and repeat the sonorous sentences of the Areopagitica, and conclude, inevitably, that the flowering of literature, indeed, of the creative imagination depends on the permissible liberty of time and place. There can be no quarrel that freedom is good in itself and that to curtail it is very bad indeed, especially for literature, which makes gross, base man speak in the language of angels. There is, of course, no guarantee that freedom will make us write better, but at least we can write without fear of the police. No one, in brief, can be against motherhood.

What makes us concern ourselves with the relationship between literature and freedom—and of course, to the writer, the very act of writing itself is an act of liberation—is a certain urgency, which, at bottom, is very personal. If the intention now is merely to repeat the ritual of affirmation, then all that is needed to be said is, “Freedom, Yes!” to the sound of drums. Few writers were exercised about the issue before; now that many more are, then it must be noted. And then we must agree on the one thing immediately: freedom will not make a writer happy, prosperous, or bright, or even make him write better—it will simply make him free. And for many writers, the really agonizing issue is not freedom but Roget’s Thesaurus.

In all of literary history, there is one obvious point which is almost embarrassing to underscore publicly and that is: whatever may be the prevalent condition of the age, the writer should be able to write—that is, survive long enough to write. This implies that Literature survives and that writers sometimes do, sometimes do not. That is, perhaps, the distinction between immortality and mortality, which is the profound anxiety of many a writer.

On the other hand, one could, according to Paul Tabori, rewrite and re-evaluate literary history according to whether a writer has or hasn’t been in prison. He says:

The list of literary jailbirds is practically endless. Socrates shaped his final conception of the world in a deathcell; Plato was not only imprisoned by Dionysios the Tyrant but sold as a slave in Egina; Aristotle ‘did time’ because of his alleged atheism; Mani, the founder of the Manichean faith; Boethius, founder of medieval Christian scholasticism, Machiavelli and Sir Thomas More, Cervantes and Sir Thomas Raleigh, Bacon and Grotius, Villon and Voltaire (twice the ‘guest’ of the Bastille), Beaumarchais and Schiller, Beranger and Dostoevsky—the list is equally distinguished and practically endless. Prison has been the direct inspiration of some of the most striking and moving landmarks in literature—and continues to provide it only too frequently and enduringly.

But isn’t prison the most brutal infringement of freedom for any man, let alone a writer? I do not think that Tabori is prescribing imprisonment as a path to literary excellence, and, indeed, there are not many writers who can hope to improve their style or deepen their insight under the most benign incarceration. Note too that Don Quixote did not, as the Gulag Archipelago does, portray prison conditions: it reads as if written by a Spanish Hidalgo enjoying the pleasures of the chase. But what prison gives the writer is suggested in the slang, “did time.” Prison gives him time, a writer needs time, and under certain conditions, a stretch is equivalent to seclusion in a monastery. Time on your hands, leisure, if you want to call it that, is the writer’s profound need, as Time is his natural tyrant. This simply and horribly means that time means not attending to the children, warding off creditors, not running from various forms of mindless dangers, not doing press releases and advertising copy—in short, the writer has to be, in order to write, like a monk in zazen, sitting still, his mind drawn to himself, shaping reveries, thoughts, feelings, sensations into significant form.

The artist Hernando Ocampo, himself a writer, once said, quite truly, that one must know one’s tyrants and fight them.

The Tabori passage also suggests that the only way a true writer can be suppressed is to kill him before he could write. Simply denying him pen and ink will not work so effectively. I have in mind another writer, a friend, the late Georgy Paloczi-Horvath, who was placed in solitary confinement for three years. There, in his mind, he made translations and wrote books, so that when he was released, he simply wrote away as if from dictation. Do not object, please, that Horvath is an exception, that he was heroic. No, we dare not pass judgment in advance of any writer. We don’t know what that fool will do at any given time.

There is a political note in Horvath which may have some relevance: upon release he was generously offered back by the authorities his communist party card; he refused it on the ground that he was the only communist left in Hungary and that the rest were nothing more than gangsters. Even as a communist, a writer is not a reliable party-man.

Which takes us to the unreliability of the writer, to why under the best of circumstances, he will always feel a kind of rejection, oppression, or “something like that.” There is something about the writer which discomfits his tormentors. Society in the large has an instinctive distrust of writers; happily, society is a diversity of individuals, among whom the writer could find his friends, advocate, and well-wishers; otherwise, he wouldn’t survive at all. But society in the large-or let me put it this way, in the classic words of a politician: “the trouble with that writer (or reporter, for sometimes reporters are also writers) is that he wouldn’t stay bought.” Good, bad, or indifferent, mediocre or excellent, a genuine writer is thoroughly unreliable. It does not mean that he is more or less corruptible than the next man, but somehow, when with some self-consciousness he writes seriously, not ten armalites can swerve his mysterious purpose. Of course, what he writes can be edited, or worse, burned, but it remains seared in his mind and you will haveto stand watch as it might come out again.

Oh, please, let no one jump up and smugly cite the hundreds of exceptions to Pasternak and Solzhenitsyn, the so-called enslaved and/or corrupted writers who pen paeans to their patrons and regimes. And that if the regimes were otherwise, they would be far more honorable to themselves and their calling. I am, quite frankly, rather cagey of this objection, for if it is not one form of coercion or corruption, it is another consider the celebrated case of Ezra Pound—and, in any case, in any calling, heroes are few, although writers have a bit more than their share. As a matter of fact, a writer who survives has scaled Mt. Everest and climbed back. Call this courage, since that is the usual word, but I would call it, “possession,” although there are not a few writers who are possessed by something else. But it will be sanctimonious, in any case, shortsighted and pompous even, to sneer at the contemporary literary servitors of totalitarian and dictatorial regimes, as a closer scrutiny will show that they come and go, and who knows that the reason they have gone is precisely the “unreliability” of the writer, that he would not stay bought and so were quietly removed from the chorus? I am not speaking of hacks and propagandists, for they know what they are about and are not practitioners of Joyce’s strategy of “silence, exile, cunning.”

There is, of course, a dire consequence for national literature in periods of regimentation, the most recent example being Nazi Germany. With the Nazis in power, the true fatherland of German literature was transferred from Berlin to Amsterdam, London, New York and Stockholm. Franz Werfel and Thomas Mann, Alfred Neumann and Leon Feuchtwanger, Arnold Zweig and Bertolt Brecht, continued their work in exile. As Tabori put it, “the moment the collective demanded not only lip-service but regular offerings from the creative writer, his inspiration dried up and he became a hack or worse.” Precisely, the writer is so frail a creature that he will not good-humoredly pay lip-service, but a regular offering is something else: however noble the cause, literature, and I mean, literature, is a poor servant.

Another thing worth noting in literary history is that the finest and best writing have been written during the most difficult times, particularly when writing is innovative and revolutionary. The difficulties may be economic, political, or social, or a general malaise. In a familiar vein, we need only to evoke the names D.H. Lawrence, Henry Miller, Steinbeck, and the father of them all, James Joyce, of whom we remember the shock waves of Anna Livia Plurabelle, which tempt me now out of perversity, to quote from a letter to his wife, to wit:

The smallest things give a great cockstand—a whorish movement of your mouth, a little brown stain on the seat of your white drawers… to feel your hot lecherous lips sucking away at me, to fuck between your two rosy-tipped bubbies, to come on your face and squirt it over your hot cheeks and eyes, to stick it up between the cheeks of your rump and bugger you.

The passage was published, with impunity, or immunity, only this year in the United States, and if you are shocked by it, then you are looking at the problem of literature and freedom in the very restricted political sense. With few exceptions, all societies have established laws against sexual expression in literature, putting up obscenity tests that cannot stand logical scrutiny. Interestingly enough, sexual and political repression seem to go hand-in-hand, but that complicated subject is for another occasion. There are no easy times for the writer, indeed.

To pursue the matter, the “piping times of peace” do not, in any case, produce interesting literature, so that for the serious reader—which also includes the writer—the preferred works are now by the South American rather than the North American writers. In the case of the former, it is as if the writer is taking his life in his hands with every word, phrase, or sentence. Which is, I feel, in the rare times of courage, the only way to write.

Now that we have recognized the reader, it should be clear that the relationship between literature and freedom is not exclusively the writer’s affair: it embraces a larger universe, and it is no less than the human predicament. There are societies which punish readers or writers, burn books, and all that sort of crap. In this way do the readers become participants of the literary act, and so the writer is loaded with a heavy responsibility, for every time he utters his word, he exhorts men to their liberation, and, if unlucky, commends them no less than himself into the executioner’s hands. We see then that freedom has the implacable face of absolute power. These words from Julio Cortazar may carry an odd familiarity:

… when the Chilean junta burned thousands of books in the streets of Santiago, they were burning much more than paper, much more than poems and novels; in a sinister way they burned the readers of these books and those for whom they had been written.

(Do you remember the book-burnings of pre-martial-law days in certain universities?)

But let us go back to Cortazar:

This precarious and anxious bridge between the Latin American reader and the writer, this evident hope of something beyond the mere literary, increases our bad conscience because today it is not enough to give the utmost of our potentialities as writers… In spite of those commissars of the intelligence who demand a “simple” literature for “simple people”, the reader also expects from us other forms of communication. It would be easy to reply to this hope with a literary demagogy, with the paternalism of one who claims to be the spiritual pastor of his village, but the readers who expect us to be something more than storytellers and poets are not passive readers, they don’t subscribe to Readers’ Digest, they are not docile consumers of this month’s bestseller; even the most ignorant and modest among them ask for something more in literature. The look for books which can astonish them, take them far away from home, set up new orbits of thought or of sensibility, and they want the authors of these works if they are their countrymen, to keep close to them on the historical level; their wish is a wish for brotherhood.

We in the Philippines are, perhaps, on the threshold of such a condition, in which case, the Filipino writer will be living in interesting times. “May you live in interesting times” may be a Chinese curse but it is a literary blessing.

Let us hear, finally, from André Brink:

Every writer chooses the particular way in which to set free his self, which is his word. To a large exten it may be a free act of choice, but in many ways, obviously, his temperament, his inclinations, his experience, even his millieu may determine that choice. Once one has made the necessary provision for the personality and situation of the writer, however, the nature of his choice can really be influences only by a consideration of the social and/or cultural climate in which he operates. In what may be vaguely termed an “open” society (“open” in terms of tradition, or sociopolitical structures, mores, or attitudes generally) practically all options are available to the writer. Whether he writes about the most private ache or the most public issue, and whether he chooses lyrical poetry or the theatre of commitment, the choice remains essentially his own. In this particular sense his freedom appears well-nigh limitless. But it is interesting to note that, in a society which tolerates the writer to the extent of leaving him free to write whatever he chooses, writing often tends to become either a process of self-indulgence or a deliberate striving after effect, through a variety of gimmicks. It is a very understandable phenomenon: a writer writes to be read, to be heard: but if he is really free to write anything or everything, chances that people will take him very seriously or pay special attention to what he says, are rather slim.

On the other hand, the writer in a “closed” or repressive society finds himself in a totally different position. And since I find myself in such a situation, my comment arise specifically from this experience.

At first sight, the writer in such a closed society—let us say, for argument’s sake, the USSR, or any of a variety of Asian, South American or African countries, including my own South Africa—finds himself in a most unenviable position. Not only does he have to operate within a strict system of censorhip, but he may even find himself in grave physical danger should he dare to publish anything frowned upon by his society in general or his authorities in particular. Others tend to pity him as a captive of his situation. But there is a different notion of liberty operating in this case: that curious liberty which obtains when what a man wants to do coincides with what, not only morally but existentially, he ought to do. A Jew in the Warsaw ghetto during the Second World War was expected to revolt: in order to preserve not only his dignity but in fact his life he had no choice but to revolt-and being caught up in that particular situation as an individual his own personal priority, his own most ardent wish, would have been to revolt. The historical imperative and the individual urge coincided, determining a new and exhilirating experience in liberty. The same would apply to the suppressed Black man in South Africa. And it applies, too, to the writer who finds himself beleaguered in a state of oppression. When the conspiracy of lies surrounding me demands of me to silence the one word of truth given to me, that word becomes the one word I wish to utter above all others: and at the same time it is the word my metaphysical situation, my historical situation, and my own craft demand of me to utter.

It is the direct opposite to the notion of freedom often expressed—as most recently by a South African Cabinet Minister— in terms of the freedom allowed a fish: provided he stays in water, it is argued, he is perfectly free to swim as he pleases-but the moment he leaves the water dies. The essential flaw in this argument is, of course, very simple to detect: a man is not a fish. The fish cannot think about hiscondition; man can. And so I inevitably demand more for a man, and of a man, than for or of a fish. My liberty as a writer lies in not accepting the condition of water imposed on me. There is even an important advantage attached to writing in a closed system.

In a society which tolerates and “contains” the writer and leaves him totally free to “do his own thing,” I have tried to indicate above, his efficacity in truly communicating with his audience is impaired. But in a situation where the word of the writer is not tolerated, everything he says acquires the impact of a deed. Words are no longer merely gestures but, in the full Sartrean sense, acts of commitment.

In such a situation the writer may be acclaimed by some and crucified by others: but whatever happens he is not being ignored. This, in turn, imposes a heavy responsibility on his conscience. For if everything he says is going to make some impact on his environment, he has to weigh doubly every word he utters in order to make as sure as is humanly possible that his perception and his account of the world is as true as he is able to render it. Accepting that words are masks of truth, he has to choose those masks so carefully and skillfully, with such a keen balance of pride and humility, that they reveal at least as much as they inevitably conceal.

What I have just said must trouble you; it is, in fact, troubling me. What? Repression in order for literature to flower? I hold quite sincerely that a writer must suffer to be worth anything at all—but I stop at the edge of doom: I will not want to suffer what I cannot endure. We live, on the other hand, in a kind of half-way road, and that is, possibly, our trouble as Filipino writers. But for the same reason that freedom is absolute power for the writer in times when words have the impact of a bullet between the eyes, I will hesitate to prescribe freedom here and repression there. Under such a condition, once a word is uttered, it can create an avalance for which we would not like to be personally responsible.

There is also that other matter of life-of simple folk in a certain situation, so that literature ceases to be a parlor pastime of bored housewives with English Lit. degrees. What, then, to do when suddenly literature becomes a very serious thing, a matter of life and death?

As writers, we can only find the answer in lonely solitude, knowing that at that precise moment in time, no one can write, as no one can rule, innocently.

[palakpakan]

TALAKAYAN

FRANZ ARCELLANA: It’s very complex, very nice. Let’s drink to that. [laughter] The first responsibility of the writer is to write well, in whatever regime he’s going to operate. A long time ago, when I was starting to read, I was very fond of an American writer… I’m talking about James T. Farrel. James T. Farrel was once asked what a young writer should do to be able to write. Then he said: Number one, keep away from women. [laughter] Number two, keep away from alcohol. [mild laughter]. Number three, keep away from politics. Now, may I retire?

MAURO AVENA: Is that all?

ARCELLANA: Yeah, to begin with. Bien, say something.

BIEN LUMBERA: I think the topic that Adrian [Cristobal] is talking about this afternoon, is something that can be viewed from the point of view of the writer, of the reader—which includes critics and literary historians like me—and also of the audience. Each time the point of view shifts, there is a difference in the emphasis. For instance, I think Adrian expressed freedom and literature from the point of view of the writer. And indeed, one can see that it is the writer who creates his freedom because after all, freedom is an abstraction until you decide to test it, you decide to assert it. And once the writer has this, then he begins to realize the boundaries within which he can operate as a writer. So, he might come up against the wall of conventional moralism, against the prison wall; he might come up against a wall setup by tradition by the previous writers. In such a situation, the writer who decides to continue to write will be constantly pushing against the walls that he finds himself confronted with.

Now, when we look at the matter from the point of view of the reader, I think he will want his freedom also a factor to be considered in evaluating what a writer has produced. For instance, the reader might have observed and experienced oppression. As a reader who comes to literature with certain expectations, he very frequently demands that the writer responds to his expectations. That the writer will talk about the problems he has encountered in his profession or in his life. He might want the writer to help him find the exits from the confining situation in which he finds himself.

And finally, from the point of view of the literary historian, he would want to find out how a given situation, a given historical period, affects the performance of the writer both as a craftsman and as a man who has something to say about the human condition. When the literary historian deals with a literary work therefore, he is thinking not of his personal concerns but of the concerns of society at large as these operate on the performance of the writer.

From the point of view of the writer, I suppose, he assumes that freedom is a good condition to the performance of the writer. He feels that all the conditions should be conducive to the production of a particular literary work. This obligates him to become aware of the conditions that operate on him as a writer. If the writer assumes that—as a writer—there are no laws that would bind him to a particular line of thinking, to a particular set of beliefs, then he is likely not to get anywhere. Above all, it is important that he be aware of the walls, as I said earlier, that he is going to come up against one time or another. And only by becoming aware of these walls will he know how he can operate as fully and with as much integrity as he can without having to bash his head against the wall. I am talking therefore of the conditions in a particular society that the writer will reckon with each time he writes a poem or a short story. The are writers whom we know who are not even aware that there are conditions that constrict his performance as a writer. I think Adrian is correct in pointing our that under any given system, there are always restrictions that the writer will have to recognize. He might choose to go against these restrictions to his own perdition or he may choose to surrender to these conditions and allow the conditions to shape him without any struggle on his part. I’m thinking, however, of a writer who knows the given conditions in his social setting and continues to perform as a writer. With the given limitations, he will be able to find out how he will be able to go around restrictions—if he has to—how he will be able to survive inspite of all restrictions that might put him out of existence. I think I have pontificated long enough here.

KIT TATAD: I think the lecture deserved to be written. The subject—Literature and Freedom—was, I believe, formulated by this very young crowd with the hope that this group will be able to relate this subject to the real conditions in the external world. It’s the first time that I have been given the opportunity to take part in a discussion of this nature, very much the same subject, but the trouble is when one stays on the level of abstract idea, some—[someone said: Louder!]-I’m very soft-spoken and I’m suffering from a sore throat. What I’m saying… the trouble is when one stays on the level of abstract ideas, someone in the crowd usually stands up and say you have gone to a wake but you’re not saying anything about the death. Now, I think that to have a more fruitful discussion of this subject, we can relate freedom and literature to the existing conditions of the writer in Philippine society today. I am not an expert on freedom or on literature. [laughter] I’m an authority on nothing except my own personal experience and my own personal experience is rather limited. My inclination or my limited training has been on literature but I do not dare proclaim myself as an active writer. The last few years I wrote some political pieces—forgettable ones—[laughter] and I will probably be writing equally forgettable political pieces in the future. As I said, I’m not an authority on either subject but I’m very much alive to complaints, observations and other remarks that have been made in the last few years concerning the freedom of the writer in our society.

I believe that there are several levels on which we can deal with this subject. Somebody says that the Filipino writer is not free today. That is a categorical statement which we often hear. Then one goes on saying that eight years ago, the outlets for literary publications were closed down. That’s an illustration or proof that freedom has been restricted. The Free Press is no longer there, the Graphic is no longer there, the Women’s Magazine is no longer there, so many other publications are no longer there. And this, to some writers, is resounding proof that freedom has been curtailed. But getting away from this physical evidence and trying to confront the issue of freedom for the writer in so far as it affects the Filipino writer trying to write today, I think it is a very real situation which you find here that you have writers and writers whose only complaint is that they are unable to write because they are not free.

I’d like to make a small point by saying that, to me, a writer is one who writes. A writer is not someone who has written abstractly or one who will write in the future but I think the writer is one who writes regardless of the condition. I will agree with Bien Lumbera here that a writer creates his own freedom. He is not the product of a society that is free. I think he produces literature inspite of less than ideal conditions in society and this is what Chairman Cristobal has earlier been saying. That one does not write innocently or without risks. It takes what we will provisionally call some courage to be able to assert oneself while conditions are far from ideal. But I think that the writer—in order to discharge his responsibility to literature, to himself and to his readers—must test every condition that exists. Even in the situation where the society is completely or absolutely free—in the sense that the bill of rights are well-enforced, in the sense that you need not fear that a sergeant or a corporal will give you a knock on the door after you’ve written a piece which seems controversial—I think the writer still has to take certain risks.  The very fact that one espouses an idea o seeks to introduce a proposition that would alter the hierarchy of propositions in that given society is, I think, a risk.

ADRIAN CRISTOBAL: Well, there’s the case of Larry Flynt, the publisher of Hustler, who was shot and crippled for life. You know, if it’s not the government which will kill you, it will be the Church, it will be some maniac, some fanatic. If you’re going to write and you say, “Let me see, I’ll write this but will I be free and if somebody reads this, will he not be angry?”, you better work in a factory where you can find ideal conditions for work. You work with San Miguel [Corporation] or with Herdis Group and they will give you all the material rewards due to a professional worker. But the only guarantee when a writer writes is, there is even no guarantee that he is a writer when he is writing… There is no guarantee. Some writers are better off as something else. Writing’s a kind of human perversity. You have to be crazy to be a writer. If you are going to be rational about it, get some very quiet profession like an accountant or a professor of English. [laughter] But you see, it can be both.

AVENA: What Mr. Adrian Cristobal has just said is an extension of a well-written, beautifully-phrased paper which he delivered today, which I think is a perfect apology for a writer as a self-repressed individual. I just want to ask if you are a man or a fish in the context of what you have just said about writing.

CRISTOBAL: I said we do not accept the condition of the water. I mean, if you are going to write and find out all the conditions so that you will not bang your head against the wall, then you’re a fish. If that’s the way you’re going to write. If you want to find out all the guarantees, all the conditions so that you’ll be free, comfortable, prosperous as a writer, then you’re not doing any writing. You’re probably doing a column or a—[laughter]

AVENA: I’m doing two columns right now. And I—[laughter]—I would like to go back to what we are discussing. You are aware or everyone has been made aware that the writer must take the risk in any regime.

CRISTOBAL: Exactly.

AVENA: Yes, but it seems to be quite hyprocritical of somebody like you to keep on risk-taking on the part of the writer when in fact there are writers like you who sit in powers which oppress the writers, restrict his freedom.

CRISTOBAL: Maybe, even before you learn to write, I was taking risks. Up to now, the military considers me a communist because of what I have written when you were not yet writing.

AVENA: But I don’t think you are a communist.

CRISTOBAL: [inaudible]

ARCELLANA: Mauro, Mauro, the traditional question is not “Are you a man or a fish?” but “Are you a man or a mouse?” Well, I am a mouse!

MODERATOR: Chairman Cristobal mentioned about the painful kind of torture in the public lecture but oftentimes, moderating an open forum is also a torture. So please, if—

CRISTOBAL: Wait, I want to take exception. This is Mauro Avena.

AVENA: Yes.

CRISTOBAL: After what you’ve written, have you been arrested?

AVENA: No.

CRISTOBAL: So you’re free.

AVENA: I’m free.

CRISTOBAL: But you’re complaining that you’re free. [laughter]

AVENA: I’m not complaining. I’m taking a risk.

CRISTOBAL: The fact that you’re still here—

AVENA: I’m taking risk against people like you—

CRISTOBAL: Why, what have I done to you?

AVENA: People like you who sit in government-

CRISTOBAL: What, what have I done to you?

AVENA: What have you done to the P.E.N. Conference?

CRISTOBAL: What have I done to the P.E.N. Conference?

AVENA: I don’t know. You tell me.

NESTOR MATA: This is not exactly a question, Mr. Chairman. I
listened to your lecture with interest.

CRISTOBAL: No, I stated the columnists’ freedom, too.

MATA: Yes, It’s not because you mentioned column-writing. [laughter] As I said, I listened to your lecture with interest. But I was amused by your quotation. I think you quoted Tabori.

CRISTOBAL: Yes.

MATA: Tabori is better known as a pornographer. [laughter]

CRISTOBAL: That is not literature? [laughter]

MATA: But he is better known as a pornographer.

CRISTOBAL: I don’t know. Only two of his works were pornography.

MATA: But this is the question I wanted to ask you. I read somewhere—I think it was a remark made by a professor of English, as you put it—it was Franz who said it when he was asked this question in an interview and his answer was: while there are writers, referring of course to Filipino writers, who are trying not to be silenced and there are those who are silenced. The question, Adrian, is: Do you agree with Professor Arcellana?

CRISTOBAL: Those who are trying to be silenced and those who are silenced?

MATA: Those who are trying not to be silenced and those who are silenced.

CRISTOBAL: I always agree with Franz Arcellana. [laughter]

ARCELLANA: I should like to put the allusion in its proper context. It’s something that I said in Patmos Magazine. I said in that interview that the writers derive a lot of inspiration from this quotation from S.P. Lopez who says “I’d rather be silenced than be silent.” That’s what he said.

CRISTOBAL: In other words, he’d rather die than stop speaking, because the only way to stop a writer is to kill him.

MATA: In the same context, in your [Arcellana’s] reply to the question, you said that even Mrs. [Carmen Guerrero] Nakpil is trying not to be silenced. What exactly did you mean by that?

ARCELLANA: Well, she’s writing. [laughter] Chitang is writing and she’s writing very well.

CRISTOBAL: Let us not ponder on the illusion that when a writer is silent, something terrible has happened to him. For all you know, he’s just fooling around. And he gives many reasons why he’s no longer writing. There’s no excuse for not writing except the excuse you give to yourself.

MATA: Referring to the remarks of Professor Lumbera, I quite agree with him that the writer must create his own freedom. And he must write within that freedom he makes for himself.

ARCELLANA: Mr. Mata, not just the writer. Every person must make his own freedom.

CRISTOBAL: Assemblyman Tatad said something which I would like to elaborate on. This creating your own freedom. With the writer, it is something else. It’s trying to write well.

DORY ROBLES: Ninoy Aquino—[loud laughter] If I write something about Ninoy Aquino—a short story, a novel, or what—may I know if I will make him a hero o an anti-hero? [laughter]

CRISTOBAL: It depends on what you want. Where do you want to publish the novel? Ano ba ang tanong? Gagawin ba siyang bayani o bandido?

ROBLES: Bida o kontrabida?

CRISTOBAL: Piliin mo. Saan mo ipapalimbag ang libro? Kung sa Amerika, gawin mong hero. Kung dito, kontrabida. [laughter] Simple iyon. Ano sa palagay mo kung ano talaga siya?

ROBLES: Kung gagawin ko siyang hero, then I’ll be against the policy of the government on subversion.

CRISTOBAL: Pero wala pang presidential decree na nagsasabing bandido si Ninoy.

ROBLES: Kung gagawin ko naman siyang kontrabida, hindi naman mananalo sa anumang timpalak sapagkat ang pinipili ng mga judges ay mga subversive entries lamang. [wild laughter]

CRISTOBAL: Gawin mong dalawa: hero at anti-hero. Mas moderno iyon.

ROBLES: Sapagkat sa karanasan ko, ang pinipili ng mga editor at hurado ay mga subversive materials. [laughter] Gagawin kong hero at anti-hero. Hindi ang isinusulat ay black and white. It must be black and it must be white.

CRISTOBAL: Gawin mo, black si Ninoy sa South Africa… [laughter] Alam ninyo, kaya maraming huradong pumipili ng tinatawag mong subversive plays, hindi dahil subversive kaya pinili iyon kundi dahil mas maganda ang pagkasulat. Nagkataon lang na tinatawag na “subversive”. Alin ang pipiliin mo: iyong di-subversive na pangit ang pagkasulat o iyong maganda ang pagkasulat na ang akala mo ay subversive? Kung tunay na manunulat ka, pipiliin mo muna iyong literary value. Kung maganda ang pagkakasulat, ano pa man ang sinasabi niyan, iyan ang pipiliin mo.

VIRGILIO VITUG: Dr. Lumbera mentioned that it is the writer who creates his own freedom. And considering the situation today as specified by Assemblyman Tatad, there are physical manifestations of the restraints on writing. Now, my question is addressed to Chairman Cristobal. Can the writer truly express his freedom when he is directly under the employ of the government? Doesn’t this somehow contradict… let’s say, when you expose a certain kind of freedom in writing [inaudible] government a certain policy of the government. Doesn’t the writer preempt his right to criticize, expose certain government anomalies when he is under its direct employ?

CRISTOBAL: Alright. You are telling me that if you are a writer, you cannot write anything else except politics, which I think is false. But you can. First, you can write what you want and not publish. You still write it. You can use a pen name. Or you can go ahead and publish with Who Magazine. [laughter] As to whether your superior might—for example you are a chief clerk or writing for the Bureau of Broadcast like Al Cuenca—I assure you that if you write for a literary magazine it is obscure enough your superior won’t even hear about it let alone understand what you’re writing. Do not dramatize the matter of freedom. Our restrictions here are nothing compared to the restrictions to the South American writers. Look at Cortazar, look at Marquez… these people know what they write, they don’t know when they will be shot at. Our problem with Filipino writers—I’ve been saying this even before martial law—is this: write one or two short stories, we’re already writers, we are famous, we are acclaimed, we are read in schools, and we really took no risk. There has been no revolution for the writers to engage in. There’s not even a streetfight. How many of you have lived in Tondo? I would say if you’re like Andy [Andres Cristobal Cruz] or Pic [Pacifico Aprieto] here, who have lived in Tondo during the Japanese times for three years, where you lived with constant terror, then you will know how it is to live as men. When you fight the government,do not expect it to tap you at the back. It will fight back. Make your choice. Don’t be airconditioned revolutionaries.

CONRADO DE QUIROS: I think the problem of “Literature and Freedom” has two dimensions. The first one has to do with the problem of liberty and freedom. Anybody can postulate that every writer has freedom in the fundamental sense. Under certain conditions, we are not entirely possessed of the liberties one asks of liberal governments. Basically, when one writes, one makes a commitment, as one of the members of the panel point out. It is patently absurd to picture an order as repressive and then subsequently complain that one is being repressed. When one writes and pictures that particular order as repressive, one expects in fact to be repressed. But the fundamental freedom is that when one writes, one has to make that commitment, one has to take the responsibility for that.

The second one has to do with the exact meaning of freedom. When one says that a writer has a fundamental freedom, what does one mean? I think it is also an illusion to suppose that the writer is entirely free when he begins to write. Free in the sense that he can choose any subject he wants. That can be done by any writer. One can write about insects, about trees or about politics. When the whole problem of writing is simply to be able to produce, then what we have is an assortment of writing but one would not have a literature. In my view, the creation of literature—or if one wishes, a national literature—should be organized along certain lines. How the organization is to be done will depend on the criteria one uses. And this I think is where the problem lies.

CRISTOBAL: No one is going to applaud that? [laughter, a few applause]

AL MENDOZA: I have two questions for Assemblyman Tatad. Assemblyman Tatad mentioned about forgettable political pieces that he wrote. Now, my two questions are: What are the titles of these pieces? [laughter] The second one is: Why do you call them forgettable political pieces? [laughter again]

TATAD: Some friends of mine put together a collection of lectures, Prospects of the Filipino. Forgettable because… well, I’d like to forget about them. [laughter]

SOMEONE: Forgivable? [laughter]

CRISTOBAL: May I point out, Mr. Moderator, that when I was invited to lecture and when the panelists were invited to discuss the problems of literature and freedom, it was for a real discussion, not a trial. [laughter]

MODERATOR: Any question that will not try them?

AVENA: This is not an indictment of the Chairman of the SSS and the Writers’ Union. I just want to comment that the subject, “Literature and Freedom”, is rather broad. And it is good that Assemblyman—I forgot even his name [laughter], I was only kidding—Assemblyman Tatad directed the question to what is happening in the country now. When this subject comes up, the one thing that comes to your mind is that it will be related to our society because freedom is not just or does not only have personal connotation but a social one. When you relate the question of freedom and literature it will naturally draw in context writing in the Philippines in which writer exists. What I really want to say is this: If the writer takes the view that Mr. Cristobal has just taken—

CRISTOBAL: Wait a minute, what is my view? You have to tell me first.

AVENA: Your view is that as I said, alright, I’m not stating it but my question is that it is an apology for the writer to write or not to write within the context of the repressive regime—

CRISTOBAL: No, no, that’s not what I said. My lecture has several points. I cited to you the number of great works which were written in prison. This is an illustration, to my mind, that imprisonment is not necessarily a restriction of the writers’ freedom.That he is able to write even in prison. Second, do not accuse me of not applying my observations to the present context. I just used a different context. As a writer you should know that. But there are conditions in which to write is really to take your life in your own hands. I don’t know if you agree with me but I think this is the only way to write.

AVENA: Quite well taken, as I’ve said. Anyway, my point is that if the writer isolates himself from the context of his time, I feel that the writer is doing a disservice not only to himself as a writer but also to his fellow human being living in the context of his time.

CRISTOBAL: Yes, I agree with you, yes.

AVENA: So that if the writer would take the position that his value as a writer resides only in himself, in his ability, in his ability to write within a very limited context conducive to his self-expression, then that writer will be guilty of isolating himself from the rest of the people in this society. In other words, if the writer will be an ivory tower dweller or a mouse or a fish he would necessarily be espousing values, causes, that do not bear on the problems of his society, on the realities of his society. If the writer will be an ivory tower dweller, he will write atop a tree, he will forget that there are writers who have been imprisoned and tortured, and other revolutionaries who have been imprisoned and tortured. He will forget that the greater poverty of the mass of society has not been risen to, much less paste up with, by the government. He will forget a number of realities that diminish the value of human beings in this country.

CRISTOBAL: Wait a minute. You are right of course because that is the convention of the time. The committed writer-

ARCELLANA: Look, Adrian, it’s wrong.

CRISTOBAL: No, no, wait a minute. You [Avena] are right from that point of view. But where will you place Hans Christian Andersen? Where will you place the writers of fairy tales? What do you do with them? Because if you do away with them in the universe of literature, you are as much a fascist as any government that you hate. There’s a place for these people.

AVENA: I think they’re writers.

CRISTOBAL: Why do you say they are blind? They may not be blind. They may know who is suffering but that’s not where their inclination lies. They may want something else.

AVENA: But writers who would write about the realities of their present situation are the ones being repressed.

CRISTOBAL: What will you tell the fairy tale writers to do?

ARCELLANA: Since I have proclaimed myself a mouse, I feel myself alluded to. [laughter] May I say something? Well, my quarrel with this thing… I’ve always insisted, I’ve always said, Mauro, that relevance is not necessarily reality. Now, I’d like to think I’m engaged with reality. I’d like to think that. So, you’d like to think that I’m an ivory towerist—

CRISTOBAL: Or a mouse…

ARCELLANA: Or a mouse. Well, it’s alright if a mouse. I’m a self-proclaimed mouse. It’s really all a matter of a difference in opinion. So you didn’t want to keep me from writing or discourage me from writing or call me names, you’re not going to do that.

AVENA: You call yourself that.

ARCELLANA: Right, right.

AVENA: I just want to ask you: why is relevance not reality?

ARCELLANA: It is not reality.

AVENA: Why?

ARCELLANA: You don’t have to ask me why! Ha! Ha! Ha!

AVENA: I ask you why?

ARCELLANA: Look, Mauro, if you don’t know it, you’ll never know it. [laughter]

AMADOR BALA: I think I want to direct one question to all writers, Filipino writers. What should be the basic commitment of a Filipino writer in our contemporary, present situation?

ARCELLANA: I want to answer first. You must write well.

BALA: But what is to write well?

ARCELLANA: Ow, come on. If you don’t know it, you’ll never
know. [laughter]

LUMBERA: One reason why we’ve been going around in circles is that comments do not speak to mean. We’ve been talking as if—as I’ve pointed out in my brief comment—one can think of the topic in relation to the writer and in relation to the reader. Now, the question has been asked: What should the basic commitment of a Filipino writer be? To whom should he be committed? I think he should be committed to his reader. Unlike Franz, I would say that what is important above all is that the writer relates himself to his reader. Once he relates himself to his reader, he’s going to write about what concerns his reader. Now, this is something the consideration of which is extra-literary. It has nothing to do with craft. It has something to do with a man performing a task and he is doing it for people. Now, once you commit yourself to people, you begin to ask the question: What am I going to write about? Am I going to write about things that interest the people? Or things that concern them deeply? The subject matter then can be classified from trivia to profundities, whichever. The writer should know the audience that he is writing for. That audience—with its concern, with its fear, with its lack of freedom, with its hunger—will tell the writer what he should be writing about? We’ve been talking about the writer and I assume that he is a writer, that he knows his craft. So it’s no longer a question of writing well. It’s a question of writing about things that matter. [applause]

TATAD: I think the question is related to the idea of individual perfection. I don’t know if it is valid. It’s a very big word which can mean a lot of things-

ARCELLANA: That’s right, that’s writing well.

TATAD: There are those who believe that writing is an act of intelligence. There are others who believe it is an act of imagination. I think the field of writing is large enough to accommodate either or both. Whichever it be, whether to write well or to write big, I believe, as an individual, that man is still perfectible and a writer is no different from the ordinary individual and writing is a vehicle in his search for his own perfection.

CRISTOBAL: I am torn between the aristocratic self-indulgence of Franz Arcellana—

ARCELLANA: It is not self-indulgence, Adrian.

CRISTOBAL: And the manufacturing-marketing approach of Bien Lumbera. I mean… I don’t know. Why don’t you ask yourself the question? Where should the writer be committed to? To an asylum, maybe… Writing is an evolution of your sensibility, of your intelligence. But not everybody would evolve that way. So if you ask me what’s been the best…Go ahead, you want to write because you’re crazy enough to want to write. And you didn’t know whether you’re going to say god, heaven, or hell and you found out later that you wanted to do more. So you cannot prescribe to what ideal or to what thing the writer should be committed to. It’s a personal choice.

ANDRES CRISTOBAL CRUZ: Itatanong ko ito kay Bien. Sabi ni Bien kangina ay may tatlong level ‘yong diskusyon, iyong tema. Maaaring tingnan sa punto ng writer, ng literary historian, at ng mambabasa. Ano naman iyong tungkol sa isang writer reading another writer? Sa palagay ko’y ‘yan ang nangyayari ngayon.

LUMBERA: Palagay ko, kapag manunulat din ang bumabasa sa akda ng kapwa manunulat, ang hahanapin niya siyempre ay iyong kahusayan sa pagkakasulat dahil tinatantiya niya kung mahusay ba itong kapwa niya manunulat. Dahil bilang isang manunulat, meron siyang mga pamamaraan, mga pamantayang nabuo na sa pamamagitan ng praktis. Kaya hahanapin niya ito doon sa manunulat na kanyang babasahin. At wasto lamang na kapag nagusap silang dalawa, ang pag-uusapan nila ay iyong craft of writing dahil kapwa sila practitioners of writing. At iyon sa palagay nila kapwa ang mahalaga. Kaya gusto nilang matutuhan kung paano pa nila mapahuhusay ang pagsusulat. Ngayon, kung mambabasa ang makakausap ng writer, itatanong sa kanya: Ano ba ang sinabi mo sa akin? Ano ba ang sinasabi mo? Kapag itinanong iyon, nangangahulugan lamang na hindi nakarating sa mambabasa ang sinasabi ng manunulat. Ngayon, iyong critic ay para ring writer. Kaya nga binanggit ni Hemingway, sa isang context pa, na “the critic is the worm that crawls on the body of literature.”

ARCELLANA: The lice… mouse… [laughter]

LUMBERA: “The lice that crawls…” Naririto ang isang manunulat na naniniwala na ang kanyang ginagawa ay naaayon sa kanyang panuntunan bilang isang manunulat. At nandito naman ang isang tao na nagsasabi sa kanyang “Hindi ganyan, ito ang sulatin mo, ganito ang pagsulat.” Kaya parang lumalabas na iyong critic ay parang isang parasite na pumapasok lang dahil nagkaroon nga ng isang akdang isinulat. Pero meron ding papel ang critic. Dahil kung panay lang manunulat ang mag-uusap tungkol sa kanilang mga akda, ang mangyayari’y siraan o kaya’y purihan. Ang critic, kung tapat siya sa kanyang gawain bilang critic, ay gagamit ng mga pamantayang labas sa personal na kagustuhan o personal na praktis ng isang manunulat. Ngayon, siyempre, madalang ang  mahusay na critic—

CRISTOBAL: Wala!

LUMBERA: At dahil ganito ang nangyayari, nagkakaroon—lalo na sa hanay ng mga manunulat-ng mababang pagtingin sa critic. Hindi natin masisisi ang mga manunulat dahil sila ang nagpapraktis talaga. Iyong mga critic, karaniwa’y hindi sila nagpapraktis. Natututo lang sila kung paano ang pagsusulat, at ginagamit nila iyong kanilang pamantayan para mahusgahan ang isang manunulat.

CRISTOBAL: Mula nang ipinasok ang literatura sa university, nagkagulo-gulo. Ang ganda-gandang basahin ni Shakespeare pero pag pinag-aralan mo na sa university, ayaw mo nang basahin. Kung bakit masyado nilang pinahihirap. Sinasabi nilang kaya ka nagbabasa, tinitingnan mo ang hanay ng mga salita. Titingnan mo ang porma. E ang ordinaryong reader ay nagbabasa dahil maganda ang istorya. Natuwa siya sa sarili niya, nalungkot siya, nalibugan siya. Hindi niya iniisip kung alin ang mga simbolismo, kung alin ang nakita niya roon. Ngayon, nagkaroon ng professionalization, naging profession na ang literature.

Nagkaroon na ng critic. Me nagtuturo na. Hanapbuhay iyan. Kaya nagkaroon ng lateral organization. Eto ang produkto, nagkaroon na ng management expert sa ibabaw niyan. Di ko minamasama iyan. Iyan ang takbo ng panahon e. Ngunit alalahanin natin na literature is more fundamental than what the critics read into the work. I do not think that Shakespeare was counting the number of foot images in Troilus and Cressida. Pero kung di ko nabasa ang critic noon, di ko malalaman ‘yon. Kung ano ang tunay na kulay ni Othello. Hindi pala itim na itim. Mulatto si Othello. Me nakitang isang sentence doon, mulatto si Othello. Kung sa bagay, gawain ko noong araw iyon noong wala rin akong hanapbuhay. There is something a little bit dubious about overreading the work of art.

LUMBERA: Oo, tama ‘yan. Ako man ay naniniwala na may mga kritikong sa halip na makatulong sa manunulat at mambabasa ay lalo lamang ginugulo ang pagsusulat. Pero dapat din nating linawin na posibleng magkaroon ng ibang objective ang critic. Kung totoo na gustong linawin ng isang critic ang isang akda para sa mga mambabasa, kailangang maging mdaling maunawaan ng mambabasa ang kanyang pamamaraan at tumutulong siya sa pagsapol ng mambabasa sa isang akda. Kapag ang critic ay dumako na sa tulad ng sinabi mo-nagbibilang na ng mga images, metaphors—at ang tanging pinag-uukulan ng pansin ay yaong mga bagay-bagay na interesante lamang para sa isang manunulat o kapwa niya kritiko, hindi nga siya nakatutulong sa pagpapaunlad ng panitikan.

ALBERTO FLORENTINO: May nagsabi sa akin na ang mga writer daw as a group ay ang second government—

ARCELLANA: Third. Si Solzenitshyn, sinabi iyon.

FLORENTINO: The writer exists only if he exists against the government or establishment. Well, may nag-i-establish ng theory na dito raw sa ating gobyerno ngayon ay meron daw 193 writers. Is this something we should be proud of, I mean, for almost half of the writers skip to the other camp. Ang natitira lamang on the other camp are writers who are not writing.

CRISTOBAL: Alam mo ang maganda sa gobyerno, wala kang masyadong trabaho. Mga katulad ko! [laughter]

LILIA QUINDOZA SANTIAGO: I think we are now going into a consensus. I think there is a consensus among the panelists that the writer is free-as far as they can write, get a pen and… The problem arises when we examine the way in which this freedom is exercised. For instance, a writer like many of us here who are in the employ of government exercises that freedom to write memorandum [laughter] and others also who exercise freedom by writing for the underground papers. I think the problem again arises when we examine the nature of writing. Because I think that to a certain extent, writing is for self-expression. But I have reservations regarding that observation. Because once you start publishing, once you have your work published, the act of writing already becomes a social act and you have a social responsibility to those people who read what you write. In other words, when I write about insects and snails and dogs, probably my readers will admire what I write about dogs.

CRISTOBAL: Wait a minute, there are those who want to read about snails and dogs.

SANTIAGO: That’s right. But the question now is: how far can I carry my social responsibility as a writer?

CRISTOBAL: That’s the quantitative approach. Kasi, you cannot write for everybody. Impossible! You cannot write for all time. You can write for your time and maybe if it survives, it will be for all time. But you cannot say “I’ll write for the entire humanity.” It’s impossible! We speak different languages for one thing. Translations are not easy to come by. And you cannot say you write for the entire Filipino people. You cannot. You cannot do that. There is no power in literature that can give you a formula by which you could write for the entire Filipino people. You write for the readers who need you. Most of the time, you just write and then you find out that there is a certain breed of readers who like you. Then if you like them, you begin writing for them.

ARCELLANA: In any case, Adrian, literature is never written from the formula.

CRISTOBAL: There is no formula. Accident iyan e. The meeting of the writer and the reader is like St. Paul in Damascus. You read to all. Me epiphany ‘yan. You like the reader, the reader likes you. Then you have a community. That is your universe.

SANTIAGO: I agree that a writer cannot write for all times and for all. However, we accept also that there is a difference in the consciousness of a writer so that when I was born in the 1950s perhaps and grew up in the 1970s or through the 80s, I am aware of three conditions existing in the social milieu. And I think that my consciousness should prod me to write about things within that span of time.

CRISTOBAL: Alright. Okay. So what’s bugging you?

SANTIAGO: What’s bugging me is the fact that given those conditions, given the situation in our society-from the 50s to the 70s—of which I am a part and in the 1980s I still write about dogs and insects. I think that should be tantamount to being a traitor to my time.

CRISTOBAL: No. The fact is that you don’t want to. You don’t want to do that, do you?

SANTIAGO: No… that’s it.

CRISTOBAL: So what’s the problem? If you think you don’t want
to do it, don’t do it!

CERES ALABADO: I write children’s literature. I want to ask a question regarding writers of children’s literature. Halimbawang iyong mga sinulat nina Hans Andersen, hindi mo mailalagay sa tinutukoy ni Mr. Avena dahil sa mga fairy tales ‘yon at mga fantasy. Ngunit maaari ko bang tanungin sa inyo kung hindi maaaring maisama ‘yon doon sapagkat ang ibang fairy tales kamukha ng kay Andersen ay mayroong mga mahahalagang kahulugan, may relevance ‘ika nga, sa present condition? For example, The Emperor’s New Clothes.

CRISTOBAL: So kung sinulat ni Hans Andersen ang mga ‘yon in the relevant language of our times, makukulong siya sa mga stories niya.

ALABADO: Kaya nga, kahit na fairy tales o fantasy. Ang siguro lang na walang relevance o kaya hindi maaaring isama sa tinutukoy ni Mr. Avena ay kamukha halimbawa ng mga kuwentong pambata—maski na nakatatanda—na tungkol sa Forbes Park o sa Bel-Air na ipapabasa sa mga bata sa Tondo. Iyon, ‘ika nga, ay talagang fantastic.

CRISTOBAL: Ang defect ng formulation ng strictly social relevance, ang epekto noon is that hinaharap nila ang kalaban nang salpakan. He does not take account of satire. Ang satire kunwari ay iba ang pinag-uusapan pero meron kang tinutuligsa sa harapan mo. And that is the content of fairy tales.

ALABADO: That’s it. Andersen belongs to that-

CRISTOBAL: That is the wonderful thing about repressive society—it tests your satirical power. [laughter] Kung wala niyan, kung lahat nasasabi mo, walang kuwenta sa writer ‘yan. Kailangang makalamang ka. But if you don’t know satire, kawawa kang writer.

ALABADO: You can write about insects, bees… and still be political.
ARCELLANA: Exactly.

AVENA: Ang problema sa fairy tales, pag nagsulat ka nang nagsulat tungkol sa mga tuta, hindi lalabas. [laughter]

CRISTOBAL: Ang problema sa mga fairies na sumusulat, hindi maintindihan.

ALABADO: Kahit hindi maintindihan, lalabas ‘yon.

CRISTOBAL: Pag hindi maintindihan. Ang hirap sa ‘yo, gusto mo, maintindihan ka para matanghal ka. Hindi ganoon ang paglaban.

SOMEONE: I think one reason for our difficulty in defining the term “freedom” is because there is a feeling of distrust on the writers before who used to write freely and who have now become administration apologists. [laughter] Our mentors-

CRISTOBAL: Before you go on, have you read anything under my byline that apologizes for the government?

SAME ONE: I’m not referring to you. [laughter]

CRISTOBAL: No, no. Apologists are everywhere. You can apologize for a cause which you think is right. You do that, too. That’s why my point is that literature is a poor servant. If you are serving a cause through literature, you are no damn writer, you are a propagandist. You should serve only the ends of literature.

SAME ONE: There is also no denying that there are some writers now—

CRISTOBAL: That is their choice. They become propagandists.

SAME ONE: Yeah, freedom is there. It involves what you choose as a writer. But the question is, you know, you look at a person, you look at a writer, who use to write enfettered and then all of a sudden, you see there is a shift in feeling and ideology and in principle perhaps, so would we ask ourselves: whatever happened to our mentors? Where should we go? Where should we stand?

CRISTOBAL: You mean writers are also heroes? Have you not written at anytime against your will or against your principle? Can you say that honestly to me? If you are writing for a private corporation, do you write freely? It’s only when you write your own story that you’re free.

SAME ONE: That’s the point, ahh, Mr. Chairman. I think some writers have become more as public relations officers for private companies and the government.

CRISTOBAL: Yesss!!! So? It is an honorable calling. [laughter]

SAME ONE: That’s it! That’s it! While we used to see them before, you know, writing and saying something differently, now they—

CRISTOBAL: They are not going to change their minds after ten years?

SAME ONE: I don’t know. I think—

CRISTOBAL: The tragedy of the writer is that he gets married. [laughter] Now, somebody there is writing revolutionary poems. Can he write against Menzi?

SAME ONE: I don’t know but I know some writers who have no access to— 

[tape off]

CRISTOBAL: But under a free society, if you are writing for a publication, for an editor, you are not writing as freely as you think you are. The way to do it is to have your own printing press.

SOL MENDOZA: May iba akong tatanungin. Tungkol naman sa wika at ang kaugnayan nito sa “Literatura at Kalayaan”. Siguro naman, alam nating lahat na halo-halo tayo rito. May Filipino writer. Kayo ay isang English writer, marami rin dito ang Filipino writer. Ang tanong ko: Sa palagay ko, ang literatura natin ngayon ay hindi ganap na malaya dahil sa ang pamahalaaan o ang mga nasa poder ay kumakandili sa English language. Iniisip ko na marahil, kung kakandiliin ng pamahalaan ang pagsusulat sa Filipino, ito ay magiging isang subersibong bagay dahil ito ay may maiintindihan ng maraming tao, ng mahihirap na tao, na maaaring maging dahilan ng maraming bagay. Palagay ko rin—

CRISTOBAL: Mali ka. Mali ang basa mo.

MENDOZA: Teka, hindi pa ‘ko tapos. Ito ay isang subersibong bagay pa rin sa inyo dahil kung lalaganap ang pagsusulat sa Filipino, at matatabunan ang pagsusulat sa Ingles, wala na kayo. Ano ang palagay ninyo dito sa—

ARCELLANA: That’s not true either.

CRISTOBAL: Hindi. Walang comparison ang gobyerno. Nakita mo ‘yong awards ng CCP—may Tagalog, may Ilokano, may Pampango, may Ingles—hindi puro Ingles. Hinati ‘yan. Hindi mo masasabing inaalis ang Filipino. At kung kami ay wala na—matagal na naming alam na wala na kami. At kayo naman ngayon. [laughter]

MENDOZA: Hindi nga. Mas maraming bagay pa rin ngayon, ang tinatangkilik ay pagsusulat sa Ingles. Katulad ninyo.

CRISTOBAL: Hindi! Hindi totoo ‘yan. Hindi tinatangkilik ang panitikan, hindi lang pati Ingles o Tagalog.

MENDOZA: Bakit hindi? Sino ang babasa ng mga sinulat mo kung walang tatangkilik sa iyo?

CRISTOBAL: Problema mo na ‘yon. Gusto mong maging writer e.

MENDOZA: Itinatanong ko sa iyo, sagutin mo.

CRISTOBAL: Bakit ko sasagutin ‘yon para sa ‘yo?

MENDOZA: Okey ‘yong para sa akin, okey lang.

CRISTOBAL: I have my own solution. Sabi mo’y walang kuwenta ang Ingles, mawawala na? O sige, pasensiya.

MENDOZA: Magpasensiyahan tayo.

CRISTOBAL: Pero di kami makikipaglaban na magaling ang Ingles sa Tagalog.

CONRADO DE QUIROS: I would just like to present a perspective within which I hope to situate the many problems today. I am assuming in the first place that the purpose of writing is the creation of a literature-a literature which the community can subscribe to. On this assumption, I’m saying that the writer does not proceed from tabula rasa, that is to say, he is not at the time of writing purely free from the sources influencing him. Basically, many of our writers today come from the class we describe as petibourgeois. And these writers have been raised from the school system which are the purveyors of the culture which are

alienated. We all know of the concept of colonial mentality and this is the culture which pervades today in the Philippines. Because of this alienated culture, I think the writer must take a conscious effort to liberate himself as well as his readers in order to create a true community of writing, a literature. How this conscious effort should be taken, I think, is the problem. One may write explicit political tracts or one may not. In either case, one may also be exercising his conscious effort attacking colonial culture. I was thinking in particular of the comments related to fairy tales. When one attacks this colonial culture, one may do this in terms of purely political tracts or in other writings such as fairy tales. But nevertheless, this is something fundamentally different from writing about the sampaguitas or acacia trees, rather than fairy tales. So the point is that a conscious effort has to be taken.

FLORENTINO: I have a manuscript entitled Literature and the Freedom by a writer who wouldn’t speak here this afternoon. Well, I told him we’re ready to publish him and he said he refuses to submit it to the Print Media Council because that is a form of censorship. So I told him that President Marcos in an extemporaneous speech has exempted works of literature and that this need not be submitted for an imprimatur of the Council and must instead be submitted to the Writers’ Union of the Philippines for certification that this is a work of literature. But he refuses to even write a letter to the Writers’ Union because even this act of writing is a form of censorship or subservience. How free are we to write-maybe we are free to write—but how free are we to publish? Since martial law, some writers have been writing furiously and putting them under drawers, waiting for better times. Now we have to make distinction between those who write and those who publish. So, alright, I’ll get them published. Is this a political act as writing and keeping them in drawers? How free are we to publish?

CRISTOBAL: The policy of the Print Media Council is that you should submit the manuscript to them, is that so? Alright now. We tried to relax this form of censorship by making the Writers’ Union responsible, by formal certification. I grant this is a form of censorship in the sense that we will have to decide whether this is a work of art or not. If in the case of S.P. [Lopez], I suppose because of tradition and reverence for age, it will be automatically labelled as literature. But as I said, it’s his personal feeling. I can understand why he thinks this is a form of censorship. From his point of view, yes, I agree with him. But from my point of view, it’s better for the manuscript to come through me than to the Print Media Council.

TATAD: When I was Minister of Information, there was a time when I was chairman of the Mass Media Council. It was a time when there was actual censorship, meaning to say, we were passing upon copies before they got printed. Now, after the Mass Media Council, we have the Media Advisory Council and then this Print Media Council. The Print Media Council is supposed to be the implementation of liberalized policy. In my time, Renato Constantino came to me because he wanted to publish a book. I said: I do not want to read your book. I think you should go right ahead and publish it. Still Renato was hesitant to go right ahead without a note from me so I issued him a note saying I have no objection to publish it. What I’m saying at that time is that it does not look very good for a literary work to carry lengthy introduction saying “Passed upon and approved by the Print Media Council”. So even then, the policy was to let these things go—scientific journals, literary works…

FLORENTINO: As it is now, the book is not being published because any publisher would want an imprimatur-he does not want to take the risk as publisher. Of course, S.P. is willing to take risk but not the publisher.

CRISTOBAL: But you are.

FLORENTINO: No. No. I’m not the publisher.

CRISTOBAL: A simple note saying “OK, go ahead.” It should suffice. But I really think that S.P. is dramatizing this. If he is dramatizing it, he can go ahead and publish.

PATRICIA MELENDRES-CRUZ: Yes, but even a simple imprimatur will not necessarily absolve—

CRISTOBAL: No, there will be no imprimatur. But why do you want to write something that will be approved both?

MELENDRES-CRUZ: That’s exactly what I’m trying to say. That even with this certification from the Print Media Council or from any government agency will not be a guarantee of the risk the writer is going to take eventually. So that he may or may not choose to submit the manuscript.

CRISTOBAL: Yes, that’s right.

MELENDRES-CRUZ: If it’s published, then he’ll be passed judgment upon.

ANDRES CRISTOBAL CRUZ: Siguro, katulad din ng kaso ng isang presidente ng isang university. Well, nagkataon na ako ang direktor ng Bureau of Standards for Mass Media. Ito ay kilalang pangulo ng isang kilalang university. E meron siyang travel, mag-i-speech siya. Ipinadala ba naman sa akin at ang sabi’y bigyan kong imprimatur. Tinawagan ko at sinabi kong kayo naman ay Filipino. Siguro’y nasa hustong gulang naman tayo. E di sabihin mo ang gusto mong sabihin at panagutan mo ang gusto mong sabihin. E di isinoli ko ‘yung manuscript. Aba, nagalit! Dahil hindi raw ako marunong mag-comply sa ipinatutupad. E di interpretasyon niyan… ‘asa interpretasyon natin kung ano ang gusto mong gawin. Pero ang mas mahalaga, sabi ko sa kanya, huwag kang magalit sa akin. Pagalitan mo ang sarili mo dahil hindi ka makawala sa paniniwala na kailangan mo ang aking approval. Nakaalis din siya at nagsalita siya. Ewan ko lang kung maganda ‘yong kanyang ano, dahil sa pagkakabasa ko, hindi naman napaka… nangyayanig na ano ‘yong isinulat.

ARCELLANA: Ito ba ‘yung Dillingham Lecture?

CRUZ: Ha? Ito ay pangulo ng isang kilalang unibersidad.

SOMEONE: Huwag na nating sabihin…

MODERATOR: One last question.

ARCELLANA: Last, one last question.

CRISTOBAL: They have ran out of beer.

MODERATOR: No, we have more beer.

RODOLFO DESUASIDO: After listening to Mr. Cristobal’s lecture, I had the impression that he was trying to justify repression since he mentioned that great masterpieces were written under extremely hard conditions. So by its own logic, repression is a good incentive for writers to be able to write great works of
literature. [laughter]

CRISTOBAL: I’m not justifying it. By means, good, yes. But I’m not saying we must be repressed. What I’m saying is good, yes.

DESUASIDO: Repression is always justifiable… since—

CRISTOBAL: No. I’m not justifying it. I have told you about a condition. Now, tama, you said you had the impression that I’m justifying it. It is only an impression because you were not listening to my speech. I said that I hesitate to prescribe this but this is the way it is. I said I am not prescribing because this is an individual choice for a writer. It doesn’t mean that you cannot produce masterpieces if you are in an open society. How many masterpieces have been produced in the United States? It’s an open society. But if you are here-narito ka na, you feel repressed, do the best you can. Ayaw mo rito, pumunta ka sa Amerika, kumuha ka ng green card, doon ka magsulat, dahil open society ‘yon. Kung ayaw mo ng closed society rito, if you feel you are repressed, you have two choices: you write as best as you can or you fight.

DESUASIDO: So what do you—

CRISTOBAL: Huwag kang hihingi sa akin ng advice. [laughter]

DESUASIDO: Then what is it?

CRISTOBAL: It’s a policy guidance. It’s not an advice. Kung ganito o ganoon. Kung ano ang gusto mong gawin. Alam mo kung saan ka pupunta.

DESUASIDO: I think the writers should know by now that they
should know better than holding lectures like this because-

CRISTOBAL: Tama! Tama rin ‘yon. Well, if you come to this lecture expecting the gospel, the truth, ano ang gagawin natin, huwag ka nang magpunta sa ganoong lecture. Dahil no one can live your life for you. If at any moment in your young, maturing life, aasa ka sa ibang tao, habambuhay mo, aasa ka na lang. The writer’s craft is a lonely one-walang forms, walang formula. You hang or you survive by yourself.

ARCELLANA: One good thing about a thing like this is you get to see very nice pictures. Just look around you [referring to the paintings on the walls of the gallery].

CRISTOBAL: Ang problema mo, problema rin ng anak ko. I brought my daughter with me. Sabi rin niya sa akin after reading my speech: “Papa, wala ka namang resolution. Hindi mo ni-resolve ang question.” How dare I? I cannot resolve this for many writers of many different temperaments. Kung magagawa ko iyan e di mag-a-Agpaoa na ako!

ARCELLANA: And besides, Adrian, you could do it, you could lecture.

CRISTOBAL: Oo, I would lecture again. [himself laughing]

ROBLES: This is in connection with your novel writing contest last year. May I know why the Board of Judges failed to select the winning entry?

CRISTOBAL: E naghahanap kami ng nobela e ang mga dumating pamphlets, short stories, mga… walang nobelang… hindi na magandang nobela-nobela na lang ang hinahanap namin, wala. So next year, ang prize P150,000 na in the hope na merong nobelang darating sa amin.

ROBLES: Susmaryosep! Ibig n’yong sabihin, ang mga manunulat na napakarami dito sa Metro Manila’y di nakakaintindi kung what is a novel? [laughter]

CRISTOBAL: ‘Yong mga nagbigay. Kung nagbigay ka-

ROBLES: ‘Yong nag-submit ng isang short story for a novel contest, that’s incredible! [more laughter]

CRISTOBAL: Meron bang nobelang anim na pahina?

SOMEONE: Baka outline, gist.

CRISTOBAL: Well, maybe mali ako, maybe it’s a revolutionary novel. Di ko lang maintindihan dahil aanim na pahina e.

VITUG: Doon sa artikulo ni Chairman Cristobal sa Panorama, sinabi niya na ang nagyari doon sa writers sa 70s ay parang the writers today. Nagbigay siya ng maraming halimbawa ng mga writer na napunta sa iba’t ibang larangan. Halimbawa, may nagpunta sa peryodismo, ‘yong iba’y naging PR. Sa kaniya kayang pagsulat ng artikulong ‘yon, nasaliksik kaya niya kung bakit ‘yong mga writer na ‘yon ay huminto sa pagsusulat ng creative writing at pumunta sa ibang larangan? Is it merely a question of survival o talagang-

CRISTOBAL: Hindi ka kikita e. Background namin, fictionists, ‘no? [laughter] Paano ka kikita? How many short stories can you publish a month? E you cannot write every month. Or if you can write every month, hindi ka naman ipa-publish ng magazine every month. Ano’ng bigay? P300, P150. P300 a month, me pamilya ka, paano ‘yon? Ha? So it’s simple economics. Ngayon, ang writer papasok sa alam niyang trabaho. Hindi ka puwedeng magabogado, mag-doktor… so pupunta ka doon sa linya mo. Magsusulat ka ng advertising copy, press releases, features sa gobyerno, wala ka, wala kang magagawa. Pagdating ng para sa iyo, wala ka nang panahon. Panahon talaga ang wala ka. Ang ideal na writer, sabi nga ni Baudelaire, maging manager ka ng isang casa-casa de puta. Nandoon, nakaupo ka lang maghapon, everybody calls you “Mister”, wala kang masyadong trabaho, nakakasulat ka. Pero kung maghahanapbuhay ka bilang manunulat, purong creative na manunulat, talagang mapipilitan kang maghanap ng ibang hanapbuhay. At doon mag-uumpisa ang mga problema mo bilang isang manunulat-panahon, pressure sa iyo ng opisina. Masuwerte ka kung pag Sabado’y makakasulat ka. Kung ikaw naman ay sinusuwerte dahil sa kagalingan mo, kagitingan mo, o ano pa, nagkaroon ka ng maliit na bookstore, [laughter] naging English professor ka-pero maraming problema ang English professor dahil kung marami ang teaching load mo, wala ka ring panahon. So, kuwan lang ‘yan, it’s really economics.

MELENDRES-CRUZ: Kangina, sinabi na ang freedom ay nasa individual and the individual extends to the image-

CRISTOBAL: I did not say it.

MELENDRES-CRUZ: A, nasa interpretasyon ‘yan. Na ang individual could extend the image of one’s own freedom. So it becomes then an obligation on the part of the individual to assert and fight for that particular freedom. Kung lahat tayo ay may ganitong pananagutan, so could I ask the Assemblyman with us: As an Assemblyman, has the existing IBP [Interim Batasang Pambansa] in a way extended the limits of our freedom if this freedom is indeed circumscribed? Has there been an attempt to extend the limits of our freedom?

TATAD: What do you mean by “our freedom”?

MELENDRES-CRUZ: The social freedoms, the individual freedoms guaranteed by our Constitution. I would like to take a particular case wherein the Education Bill of 1980 seems to curtail rather than extend the very minimal freedom we are already enjoying.

TATAD: Well, the Assembly will be known for its acts, not on the pronouncements of its individual members. So with respect to the action of the Assembly on this particular bill, Education Act of 1980, it is too early to make any judgment because it’s still under debate. What is very clear to us is that the Minister of Education is intent on pushing this through and people like me are trying to make sure that if it passes the Batasan, it is at least an acceptable bill. Many of us there, a good number of us there, do not see the need for this bill. We are not so sure that education will be made better with this bill. What I can say at this stage is that this bill will not go through unopposed and if we are defeated, it’s only because there is a preponderant majority. But it is far from the rubberstamp that some people would like others
to believe. [pause]

I have one question to Chairman Cristobal. I want to ask him to elaborate on his earlier statement that marriage is the downfall
of a writer. [laughter]

CRISTOBAL: It would not be so bad if you don’t intend to have children. But of course, we can hope that the children will write better than you, an extension of your mortality.

ARCELLANA: Immortality.

CRISTOBAL: Mortality. I think it’s time. The great enemy is time. It’s best for the writer really to be imprisoned for ten years but be provided with an IBM typewriter and paper….

CRISTOBAL CRUZ: Pakiusap! Maaari ba, Assemblyman, na dahil sa P.D. [Presidential Decree] ‘yung tungkol sa PCPM, maaari bang tumayo ang ibang miyembro ng Assembly at sabihing “Ang literatura riyan, huwag n’yong isali riyan sa PCPM!” o kaya, wala nang PCPM, PCPM!

TATAD: Actually, merong panukalang batas, Andy, na humihinging ma-abolish na ‘yang PCPM mismo. Mangyari, kung pinag-uusapan natin ang censorship, ano, sinasabi nating walang censorship, dahil hindi naman tinitingnan ang kopya bago malathala, ‘no? Pero ang totoo, ang censorship ay naroroon. Not everyone can publish. You cannot run a newspaper even if you have the money before you can publish a newspaper, you have to source it through this body.

CRISTOBAL: Tama ‘yan. Because the issue in, ano, in John Newton’s time was the licensing of the printing press. Doon nagkagulo. ‘Yong license mismo, pag me lisensiya ka, that means you are not free.

ARCELLANA: Did you know that the President [Ferdinand Marcos] exempted all the literary works from the PCPM when he met with the writers last September? He’s told us.

SOMEONE: That’s all verbal.

ARCELLANA: He solved it. All literary works for approval from PCPM.

MELENDRES-CRUZ: But it has to be published. And it is in the publication where the publisher has to get a permit.

ARCELLANA: The publisher must be told that this thing is exempt.

SOMEONE: He won’t believe you.

CRISTOBAL: Bakit ‘yong The Ravens, walang permit ‘yon. Me subversive poem pa roon.

MELENDRES-CRUZ: E paano, e the Chairman Cristobal is the-

CRISTOBAL: Ba, hindi-

CRISTOBAL CRUZ: Ang editor ang mananagot. Kung mayroon mang tula roong subversive e sasagutin ko.

TATAD: Kaya ba napilay ang editor? [laughter; Tatad was referring to Andres Cristobal Cruz’s arm sling]

CRISTOBAL CRUZ: It’s an ideological fracture!

CRISTOBAL: Saka ang paglaban sa kalupitan ay hindi lang iyong paglaban na merong kanyon o bungguan. Kaya I was referring to satire. Maraming klaseng paglaban. Nasa talino na ng manunulat iyon. Kung alam mo lang gamitin ay palotsina, mag-aral ka ng stiletto.

TATAD: Kung minsan naman, mas madaling palundagin ang kalaban kung sasabit ka sa kanya. [laughter]

MODERATOR: In behalf of the Galian sa Arte at Tula and all those who are here today, we would like to thank the panelists for the insights they gave us on the problems of literature and freedom. [palakpakan]

WAKAS

Si Ferdinand E. Marcos at ang Panitikang Filipinas

IMELDA MARCOS, kuha ni Bobby Añonuevo

IMELDA MARCOS, kuha ni Bobby Añonuevo

Mananatili ang bangungot sa Filipinas hangga’t hindi naisusulat nang ganap ang panahon ng diktadura ni Pang. Ferdinand E. Marcos. Si Marcos ang ultimong politiko na bihasa sa paghawak ng kapangyarihan, ang kapangyarihang tatagos sa negosyo, militar, simbahan, edukasyon, mass media, barangay, sining, isports, turismo, ugnayang panlabas, timpalak pangkagandahan, imperyalismong US, rebolusyon, at ang pinakasukdulan ay ang Aklasang Bayan sa EDSA. Ngunit hindi basta diktador si Marcos. Isa siyang intelektuwal na diktador, de-kalibre at pandaigdigang uri, na kaiinggitan nina Fidel Ramos at Gloria Macapagal-Arroyo.  Maalam sa mga batas mulang pamahalaang lokal hanggang United Nations si Marcos, at magiging alamat ang kaniyang husay bilang abogado, mambabatas, at kung minsan, hukom, sa kinabukasan ng kaniyang mga alagad at kalaban. Upang mapanatili ang kapangyarihan, ipakikilala ni Marcos sa buong sambayanan ang Batas Militar.

Pangunahing tesis ng pagtataguyod ng Batas Militar ang pagsugpo sa armadong pag-aaklas mulang dulong kaliwa hanggang dulong kanang puwersa; ang pagsupil sa mga armadong Morong ibig magtaguyod ng bukod na nasyon; ang pagkontrol sa mga pribadong hukbo, oligarkikong ekonomiya, at sindikatong kriminal. At higit sa lahat, ang paglutas sa piyudal na ekonomikong sistema. Hindi ko nakita ang ganitong kasinop na malikhaing pakana sa kasalukuyang administrasyon, na handang lumagda sa tratado na parang ang “tratado” ay isang banyagang lahok sa diksiyonaryo; na handang mag-alaga ng mga niresiklong politiko o negosyanteng animo’y galing sa kung saang pasugalan; na handang makipagsayaw sa simbahan na para bang umiiral pa ang panahong piyudal.

Krus sa Laot, kuha ni Beth Añonuevo

Krus sa Laot, kuha ni Beth Añonuevo

Maghahain si Marcos ng bagong pilosopiya at ideolohiya, at itatatag ang “Bagong Lipunan.” Ngunit gaya ng dapat asahan, magbabago lamang ang mga pangalan ng maykapangyarihan, at ang “bago” ay mananatili hanggang ngalan lamang. Kakainin si Marcos ng sarili niyang mga tuta, mga tuta na higit na mabalasik sa bulldog at handang lamunin ang kaniyang anino, kayamanan, at alaala. Isusumpa si Marcos hanggang langit, patatalsikin ng libo-libong Filipino na sawa na sa dahas at korupsiyon, itatakas nang palihim ng kasapakat ngunit taksil na hukbong Amerikano tungong Hawai’i, lilitisin sa hukuman ng Amerikang nais sakupin ang hurisdiksiyon ng Filipinas, mamamatay nang malayo sa Tinubuang Bayan, at maglalaho nang tahimik sa gunita ng kaniyang mga loyalista. Subalit ang kataka-taka’y hindi pa nalilitis nang lubos ang pamanang iniwan niya sa sambayanan magpahangga ngayon.

Si Imelda na kabiyak ni Marcos ang magpapagunita sa atin ng nakaraan. Ididikdik niya sa ating utak ang ringal sa gitna ng kagutuman, ang halimuyak sa gitna ng mga langaw at alingasaw ng kamatayan, ang halina sa gitna ng panggigipit at di-maipaliwanag na balasik ng militar. Ipagugunita ni Imelda ang pangingibang-bayan ng mga Filipino para magtrabaho. Ibabalik niya sa atin ang mga impraestruktura mulang ospital hanggang plantang nuklear, ang patakarang kolonyal sa bisa ng pakikipag-alyadong militar sa Amerika, at ang pagbabantay ng mga isla laban sa mga kapit-bansa sa atas ng kalayaan o kasarinlan. Libakin siya, at kabitan ng mga pangalan, gaya ng “Imeldipiko” o “Imeldious,” ngunit isang ngiti lamang niya ay sapat na upang maging sampal sa nanlilibak. Hihiyain tayo ni Imelda dahil sa ating uri ng katarungang usad-pagong, sa ating uri ng makitid, panlabas na kasaysayan, sa ating ekonomiyang walang malinaw na bisyon, at sa ating uri ng panitikang-bayang hindi makaigpaw sa pagsipi sa mga pahayagan.

Marahil kailangan nating lumikha ng higit na makabuluhang panitikan. Ang panitikang makaiiral nang bukod sa kasaysayan, at mababaligtad ang mga bayani at ang mga salarin, at mapaghuhunos ang bayang nanggigitata sa hirap at pandurusta. Na masasabing ambisyosong proyekto. Naisip ko lamang ito habang tumotoma at kapiling si Teo, at kapuwa namin nadama ang paghahanap ng mga istoryador at panitikero, na handang magsulat sa Filipino para sa mga Filipino, may bagyo ma’t may rilim sa ating mga puso’t paningin.

Liham ni Pinay: Kritika sa tula ni Ruth Elynia S. Mabanglo

Liham ni Pinay mula sa Singapore
ni Ruth Elynia S. Mabanglo

1 Sugatan ang ngiti ko nang lisanin kayo
2 Malagim ang kahapon at malabo ang bukas
3 Ngunit kailangang ipakipagsapalaran
4 Kahit ang mga payak ninyong halik at yakap.
5 Malinaw na malinaw sa pananda

6 Ang paglalim ng pileges sa noo ni Ama,
7 Ang namintanang luha sa mata ni Ina,
8 Ikinubli lamang ng mga pisil sa palad
9 At niligis na wala-nang-bangong bulaklak.
10 Bumubuntot ang mga bilin at tawag
11 Sa papalayong hakbang ng panganay na anak.

12 Umalis akong may dawag ng takot
13 Hatid ng dalita’t walang pangalang pagod.
14 Lumulusot ang kirot sa nakabihis na tapang
15 Ngunit kailangang makawala sa gapos ng utang.
16 Umalis akong may udyok ng pangarap
17 Makauwi sa galak, maahon sa hirap,
18 Bugnot na palibhasa sa galunggong at kanin
19 At palad na meryendang kamote’t saging.

20 Pangarap ko ring maging maybahay
21 Ng isang ginoong guwapo’t ginagalang
22 Maligo sa pabango kung Sabado’t Linggo
23 At mamasyal sa parke nang walang agam-agam.

24 Lumipad nga ako’t dito nasadlak
25 Nagsusulsi ngayon ng sunog na pakpak.
26 Sa among banyaga pagkatao’y itinakwil
27 Ipinahamig na ganap sa madlang hilahil.
28 Nakaniig ko rin ang tunay na hirap
29 Sa isang gusaling may dalawampung palapag.
30 Utusan, yaya, kusinera’t labandera
31 Sakop kong trabaho’y lahat-lahat na.
32 Labing-anim na oras na walang tawad
33 Ang kayod ko rito sa maghapong singkad.
34 Kaninong mata ang di mababasag?
35 Kaninong dila ang di magliliyab?
36 Mabuti nga’t may nalabing panahon sa pagtulog
37 Sa altar ng pangarap, may maidudulog.

38 Mabuti na ito, kayo rin ang may sabi,
39 Magpaalila man ako’y may maisusubi.
40 Inilalakip ko rito ang kaunting halaga,
41 Pag-initin agad sa pagas na bulsa.
42 Kalimutan muna ang nasang sinimpan
43 Pag-asuhing madali ang palayok at kalan.
44 Samantala’y ipagdasal nang taos at taimtim,
45 Matagalan ko ang hirap at saklot ng panimdim;
46 Tumibay akong kasabay ng siyudad
47 Bago mamanhid ang isip at puso’y tumigas.

Desdichado el que llora, porque ya tiene el hábito miserable del llanto.
          —mula sa “Fragmentos de un evangelio apócrifo” ni Jorge Luis Borges

 

Sa hanay ng mga makatang babae sa kasalukuyan, si Elynia S. Mabanglo marahil ang maituturing na pinakamabungang nagsusulat ng tula sa Filipino. Kahanga-hanga ang pagkakamit niya ng Hall of Fame sa Palanca; ang pagsungkit ng titulong Makata ng Taon sa Talaang Ginto; ang paghamig ng mga gawad mula sa mga institusyong gaya ng Cultural Center of the Philippines, Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas, Komisyon sa Wikang Filipino, National Commision for Culture and the Arts, Samahang Balagtas, UP Creative Writing Center, at Liwayway. Sa mga aklat ng mga tula ni Mabanglo, masasabing ang kapwa kalipunang Mga Liham ni Pinay (1990)  at Anyaya ng Imperyalista  (1998)  ang dalawang panulukang bato—na may iisa ang hubog—ng kaniyang pagkamakata; at kapwa pumaling nang bahagya sa matining na tinig ng Supling  (1970)  at ng mairuging Kung Di Man  (1993).

Kabilang sa unang dalawang nasabing kalipunan ang tulang “Liham ni Pinay mula sa Singapore.” Animo’y alusyon yaon sa malagim na sinapit ng gaya nina Flor Contemplacion at Delia Maga sa Singapore. Ngunit dapat idiing naunang nalathala ang tula ni Mabanglo noong 1987 bago pumutok ang alingasngas sa Singapore. Ang naturang tula ay masasabing bahagi ng salamin na ibig ipamalas ng makata, ang salaming nagbubunyag sa katauhan ng babae bilang Anak-Ina-at-Inang Bayan, habang inihihimaton ang mahalagang “papel niya sa mapagpalayang pakikibakang pampolitika.”[1] Basahin ang tula at halos mababatid na ang hagod ng buong kalipunan ng dalawang aklat na pinaglathalaan nito. Ang sarisaring sipat sa babae ay masasabing nasa lawas ng isang uniberso; at ang personang si Pinay-bilang Filipina, migranteng manggagawa, at mapagpalaya-ay lastag na sagisag na nangangailangang pagpakuan ng pansin.

Ang mga dekada 1970 hanggang 1990 ang maituturing na panahon ng mga migranteng Filipino. Noong 1999 lamang, umabot sa $6.7 bilyon ang naipasok ng OFW (Overseas Filipino Worker) sa kabang-yaman ng Filipinas. Bilang pagkilala sa ambag ng nasabing manggagawa, ipinahayag ni Pangulong Joseph Ejercito Estrada ang 2000 bilang taon ng mga OFW “upang kilalanin ang kanilang kabayanihan at sariling pagsasakripisyo sa pagsusulong at pagpapalakas ng ekonomikong pag-unlad sa loob at labas ng bansa.”[2] Mahaba ang kasaysayan ng mga OFW, laksa-laksa ang bilang at mukha, at mababakas ang kanilang ambag mulang plantasyon sa Hawaii hanggang minahan sa Africa; mulang niyebe ng Alaska hanggang buhangin ng Saudi Arabia, mulang aparato sa Japan hanggang damit sa Italy. Ang OFW din ang nagpakilala sa Filipinas sa buong mundo: mulang impormasyong teknolohiya hanggang pagkakawanggawa; mulang bayani hanggang salarin o biktima ng sarisaring krimen at gulo.

Ginamit sa nabangggit na tula ni Mabanglo ang pamamaraang tila pagkatha ng isang mahabang liham. Ang ganitong taktika ang ginamit din at pinatanyag ni Ariel Dim. Borlongan sa tulang “From Saudi With Love” na nagpamalas ng kaniyang husay sa paggamit ng parikala habang pigil na pigil ang paglalantad ng lagim sa isang OFW-persona na nakatakdang pugutan ng ulo doon sa Saudi Arabia.[3] Hindi na rin naiiba ang paliham na pamamaraan kung babalikan ang mahabang tradisyon sa panulaang Tagalog. Kinasangkapan na iyon ng mga makatang may regular na pitak sa mga diyaryo at magasin noong bago at makaraang sumiklab ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig, at maihahalimbawa ang mga tula nina Julian Cruz Balmaseda, Jose Corazon de Jesus, Benigno Ramos, Lope K. Santos, Iñigo Ed. Regalado, Amado V. Hernandez, Emilio A. Bunag, Florentino T. Collantes, Ildefonso S. Santos, Alejandro G. Abadilla, Manuel Principe Bautista, at Alberto Segismundo Cruz. Ang pinakatanyag marahil sa paliham na pamamaraan ng pagtula ay ang “Ultimo Adios” na sinulat ni Jose Rizal. Maaari namang ituring na magkakatanikalang bukás na liham ang “Hibik ng Filipinas sa Inang España” ni Hermenegildo Flores; ang “Sagot ng España sa Hibik ng Filipinas” ni Marcelo H. Del Pilar; at ang “Katapusang Hibik ng Filipinas” ni Andres Bonifacio.

Hindi na rin lingid sa lawas ng panitikang pambansa ang pagtalakay sa usapin ng mga Filipinong migranteng manggagawa (o Filipinong turista) doon sa ibang bansa. Bago pa tumanyag ang mga akda sa Ingles ng gaya nina Carlos Bulosan, Bienvenido N. Santos, at N.V.M. Gonzalez, nauna nang tinalakay yaon ng mga kuwentistang Tagalog na gaya nina Deogracias A. Rosario, Carmen A. Batacan, Lazaro Francisco, at Domingo Raymundo; at isinatula ng mga makatang gaya nina Balmaseda, De Jesus, Collantes, at Delfin Colada Baylen. Pagpasok pa lamang ng dekada 1980, ginagamit na muli nina Rio Alma, Mike L. Bigornia, at Teo T. Antonio ang alusyon ng OFW na binihisan ng bagong anyo sa kani-kaniyang mga tula. Pagkaraan ng Pag-aalsang Pebrero 1986, umigting ang pagsulat ng mga tula hinggil sa OFW na naging matagumpay o dili kaya’y nasangkot sa sarisaring krimen at hinatulan ng kamatayan; at patutunayan ng mga magasing gaya ng Liwayway, Bannawag, Bisaya, Philippine Free Press, Philippine Graphic, at Filmag ang sigla ng paglalantad ng nasabing mga karanasan. Maging ang mga kuwentong popular na lumalabas sa mga tabloyd—gaya ng Tempo, People’s Tonite, Abante, Bulgar, at Remate—ay nagbunyag ng samotsaring nakakikiliting salaysay hinggil sa pakikipagsapalaran ng mga OFW sa ibang bansa hanggang nitong dekada 1990. Mababanggit din ang maiinit na komentaryo at ulat na nalathala sa mga diyaryo, gaya sa Manila Bulletin, Philippine Star, Malaya, Philippine Daily Inquirer, Manila Times, at Diyaryo Filipino. Pinagpistahan sa mga pangunahing estasyon ng radyo at telebisyon ang pakikipagsapalaran ng OFW, habang nagpupumilit na linawin ng mga di-gobyernong organisasyon ang kalagayan ng mga migranteng manggagawa sa buong daigdig. Hindi naman nagpahuli ang mga prodyuser ng pelikula na tumabo nang malaki sa takilya sa pagpapalabas ng gaya ng “Flor Contemplacion Story” at “Sarah Balabagan Story.” Ang penomenon ng OFW ay puwedeng maihanay sa iba pang malalaking pangyayari sa Filipinas: ang Pananakop ng Japan sa Filipinas at ang paglago ng Hukbalahap; ang pagpapataw ng Batas Militar at ang diktadura ni Ferdinand E. Marcos; ang Pag-aalsang Pebrero 1986; ang pagsasabatas ng pagpapatalsik sa Base Militar ng US sa buong arkipelago; ang pagsabog ng Bulkang Pinatubo noong 1993; at ang paglakas ng insurhensiya na isinusulong ng mga mandirigmang Bangsamoro at rebolusyonaryong komunista.

Sa “Liham ni Pinay mula sa Singapore,” ang pagkasangkapan ni Mabanglo sa “liham” at “Babaeng OFW”—bilang kapwa talinghaga at daluyan nito—ay maaaring maipaliwanag kung uuriin ang paraan, at ang saray, ng pananagisag na ginamit sa buong lawas ng pagtula. Susubukin sa panunuring ito na baklasin at titigan nang isa-isa ang mga sagisag at pananagisag na taglay ng buong balangkas ng tula upang higit na maunawaan ang sapot ng mga pahiwatig nito. Pagkaraan ng lahat, tatangkaing buuing muli ang mga binaklas na bahagi upang itampok ang panibagong pagtingin sa tula. Isasaalang-alang din sa pag-aaral na ito ang paglalapat o pagtatagis ng mga konsepto ng Katipunan—na binuo ng gaya nina Andres Bonifacio at Emilio Jacinto—sa balangkas ng tula ni Mabanglo. Iyon ay sa layuning ilugar ang diwain ng kabansaan, at ang lahat ng matalik na diwain nito, sa tula. Bakit? Nang maiwasan kahit paano ang lantarang panghihiram ng mga banyagang konseptong nabuo sa sarisaring larang, lalo doon sa Estados Unidos, Rusya, at Europa; at ang paggamit niyon bilang sanggunian sa pagsusuri.

Maihahaka na ang mga salitang ginamit sa naturang tula ay nakapaloob sa isang taal na bukal ng wika, na sa pagkakataong ito ay tatawaging “Filipino.” Kung higit pang uuriin ang “Filipino” ay hindi maiiwasang balikan ang “Tagalog” bilang dakilang saligan at pangunahing wika na bumubuo rito sa Filipinas ngayon. Ang Tagalog, na ayon sa batikang mananaliksik na si E. Arsenio Manuel, ay matanda pa umano sa Ingles, Espanyol, Latin, at Griyego. Ang naturang bukal ng wika ang walang pasubaling pinagdukalan ng makatang Mabanglo. Sa pagdukal ng makata sa nasabing bukal, ang mga salita na masasabing may dati nang kani-kaniyang natatanging pakahulugan ay napaninibago ang ibinubungang sapot ng mga pahiwatig alinsunod sa paglalangkap ng mga salita, pagbubuo ng mga parirala, at pagbabalangkas ng mga pangungusap bilang isang saknong, o bilang magkakatuhog na saknong ng tula. Gayunman ay masasabing walang kapangyarihan ang makata na bumuo ng sarili’t nakabukod-sa-daigdig na talahulugan o diksiyonaryo. Hindi basta mahiwagang bulang lumitaw kung saan ang kaniyang mga ginamit na salita na siyang tinatanggap ngayon ng mga tao. Mayroon siyang pinagkunan niyon at pinagsanggunian. Kinakailangan niyang sumandig sa bukal ng wikang nabuo sa paglipas ng panahon, na humubog sa kaniyang kaisipan bilang mamamayan ng kaniyang tinubuang bayan.

Sa nasabing kalagayan, halimbawa, ang salitang “Pinay” (pambabae) ay masisipat na hindi lamang basta balbal na salitang maitutumbas sa “Pinoy” (panlalaki). Nakakarga sa “Pinay” ang mga pakahulugang nabuo may 80-pataas na taon na ang nakalilipas mula nang dumagsa at magtrabaho ang mga Filipino sa Estados Unidos. Sa paglipas ng panahon, masasabing nagbabanyuhay ang salitang “Pinay” at maikakabit doon ang matatayog na katangiang pantao o kahit ang mga mapang-alipustang katawagan na pinalaganap ng mga dayo: Inang Bayan, katulong, puta, propesyonal, bayani, santa, at kung ano-ano pa. Maihahalimbawa rin na ang mga konseptong gaya ng “ginhawa,” “kalayaan,” “puri,” “katwiran,” “liwanag,” “dilim,” “loob,” “katotohanan,” “Inang Bayan/Haring Katagalugan,” “pag-ibig,” “layaw,” at “paggawa” ay may pinagbatayan at pangunahin na marahil dito ang lawas ng ideolohiya ng Katipunan. Gayunman, maihahaka na hindi sa Katipunan unang nagsimula ang lahat. Posibleng bago pa nabuo ng Katipunan ang nasabing mga kaisipan ay taal na yaong lumalaganap sa kapuluan, na patutunayan halimbawa ng paggamit ni Balagtas ng gayon ding mga konsepto sa kaniyang klasikong Florante at Laura, bukod pa sa matatagpuang kahawig na konsepto sa libo-libong awit, korido, tanaga, mito, salawikain, at epikong-bayang nabuo sa Filipinas o sa iba pang panig ng Asya. Ano’t anuman, susubukin sa pag-aaral na ito na gawing batayan ang sa Katipunan yamang yaon ang maituturing na kauna-unahang nagtangkang lumagom ng diwain ng isang bansa.

Sagisag bilang Salabid sa Lohika

Umiinog ang “Liham ni Pinay mula sa Singapore” hinggil sa mga kinatalogong karanasan ng masasabing OFW na nagtungo sa Singapore upang makapagtrabaho at kumita ng salapi, habang nangangarap na makapag-asawa ng isang banyagang makahahango sa kaniya sa hirap. Ngunit sa kasamaang-palad ay naging alila ang persona at dumanas ng mabibigat na trabaho mula sa kaniyang amo. Bagaman nakapagpapadala siya ng salapi sa kaniyang iniwang mga kamag-anak sa Filipinas, mahihinuha ang panghihina ng kaniyang loob (taludtod 44-47) at kaya humihiling siya sa mga iniwan na ipagdasal siya upang magkaroon ng sapat na lakas para maipagpatuloy ang trabaho.

Nilisan ng persona ang sariling bansa dahil sa sumusunod. Una, kahirapan. Mahihinuha ito sa taludtod 3 (“Malagim ang kahapon at malabo ang bukas“); taludtod 13 (“Hatid ng dalita’t walang pangalang takot”); at taludtod 18 (“Bugnot na palibhasa sa galunggong at kanin”). At ikalawa, na kaugnay ng una, guminhawa ang buhay at nang makatikim ng kaunting luho. Mababatid ito sa taludtod 16 (“Makauwi sa galak, maahon sa hirap”); taludtod 20-21 (“Pangarap ko ring maging maybahay/ Ng isang ginoong guwapo’t ginagalang”); at taludtod 22-23 (“Maligo sa pabango kung Sabado’t Linggo/ At mamasyal sa parke nang walang agam-agam”). Maaaring sipating mapanlagom ang lunggati ng persona kung isasaaalang-alang ang pangkalahatang lunggati ng mga Filipinong nangingibang-bayan upang magtrabaho, at may bahid ng katotohanan, bagaman maihahaka ring limitado, kung pagbabatayan ang mga karanasan ng OFW. Mabuway na susuhayan ng iba pang katangian ang lunggati, gaya ng walang binanggit hinggil sa ilang detalye sa propesyong naabot ng persona o sa kasanayang natamo niya dito sa Filipinas.

Nang matupad ng persona ang pangarap na makapangibang-bansa, hindi naman malinaw kung saan niya kakamtin ang lunggati. Mahihiwatigan ito sa taludtod 24-25 (“Lumipad nga ako’t dito nasadlak,/ Nagsusulsi ngayon ng sunog na pakpak. //) Ang salitang “sadlak” ay maaaring tumayong hulagway ng “pagbulusok sa kamalasan, kahihiyan, o kasawian” ng persona. “Sadlak” din ang maaaring ikabit sa halos singkahulugan nitong “pagbagsak,” “pagkabulid,” o “pagkaparool” kung pagbabatayan ang pakahulugan ni Jose Villa Panganiban o nina Vito C. Santos at Leo English. Sa unang malas, ang kombinasyon o ang salungatang pahiwatig ng “paglipad” at “sadlak” sa taludtod 24 ay parikala ng mabilis na pagpaling mulang tagumpay tungong kabiguan. Ngunit kung uuriing mabuti, ang dalawang binanggit na salita ay magbubukas ng pahiwatig na walang kontrol ang persona kung saan siya magagawi, at tila tinangay lamang siya ng kung anong puwersa ng tadhana. Na sa katotohanan ay kabaligtaran, dahil bago umalis ng bansa ang isang OFW ay malinaw sa kaniya kung saang bansa siya hihimpil, kung anong uri ng trabaho ang naghihintay sa kaniya, kung anong kultura ang papasukan niya, at kung ano-ano pa. Sa madaling sabi, daraan siya sa mahabang seminar at sermon dito pa lamang sa Filipinas. (Salamat sa ahensiya ng gobyerno o sa di-gobyernong organisasyon!) Maraming mapagpipilian ang isang OFW, at pinakasukdulan ang pagtanggi niya sa inihahaing trabaho sa ibang bansa. Kahit paano’y nakahanda siya kahit pa ilegal na rekruter ang kumuha ng kaniyang serbisyo. Maliban na lamang sa ilang pagkakataon, halimbawa kung magpapasiya ang OFW na mag-TNT (basahin: Tago-nang-tago sa opisyales ng inmigrasyon sa ibang bansa). Sa gayong pagkakataon, walang katiyakan ang OFW kung saang panig ng daigdig siya magagawi.

Subalit sa naturang tula ay ni walang pahiwatig kung TNT ang persona. Wala ring binanggit hinggil sa sinumang ilegal na rekruter. Kaya maihahakang ang kalabuan ng pagpapasiya—o ang kawalan ng kapangyarihang makapamili—ng persona kung saang bansa siya “magagawi” ay pawang bungang isip lamang. Bungang isip yaon na isinakatawan ng persona, at iginiit sa tula. Ang paranoia ng persona bilang talinghaga ay lumikha ng kulob na daigdig sa tula para magmistulang kalunos-lunos ang kalagayan ng OFW. Sa ganitong pagkakataon, maihahaka na ang makata ang “nagsadlak” sa OFW-persona hinggil sa pook na marapat nitong marating sa tula. Na kahanga-hangang pangyayari! Ang Singapore ay isa sa mga bansang may napakahigpit na batas at patakaran hinggil sa inmigrasyon at pagtanggap ng mga manggagawang dayo.

Nag-iiwan din ng tanong ang taludtod 25. Ang alusyong “pagsusulsi” at “sunog na pakpak” ay malikhaing paraan ng paggewang ng mga hulagway. Ang “pagsusulsi” ay nagpapahiwatig ng pagtatangkang maisaayos ang natastas o nabutas na anyo, nang mapanatili ang dating pag-iral ng isang bagay o pangyayari—halimbawa ang isang damit o kalagayan—nang walang matinding pagbabagong ginagawa. Kakabit niyon ang pagtitipid, pagtitiis, at pagnanais na maging kapaki-pakinabang ang anumang bagay na maaaring magamit pa, o ang sitwasyong kaya pang mapangibabawan. Samantala, ang “sunog na pakpak” [4] ay nagpapahiwatig ng ganap na kabiguang makamit ang isang mataas na lunggati. Ang kombinasyon ng “pagsusulsi” at “sunog na pakpak” ay mahihinuhang marupok na paglalapat ng tayutay. Ano pa ang dapat lutasin nang maagap kung ganap na ang kabiguan sa ibang bansa? Wala na marahil kundi ang makauwi nang buo ang pangangatawan at pag-iisip. Gayunman ay walang nakasaad hinggil doon sa tula. Ang tanging hiling ng persona’y “Tumibay akong kasabay ng siyudad/ Bago mamanhid ang isip at puso’y tumigas.“//

Sa tula ni Mabanglo, nakamit ng persona ang kaniyang pangarap na makapangibang-bansa. Mahihinuhang ang “sunog na pakpak” ay tayutay, hindi ng “pangarap” bagkus, ng “pagkaalila” ng persona: ang pagkabusabos ng kaniyang pagkatao dahil sa pagiging “katulong” at yaon ang hindi niya matanggap. Ang gayong kalunos-lunos na kalagayan ay masasabi pang pinatindi ng pagkakataong “itinakwil” ng persona ang “pagkatao” (taludtod 26). Ang “pagtakwil” ay mabigat na salita. Tinataglay niyon ang pagtangging kumilala at magsaalang-alang, na kung minsan ay may bahid ng pagkapoot at paglimot; at sa yugto ng tula, ang pagtanggi sa katotohanan ng pag-iral, at ang poot at paglimot ay kataka-takang nakasentro sa persona. Hindi “isinuko” ng persona ang kaniyang sarili sa “among banyaga,” gayong ang “pagsuko” ay mahihinuhang higit na matalik sa mga salitang “ipinahamig” (taludtod 26) at sa “nakaniig…ang tunay na hirap” (taludtod 28).

Kung tunay ngang “itinakwil” ng persona ang sarili para sa among banyaga, bakit kinakailangan pa niyang maghinagpis sa pangyayaring siya’y “utusan, yaya, kusinera’t labandera”? Kung ilalapat ang konsepto ng “bait” mula sa Katipunan, ang yugto ng “pagtatakwil sa sarili” ang sukdulan ng kawalan ng maingat na pagpapasiya, ng matinong katwiran, ng malalim na pag-iisip, ng tiyak na pagkilos. Maaari ding sipatin na hindi sanay sa mabibigat na trabaho ang persona, kahit pa nakasaad sa taludtod 13 ang kaniyang pinagmulan: dukha. Ang “karukhaan” ni Pinay ay maiuugnay sa natamo niyang propesyon sa lipunan; yamang ang propesyon ang maaaring makapagtakda kung paano lulutasin ni Pinay ang kaniyang suliraning pananalapi. Ano ang propesyon ng persona? Hindi nakasaad. Umaangal ang persona na labing-anim na oras siyang magtrabaho kada araw sa pagiging katulong. O kakaunti ang nalalabing oras ng kaniyang pagtulog at pamamahinga. Gayong isinaad naman niyang “itinakwil” niya ang sarili at wala siyang naabot na mataas na edukasyon? Isang kabalintunaan ito na dapat tuklasin, at kinakailangan marahil ng panibagong bahagdan ng pananagisag upang masapol yaon ng mambabasa.

Ang gayong daloy ng lohika ay isa pang dapat mapagtuunan ng pansin. Ang pagiging “katulong” (domestic help) ang hindi matanggap ng persona. Bakit naman? Hindi ba marangal ang maging DH kung ihahambing sa pagiging politiko na kurakot sa gobyerno? Ang pagtatrabaho sa malinis na paraan ay isang katangiang kahanga-hanga, kung babalikan ang winika ni Jacinto. Ang “paggawa” ay kabaligtaran ng “layaw.” Tumutukoy din ang una sa pagkakamit ng kadakilaan dahil nakapagpapalakas ito ng isip, loob at katawan. Bukod pa rito’y nailalayo ang tao sa “buhalhal na kasalanan, maruruming gawi, at kayamuan.” Samantala, ang pahiwatig ng “malayaw” na pamumuhay ng among Singaporean ang masasabing paglagay sa katayuang “mababa” at di-nalalayo sa asal-hayop. Gayunman ay higit na dapat pagpakuan ng pansin kung bakit hindi matanggap ng persona ang nasabing trabaho. Maitatatanong tuloy: Hindi ba bago magtungo sa Singapore ang naturang persona ay batid na niya na gayon ang kaniyang kahihinatnan? Maiisip na hindi dumaan sa isang matinong ahensiya ng rekruter ang persona at kaya hindi niya alam kung ano ang kaniyang papasuking trabaho. Niloko ba si Pinay, halimbawa, na “pagkaguro” ang ipinangako sa kaniyang trabaho ng ahensiya ngunit “katulong” ang kaniyang kinauwian? Walang pahiwatig sa tula. Maiisip tuloy na ang melo-dramatikong pagngunguyngoy ng persona ay pilit na inilahok ng makata sa tula upang lumitaw ang isang kaawa-awang tagpo.

Kaya mahihinuha ang karupukan ng isip ng persona-OFW. Tatanggapin ng persona ang kaniyang abang kalagayan: Mabuti na ito, kayo rin ang may sabi/ Magpaalila man ako’y may maisusubi// (taludtod 38-39). Ngunit walang ipinahiwatig sa tula na katanggap-tanggap nga sa mga kamag-anak ng OFW ang magpaalila basta kumita lamang ng salapi ang kanilang kaanak. Ipinaaako ng persona sa kaniyang mga kamag-anak ang kakitiran ng kaniyang isip. Kung babalikan ang unang saknong ng tula, mahihinuhang may pagbabantulot pa nga sa panig ng mga kamag-anak kung hahayaan nilang mangibang bansa si Pinay (taludtod 4-11). Pahiwatig yaon na may nalalabing pagmamahal sa persona ang mga naiwang kamag-anak nito sa Filipinas, na maaaring nakaligtaan lamang banggitin ng naturang OFW dulot ng panandaliang amnesia. Maihahakang maluwang ang puwang sa pagitan ng mga salita sa tula; at ang mambabasa, o ang pamilya na pinatutungkulan, ang hinahayaang magkarga ng mga pakahulugan sa mga sagisag na nagbubuhat kay Pinay. Kaya posibleng sipatin din ang mga taludtod 38-39 bilang masakit na “pahaging” sa mga kamag-anak ni Pinay na umaasa sa kaniyang dolyar na ipadadala sa Filipinas. Ang ganitong pananalita ay susuhayan ng mga katwirang: una, may takot at pagbabantulot sa panig ni Pinay na umalis sa Filipinas; ikalawa, walang malinaw na propesyon si Pinay; ikatlo, itinakwil ng persona ang sarili at nagpaalipin sa among Singaporean; at ikapat, paranoid si Pinay sa kaniyang propesyong OFW o pagiging katulong.

Samantala’y kung uuriin nang mabuti kung sino ang kausap ng persona ay malabo. Ang “kayo” na binanggit sa taludtod 1 at tumukoy din sa “inyo” na matatagpuan sa taludtod 4—na nasa ikalawang panauhan—ay biglang lumihis sa ikatlong panauhan (tingnan ang mga taludtod 5-37). Animo’y mahabang monologo yaon ng persona, at ang sinimulang tonong kumbersasyonal sa bukanang saknong ay hindi napanatili o dili kaya’y nasundan. Bagkus ang tinig ay nagmistulang pabulalas5, o nagtatalumpati sa entablado, na para bang walang kaalam-alam ang mga tao na bábasa ng kaniyang sulat. Maaaring ikatwirang sinadya ang gayong taktika. Kung sinadya, lilitaw na lumalaylay ang pananagisag sapagkat hindi yata batid ng persona kung sino ang dapat niyang kausapin. Marahil ay magulo ang isip ng persona. O kaya’y mahina siyang magsulat gaya ng nakararaming di-nakapag-aral. Ano man ang dahilan, itatatwa lahat iyon ng malalalim na salitang inilahok sa tula at maihahakang marunong ng Tagalog ang persona.

Ang kabihasaan—kung kabihasaan mang maituturing—ng persona sa paggamit ng malalalim ng Tagalog ay maihahakang pag-angkin niya ng kapangyarihan na makapagpahayag sa sariling wika; at ang kapangyarihan ding iyon ang magbubukod sa kaniya sa wikang ginagamit ng kaniyang amo at siyang namamayani sa Singapore. Ngunit itatatwa yaon ng isang sagabal. Iyon ay walang iba kundi ang pila-pilantod na pananaludtod sa pananagalog, ang kawalan ng matinong pangungusap sa ilang saknong dahil sa ginamit na taktikang pagtatanggal ng mga pangatnig, pang-ukol, at iba pang salita. Maaaring mapalusot pa iyon kung animo’y tila nabuburyong ang inog ng isip ng persona. Ngunit hindi. Wala rin sagka sana sa maayos na pagsunod sa balarila yamang hindi naman gumamit ng sukat at tugma ang makata. Hindi rin ipinadron ng makata ang tula sa daloy ng Ingles, o kaya sa mga salitaan sa dula o kuwento, o kaya’y sa pabalbal na taktika, na pawang malimit tinatantiya ang makatotohanang usapan upang magmukhang madulas ang pananaludtod. Kaya masisilip na ang bigat ng paggamit ng malalalim na salita ay katumbalik ng bigat ng kapangyarihan ng maayos at malinaw na daloy ng diwa at pahayag. Ang pingas sa mga pangungusap ay nakapagdulot ng kalabuan (i.e. pagkabarok) o ng salungatang pagpapahiwatig sa balangkas ng liham. [6] Malinaw na halimbawa ang mga taludtod 16-19 na maibabalangkas sa tatlong pangungusap ngunit ikinulob lamang sa isang pangungusap ni Mabanglo. Ang resulta: nakapagpalabo ng pananagisag ang pagkawala ng mga pangatnig, bantas, at panghalip sa pangungusap. Sa kabilang dako’y mapagdududahan din ang tinig ng persona. Si Pinay ay masisipat na nagsasalitang waring taga-akademya imbes na probinsiyana. Na kahit sabihin pang dukha’y mahihiwatigang nasa gitnang uring kung mag-isip ay pseudo-intelektuwal. Taliwas na taliwas ang tinig ng persona sa karaniwang OFW na naging katulong, at mahihinuhang mapagbalatkayo.Ang tinig at himig ni Pinay sa tula ay kawangis din sa halos lahat ng tula sa nabanggit na dalawang koleksiyon ni Mabanglo: iisa ang taginting na kung hindi man nanggagalaiti ay mapaghinagpis.

Sa paningin ng taga-Singapore, nakamit ni Pinay ang kapangyarihang makapagpahayag sa sariling wika; subalit sa paningin ng mga kamag-anak o kaibigan o bayang Filipino, ang kapangyarihang makapagpahayag ni Pinay ay maituturing na kapos, paltos, o malabo. Hindi sapat ang basta makapagpahayag. Kailangan yaong malinaw, tiyak, at tapat.

Pansinin din ang sumusunod. Sugatan ang ngiti ko nang lisanin kayo[.] /Malagim ang kahapon at malabo ang bukas[,]/ Ngunit kailangan [kong] ipakipagsapalaran/ Kahit ang mga payak ninyong halik at yakap./ Ang mga bantas at salitang nakapaloob sa panaklong ay masasabing ang nawawalang mahahalagang sangkap sa pangungusap. Ang katagang “ngunit” sa ikatlong taludtod ay mas angkop na palitan ng “kaya” upang itampok ang pangyayaring makikipagsapalaran ang persona dahil “malagim” ang dati niyang karanasan at walang katiyakan ang kaniyang kinabukasan. Ang pasalungat na paraan ng pagpapahayag na ginawa ni Mabanglo ay lilitaw pang may pagbabantulot (napilitan?) sa panig ng persona-OFW; dahil gayong batid ng persona ang dusta nitong kalagayan ay waring ayaw pang umahon sa abang kalagayan. Maiisip tuloy na ang balangkas na pangungusap ay “Ingles na Tinagalog” na siyang pinasimulan nina E. San Juan Jr. at Cirilo F. Bautista. At kung kaliligtaan naman ang nakapanaklong na “kong” (taludtod 2) ay mahirap mabatid kung sino ang tinutukoy ng “ipakipagsapalaran.” Maipagkakamaling “ipakikipagsapalaran” ng mga kaanak ang persona, halimbawa kung sisipating parang bugaw ang una sa huli. Bukod pa rito, ang mga taludtod 3-4 ay mauuring kahina-hinala. Ang persona ay walang pasubaling “ipakikipagsalaparan” ang kaniyang buhay sa Singapore upang kumita ng salapi. Subalit ang “ipakipagsapalaran” ang “mga halik at yakap” ng kaanak ay nag-iiwan ng tanong yamang hindi naitaguyod nang ganap sa tula kung sadyang kaugnay ng naturang pananagisag ang lantay na pag-ibig; o ang pagtataksil nang palihim ng OFW sa kaniyang kamag-anak o vice-versa.

Ang mga taludtod 5-11-na malinaw na pagpasok sa ikatlong panauhan-ay nagbibigay ng malikaw na pananagisag hinggil sa kausap ng persona. Hindi ba ang sulat ay nakatuon sa pamilya ng OFW? Bakit nakabukod ang gayong paglalarawan? Sino ang tinutukoy na pinagmumulan ng bilin at tawag? Posibleng ikabit ang gayong pahiwatig sa OFW na paalis, o kaya’y sa mga magulang nitong maiiwan sa Filipinas. At sino ang tinutukoy na “panganay na anak”? Maaaring ikabit ang pahiwatig sa anak ng OFW; o kung hindi’y sa OFW na isang anak na nagpaalam sa kaniyang mga magulang. Ano’t anuman, nagiging masalimuot ang alamís dahil ang saray ng mga pahiwatig ay nakapaloob sa kung ano ang tunay na ibig ipakahulugan ng persona. Na nagkataong isinalalay sa sablay na pananaludtod.

At bakit nagkagayon? Malulutas ang kahinaan ng saknong kung muling babasahin nang ganito ang daloy ng pangungusap: Malinaw na malinaw sa [aking alaala]/ Ang paglalim ng pileges sa noo ni Ama,/ Ang namintanang luha sa mata ni Ina, [Na pawang] ikinubli ng mga pisil sa palad/…Bumubuntot ang [kanilang] mga bilin at tawag/ Sa papalayong hakbang ng panganay na anak. // Ang naturang paglalatag ng mga hulagway ay lilitaw na nasa tonong kumbersasyonal pa rin ang tinig ng persona. Ginamit lamang ang paggunita upang ipakita ang naglalaro sa isip ng persona at hindi ang kung anong pagsingit ng imahen sa teksto. Mapapansing ang “pananda” ay pinalitan ng “alaala” upang hindi maipagkamaling karaniwang marker, gaya ng lapis o kapirasong papel, lamang ang “pananda.” [7]

Sa mga taludtod 16-23, higit na lilinaw ang talusaling na pag-iisip ng persona. Inudyukan ng pangarap na umunlad ang persona at nang guminhawa sa hinaharap ang pamumuhay. Ngunit ang “pangarap”8 na tinutukoy ay malabo sa tula. Ano ang nais o lunggati ng persona? Maging dakilang titser, inhinyero, abogado, kaminero, o puta? Hindi tiyak. Basta naghahangad lamang ang persona na magtagumpay. Higit pang mabubunyag ang pagkatalusaling ng gawi ng persona dahil pangarap din niyang makapag-asawa ng guwapo, mayaman, at iginagalang na lalaki. At tumikim ng luho, gaya ng paliligo sa pabango at paglalakwatsa sa parke, nang walang iniisip na problema. Kaya paano maaasahang magtatagumpay ang isang OFW-o kaya’y ang sinumang tao-kung hindi malinaw sa kaniyang sarili kung ano ang ibig niya sa buhay? Lalo pa kung hindi niya batid kung paano makakamit ang lunggati? Ang kahinaan ni Pinay bilang talinghaga sa tula ay pinatindi ng kalagayang higit na detalyado ang paglalarawan ng mga bagay na sekondaryo lamang sa buhay ng persona kompara sa abstraktong pagsasahulagway at pagsasaanino ng mahahalagang punto, gaya ng pangarap at propesyon ni Pinay bilang OFW. Dapat lamang asahan na lasapin ng persona ang kaawa-awang kalagayan niya, na nakasaad sa mga taludtod 26-37. Kung hindi alam ng persona kung ano ang mga hakbang na dapat niyang isakatuparan, ang tadhana ang magpapamukha sa kaniya kung ano ang dapat gawin.

Dalawang ulit lumitaw ang salitang “pangarap” sa tula: una, sa taludtod 16; samantalang ang ikalawa’y sa taludtod 37. Ang una’y nag-udyok sa persona upang kumilos at magtrabaho sa ibang bansa. At ang ikalawa naman ay dinudulugan ng persona, na maaaring pinagdarasalan, pinagsasanggunian, o itinuturing na sagrado (“altar ng pangarap”). Mahihinuhang kapani-paniwala ang una dahil ang pangarap ay nagmistulang makapangyarihang “tinig” (o “daimon” sa wikang Romano) na naging gabay ng persona hinggil sa dapat niyang gawin. Ngunit ang ikalawa’y kataka-taka yamang ang reaksiyon ng persona sa nagsakatawang “pangarap” (panaginip?) ay pagdulugan yaon. Ano ang idudulog? At bakit magdudulog ng anumang problema o hinaing ang OFW sa kaniyang pangarap kung ang pangarap ay basta umunlad ang buhay nang walang pagsasaalang-alang kung ano ang marapat o tumpak gawin? Bukod pa’y hindi naman matutugunan ng “pangarap” ang lahat ng hiling ng persona. Bagkus, ang persona ang dapat aktibong kumilos upang matupad ang kimkim na lunggati. Kaya ang ikalawang pahiwatig ng “pangarap” ay maaaring makapagsaad ng higit na kahinaan ni Pinay, dahil pumapaloob siya sa realidad na siya lamang ang nakababatid at nagkataong nakabukod sa realidad ng kaligirang iniinugan niya. Lalantad na palsipikadong tayutay ang “altar ng pangarap.” At maisisingit na mahina ang kalooban, ang katauhan, at ang kabuuan ni Pinay bilang OFW. O kung hindi’y nababaliw ang persona dahil kahit banggitin niya ang kaniyang “pangarap,” ang pangarap ay nananatiling hungkag, malabo, at walang direksiyon kaya mahirap abutin.

Sa kabila ng lahat, kahanga-hanga ang intensiyon ng persona na magpadala ng salapi para sa kaniyang mga kamag-anak. Ipapayo niyang gamitin ang salapi upang may mailuto at makakain nang sapat ang kaniyang kamag-anak (taludtod 43); at ipangungunang “kalimutan muna ang nasang sinimpan” (taludtod 42). Maaaring tumukoy ang “nasang sinimpan” sa mga sumusunod. Una, sa kabiguang madanas ang materyal na luho. Ikalawa, sa mahigpit na pag-iingat ng salapi. At ikatlo, sa mga kinimkim at inilihim na hangarin. Nagsasaad ng pagtitipid ang “simpan.” [9] Subalit imposible, sa isang banda, na tipirin o ipunin ang “nasa.” Ang “nasa”-bagaman hindi malimit natutupad at hindi laging nagsasaad na isasagawa-ay nagtataglay ng kalayaan sa loob ng isip at kalooban ng tao. Lilitaw samakatwid na marupok ang taludtod 42 kung idurugtong sa taludtod 43.

Matatagpuan ang pinakasukdulan ng tula sa mga taludtod 44-47. Hiniling ng persona na ipagdasal siya ng mga kamag-anak upang manaig sa gitna ng hirap. Nais ng persona na “tumibay…kasabay ng siyudad/ Bago mamanhid ang isip at puso’y tumigas.”// Kataka-taka ang ganitong gawi, lalo kung babalikan ang sinambit ng persona sa taludtod 26: ang pagtakwil sa sariling pagkatao. Kung itinakwil ng persona ang sarili, hindi pa ba nangangahulugan ito na hindi pa manhid ang isip at tumigas ang puso niya? Bukod pa rito, ang pagtatangkang ihambing ng persona ang sarili sa siyudad ay makapag-iiwan din ng puwang para makagimbal. Kasabay ng pag-unlad ng lungsod ang pagsibol ng iba pang problemang panlipunan: labis na populasyon, polusyon, krimen, alyenasyon, sakit, at kung ano-ano pa. Hindi man ekspertong sosyologo o antropologo ang sinumang mapagmasid na tao’y mahihinuha niya sa kaniyang kaligiran ang isang katotohanan: ang sukdol na kaunlaran ng lungsod ang simula din ng paghina ito. Kung ilalapat sa tula, ang pagnanasang sumabay ng persona sa tibay ng lungsod ay kagila-gilalas. Mahihinuhang si Pinay na umalis ng Filipinas ay hindi na ang dating Pinay na kakilala ng kaniyang kaanak. Nabubura ang kaakuhan ni Pinay at ang natitira’y ang lungsod ng Singapore na kaniyang pinagtatrabahuhan. Dagdag pa, maglalaho tiyak ang OFW, ngunit mananatili ang lungsod-maunlad man o hindi-habang naririyan ang pangangailangang magtipon sa isang lunan ang mga mamamayan.

Ang paglalahok ng “sugatan ang ngiti” (taludtod 1), “dawag ng takot” (taludtod 12), at “udyok ng pangarap” (taludtod 16) nang lisanin ng persona ang sariling bansa ay tatlong tayutay na mahihinuhang pahiwatig din ng simula ng pagkabiyak ng katauhan ng persona: ang isa’y ibig manatili sa kinalakhang lupaing malapit sa puso niya ngunit salat naman yaon sa materyal na kaginhawahan; samantalang ang ikalawa’y umaasa sa ipinangangakong materyal na kaginhawahan ng banyagang lupain ngunit nagsasaad naman ng pagdanas ng persona ng mabigat na tungkulin o pasanin. Kung mayroon mang maganda sa tula, yaon ay walang pasubaling ang paglalahok ng kirot, takot, at pag-asa na pawang mga talinghagang iiwan ni Pinay sa alaala ng mga tao na pinatutungkulan ng liham.

Sagi at Sagsag sa Sagisag na Inang Bayan

Mapapansing ang persona, na kinakatawan ni Pinay, ay nagtatangkang dalhin ang isang napakapersonal na salaysay tungo sa malawak na lipunan. Ang mismong pangalang “Pinay”10 ay masasabing alusyon sa balbal na salitang “Filipino” o ang babaeng Filipino ang pagkamamamayan (citizenship). Maaaring gumanap din ng sarisaring papel si Pinay bilang “artista, ina(ng bayan), at subersibo” kung isasaalang-alang ang pagsusuri ni Roderick Niro Labrador sa mahabang tulang “Anyaya ng Imperyalista” ni Mabanglo. Kung gayon nga, kinakailangang sipatin si “Pinay” bilang sagisag sa higit na mataas na saray ng pagpapahiwatig, alinsunod sa ibig ipaabot ng nananagisag at sa maaaring mabatid ng sumasagap ng pananagisag.

Si Pinay ay maaaring sumagisag hindi lamang sa isang Filipina bagkus sa napakaraming babaeng OFW sa iba’t ibang panig ng daigdig. Gayunman, masasabi ring si Pinay bilang persona ay hindi kayang sumaklaw—at karaniwang limitado ang kintal—sa pangkalahatang hulagway ng babaeng OFW. Si Pinay bilang OFW, sa mga tula ni Mabanglo, ay mahihiwatigang kapilas lamang na mukha ng iba’t ibang uri ng katulong (i.e. domestic help) o ng mga propesyonal na naghahangad ng dolyar, mansanas, tsokolate, niyebe, buhangin, banyagang asawa, inmigranteng visa, sex, at kung ano-ano pa. Ang OFW na palaging api at kawawa ngunit malakas ang loob at pangangatawan; ang mapaghanap ng ginhawa at tagumpay sa buhay; ang dakilang mapagsapalaran sa ibayong dagat; ang ipinagmamagarang bagong imahen ng bayani ng bansa; at ang mapanggulat na Inang Bayan na dumurukit sa sarili upang mabuntis nang mag-isa at magluwal ng kalayaang pangkasarian, pampolitika, at pangkasaysayan. Pinakamatingkad sa lahat ang pagtatampok sa panlahatang Pinay bilang sagisag na “Inang Bayan.” Datapwat taliwas sa ibig ipabatid ni Mabanglo, si Pinay bilang Inang Bayan sa “Liham ni Pinay sa Singapore” ay isang sagisag na nagtataglay ng katangiang babasagin at umaasa ng kaligtasan sa pamamagitan ng dasal (taludtod 47).

Taliwas si Pinay sa sinaunang pagtingin hinggil sa alusyong “Inang Bayan” na kinasangkapan ng mga makatang Tagalog bago sumiklab ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Ayon sa tulang “Kasarinlan”11 ni Filomena T. Alcanar, ang personang Filipinas-bagaman maliit kung ihahambing sa ibang bansa-ay maihahalintulad sa “…tubig kung makahirin/Pumapatay ng mayama’t malakas ma’y sinusupil.” Sa dalawang pangwakas na taludtod ng naturang tula, napakahalaga ang pagpapanumbalik ng isinakatawang “kasarinlan” at kaya “Ang mamatay ay dakila’t kamatayan ay matamis/ Kung bisig kang nagpaguho sa gusali ng limatik.” Sa isa pang tula ni Alcanar, ang “Ina ang babaeng nagpapakamatay/ Lumikha ng isang payapang tahanan,/ Ina ang babae na nanghihinayang/ Magtapon ng binhing pakikinabangan.” [12] //

Sa tulang “Ang Ina Ko’y Lumuluha…” [13] ni Julian Cruz Balmaseda ay inilarawan ang talinghaga ng “Ina” bilang Filipinas sa ganitong pamamaraan. Lumuluha ang Ina (Filipinas) hindi dahil sa kahirapan, bagkus dahil sa pang-aalipin ng dayo: “Bukod tangi ang Ina ko sa lahat ng mga ina:/ may sariling kayamanan, may lupai’t may pasaka/ ay kung bakit habang buhay ay palagi nang kasama…/ May puhuna’y nangungutang, may gusali’y tumitira/ sa gusaling hiram lamang ng nanghiram sa kaniya…/ Kung ang tao’y nilikhang parapara,/ ang ina ko’y nalimutang pamanahan ng ligaya.”// Batid ng persona kung bakit nalulungkot ang kaniyang ina. Mahihiwatigan din sa taludtod na maláy ang persona na ang kaniyang Inang Bayan ay may likás na yaman (o dating maginhawa) dangan lamang at ang nakikinabang ay ang mga mananakop na bansa. Kung babalikan ang tula ni Mabanglo, nalulungkot si Pinay dahil sa pagiging “alila” sa Singapore ngunit tinatanggap o tinitiis ang pasakit na yaon kapalit ng salapi. Ang naturang gawi ay masasabing kakikitaan ng kasalatan sa “katwiran,” alinsunod sa ibig ipakahulugan ng Katipunan.

Ang paglalarawan ni Balmaseda ay maaaring maugat sa “Inang Bayan” o “Haring Katagalugan” na konseptong binuo ng gaya nina Bonifacio at Jacinto sa kanilang Katipunan. Mahihiwatigang ang tulang binuo ni Balmaseda ay alingawngaw ng “Ang Dapat Mabatid ng mga Tagalog” ni Bonifacio. Ang pagkakamit ng “ginhawa,” para kay Bonifacio, ay nangangailangan ng pagpapanumbalik ng “katwiran” at “liwanag” sa tao upang mabatid ang tumpak na landas na dapat tahakin:

“…Itinuturo ng katwiran na huwag nating sayangin ang panahon sa pag-asa sa ipinangakong kaginhawahan na hindi darating at hindi mangyayari. Itinuturo ng katwiran na tayo’y umasa sa ating sarili at huwag antayin sa iba ang ating kabuhayan. Itinuturo ng katwiran na tayo’y magkaisang-loob, magkaisang-isip at akala, at nang tayo’y magkalakas na maihanap ang naghaharing kasamaan sa ating bayan.” [14]

Iginiginiit ni Bonifacio na ang “kaginhawahan” ay higit sa pagtataglay ng materyal na bagay. “Panahon na,” aniya, “na makilala ng mga Tagalog ang pinagbuhatan ng kanilang mga kahirapan. Araw na itong dapat kilalanin na sa bawat isang hakbang natin ay tumutungtong tayo at nabibingit sa malalim na hukay ng kamatayan na sa ati’y inuumang ng mga kaaway.” [15] Sa tula ni Mabanglo, si Pinay bilang Inang Bayan ay handang magtiis ng mga pasakit na dulot ng makapangyarihang bansa (Singapore). At ang kalabuan ng pangarap ni Pinay, na mahihinuhang nakasalig sa materyal na kaginhawahan, ay pagkabalaho sa “karimlan” at “kawalan ng bait.” Iniaatang niya ang kaniyang “pagginhawa” hindi sa paglutas ng mga tinamong pang-aapi sa dayong amo kundi sa pag-asa sa idudulot na lakas ng pinaniniwalaang diyos na abstrakto; o dili kaya’y sa pagsalalay sa “panaginip” na animo’y walang katuparan. Sa Katipunismo [16], ang “kaginhawahan” ay maaaring makamit dito sa mundo at hindi sa kung saang kalangitan. Bukod pa rito, ang katwiran na mailap sa pagkatao ni Pinay ay nasasagkaan ng kawalan ng kalayaan. Para kay Jacinto, ang “katwiran” at “kalayaan” ay magkasanga; at nakasalig ang una sa ikalawa:

“Madalas namang mangyari na ang Kalayaan ay sinasakal ng mali at bulag na pagsampalataya, ng mga laón at masasamang ugali, at ng mga kautusang udyok ng mga akalang palamara.

Kung kaya may katwiran ay dahil may kalayaan.

Ang Kalayaan nga ay siyang pinakahaligi, at sinumang mangapos na sumira at pumuwing ng haligi at upang maigiba ang kabahayan ay dapat na pugnawin at kinakailangang lipulin.” [17]

Sentral sa ideolohiya ng Katipunan ang konsepto ng “liwanag” at “dilim.” Bukod sa dalawa, higit pa umanong mag-ingat sa “ningning” na nakasisira ng paningin at nagdudulot ng maling pagsampalataya. Sa tula ni Mabanglo, ang Singaporeang dolyar ang maaaring sumagisag sa “nakabubulag na ningning” at hindi sa katotohanan ng paglaya ni Pinay bilang personang OFW. Ang inaasahang materyal na luho, gaya ng “paliligo sa pabango,” “masasarap na pagkain,” at “paglalakwatsa sa parke” ay maaaring pumuno rin sa pananagisag na “ningning.” Maselan ang mga makatang Tagalog na maituturing na Katipunista, gaya nina Ramos, Pedro Gatmaitan, Balmaseda, Regalado, L.K. Santos, De Jesus, Hernandez, at Collantes sa paghawak ng gayong diwain. Parang pinagtiyap ng tadhana ang pagkasangkapan nila ng mga konsepto’t salitang pang-Katipunan sa kani-kaniyang mga tula. Halimbawa, papabor sina Ramos, Santos, Collantes, at Hernandez sa panig ng mga manggagawang nagwewelga at itataguyod ang konsepto ng esensiya ng “paggawa” na pinalawig nina Bonifacio at Jacinto; samantalang tinutuligsa rin ang negatibong “layaw” na ipinangangalandakan ng mayayaman at hindi naman pinakapangunahing kailangan sa pag-iral ng isang tao. O kaya’y maihahalimbawa ang tulang “Lider Obrero” ni De Jesus na masisteng tinutuligsa ang mapagbalatkayo’t mapanggamit na organisador ng mga manggagawa na may layong kalakalin ang hanay ng mga ito upang maging popular ang sarili sa politika, puhunan, at paggawa.

Samantala’y ang Singapore ay maaaring sumagisag sa anumang bansang maunlad: ang sentro ng kaginhawahan at pagmamalabis, ang bukal ng diskriminasyon at pambubusabos, ang hanggahan ng maningning na tagumpay o ng balighong pangarap. O kaya’y ang maliit ngunit maunlad o mapagmataas na bansang naging sangay ng dambuhalang network ng mauunlad na bansa na pilit pinangingibabawan ang mga dukhang bansa. Ang Singapore bilang talinghaga ay lumalantad na “aktibong” tagapagdala ng sitwasyon, ang “tagapagdikta” hinggil sa maaaring tamuhing ginhawa ng persona sa tula. Ang Singapore, sa tula ni Mabanglo, ay masasabing pinagsasanga lamang sa tauhang among mapang-api kay Pinay. Singapore din ang bulag na pagsisilbihan ni Pinay bilang Inang Bayan kapalit ng kinakailangang salapi. Ang pagpailalim kung gayon ni Pinay sa Singapore ay simula ng pagsusuko niya ng taglay na laya; at ang kawalan ng laya ay magdudulot naman ng pighati. Maaaring tingnan din sa anggulong ang pighati ni Pinay ay naiibsan, kahit bahagya, habang tumatanggap siya ng karampatang salapi. Tanggalin ang salapi, at makaaasa marahil ng pagbalikwas ni Pinay laban sa kaniyang amo; o ng Inang Bayan (Filipinas) laban sa Singapore.

Ang Filipinas, sa kabilang dako, ay inilarawang lunan ng karukhaan, halimbawa mulang trabaho hanggang edukasyon. Si Pinay ang maglalantad nito, at nagsakatawan ng kawalang kapangyarihan, ng babasaging bait, ng mabababaw na pangarap. At si Pinay bilang Inang Bayan-na maituturing o itinuturing ang sarili na “mababa”-ay nakapagtatakang nagnanais na pumantay sa kalagayang “mataas” ng mayamang bansang gaya ng Singapore. Sa tula, si Pinay ay lumalantad na “pasibo” sa kaniyang sitwasyon. Hindi gagawa ng sariling pamantayan si Pinay at hindi sisipating iba ang kaniyang daigdig sa daigdig ng mga dayo. Mahihiwatigang ang pamantayan niya sa sarili, sa kaanak, at sa Filipinas, ay ang pamantayang “panlabas”—ang pagtinging materyalistiko at mekanikal na iginigiit ng lumang paniniwala at pinagtitibay ng mga mapanakop na bansa. Pangaral nga ng makatang Ismael C. Almazar: “Huwag kang malungkot kung ikaw ma’y dukha,/at nabubuhay kang api’t kulang pala;/ dukha man ang tao’t may pusong dakila,/higit sa mayamang sakim at masiba!”  [18]

Sa unang malas, ang pagpasok ni Pinay sa banyagang lupain ay pagtatangkang takasan ang karukhaan na kaniyang nararanasan sa sariling bansa. Kaugnay nito, puwede ring sipatin na ang kolektibong hulagway ni Pinay bilang OFW ang sumasalakay at nagtatangkang agawin ang pook ng kapangyarihang isinakatawan ng Singapore at ng Singaporeang employer. Subalit ang banyagang lupain ang makapagdidikta ng mga patakarang dapat pagsumundan ng persona upang masabing nagtagumpay nga siya. Sa tula, ang pagpaloob ni Pinay sa Singapore ay pagkagat sa pain at pagkabitag sa pang-aalipin. Ito ang magbabadya ng pagkabiyak ng katauhan ni Pinay: ang isa’y malayang aninong naiwan sa loob ng Filipinas, at ang ikalawa’y hulagway na umiiral at humihingi ng paglaya doon sa loob ng Singapore. Kung hihigitin pa ang mga pahiwatig, si Pinay din ang magiging ekstensiyon ng kawad ng pambubusabos at diskriminasyon ng among Singaporean. Samantala’y masisipat naman ang amo na humihigop ng kapangyarihan sa kabuuang bukal ng yamang ekonomiko-panlipunan-pampolitika ng Singapore. Ang pagpalag ni Pinay sa abang sitwasyon ay lalantad na abstrakto, suntok-sa-hangin, at ipinaloob pa sa mga retorikang tanong (taludtod 34-35) upang pangatwiranan ang pag-angal. Tinupad lamang ni Pinay ang pasaring ng sinaunang kawikaan:

Nakahiga na sa papag
ay lumipat pa sa lapag.

Gayunman, mahihiwatigang ang pagkabusabos ni Pinay ay dulot din ng kaniyang kamangmangan at pagsandig sa ilalaan ng tadhana. Ipinamalas sa tula ang pagnanais na makamit ng persona ang isang pangarap. Ang pangarap na malabo, hungkag, at walang patutunguhan. Hihilingin niya sa mga kamag-anak na ipagdasal siya upang maipagpatuloy ang gawain. Ang naturang katangian ang karupukan din ni Pinay bilang sagisag. Handang itakwil ni Pinay ang sarili kapalit ng maalwang kabuhayan ng pamilya. (Sa tulang “Ang Paghihintay Ko” [19] ni Alcanar, nawari ng hardinera-persona na “Ang pananagana ay sa gumagawa’t di sa naghihintay.”) Ang kamangmangan din ni Pinay ang maglalantad ng balighong pag-ibig niya sa pamilya na naiwan sa Filipinas. At sa naturang kalagayan, si Pinay bilang Inang Bayan ay masisipat na napasasakop sa dayuhang bansa dahil sa mga sumusunod. Una, pagkabulag sa yugtong ni hindi niya batid ang taglay na yaman, talino, at lakas na nasa kaniyang kaakuhan. Ikalawa, masaklaw na kamangmangan sa bisa ng kolonisasyon at diskriminasyon ng lahi lalo sa ibang lupain. Ikatlo, paghahangad ng mabilisang pagyaman kahit ang kapalit ay pagkawasak ng puri at paglasap ng kaapihan. Ikaapat, paglalaho ng sariling pambansang “kaluluwa” o “diwa” na pawang sumapi sa katawan ng ibang mapanakop o maunlad na bansa. Ikalima, ang karukhaan sa pambansang lunggati, bukod pa sa materyal na bagay. Ito ang mga baluktot na katangiang matagal nang ibig ituwid ng Katipunan nina Bonifacio at Jacinto. Sa kasamaang-palad, napananatili pa rin yaon sa nasabing tula ni Mabanglo.

Sakali’t napakarahas ng gayong pagsipat, marapat pa ring tingnan si Pinay bilang sinapupunan na “nagluluwal ng masa” at “nagpapalawig at kumakatha ng pakikibaka ng masa” kung ilalapat ang kritika ni Labrador. Na bagaman kinakailangang danasin ni Pinay ang kasalukuyang pang-aapi at pagpapahirap, “susupling sa kaniyang mga palad ang mga sandata laban sa pang-aapi; at sa kaniyang mga palad din makatatagpo ang masa ng inaasam nitong kalayaan.” Sa ganitong pagkakataon, si Pinay bilang sinapupunan ay baog at hungkag. Paanong susupling ang “sandatang mapagpalaya” sa palad ni Pinay kung mismong si Pinay bilang persona sa tula ay handang magpaalila para lamang sa materyal na kaginhawahan ng buhay? Kung wala siyang pakialam kung “itakwil” ang pagkatao-pagkamamamayan-pagkabansa basta lamang makamit ang inaasam na salapi o luho? Kung malabo ang kaniyang pinagtutuunang pangarap at palaasa sa diyos na magpapatibay sa kaniya? Napakarupok na hulagway at sagisag si Pinay; at ang kaniyang kalayaan at ang kalayaan ng kaniyang mga kaanak at ng Filipinas ay marapat lamang umabot sa antas ng kaniyang naunsiyaming karunungan. Hindi gumanap ng pangunahing papel si Pinay bilang mapagpalaya sa tula; bagkus ibang kaakuhan ang mahihinuhang gaganap niyon para sa kaniya. Matagal nang inuyam ni Benigno Ramos ang gayong asal na palabalak: “Sa makuha at sa hindi ang mahal mong kasarinlan/ hindi iyan ang sa amin ay lubos na kailangan,/ kami’y walang dapat gawin kundi pawang balak lamang/ at pagkatapos magbalak, magbalak ng iba naman…/ Filipinas, aming bayan/ sa balak ka mamamatay!  [20] //

Sa kabila ng lahat, maaaring titigan ang sagisag na Pinay bilang tagakatawan ng kapangyarihang ibig manaig sa pook mismo ng kolonisasyon. Ang pananatili ng persona sa kaniyang employer at sa Singapore ay pagpapalawig sa dati nang paniniwalang “mapagtiiis,” “matibay,” at “di madaling igupo” ang OFW o ang Filipino. Na tinitingnan lamang ni Pinay ang Singapore bilang kasangkapan upang maabot niya ang mithi. Kung susundin ang gayong pangangatwiran, higit na lilitaw na materyalistiko nga si Pinay (o ang Filipinas); walang pakundangan ang kaniyang pagkasubersibo hangga’t kikita ng salapi kahit pa malagay sa panganib ang buhay. Bukod pa, mahihiwatigang negatibo ang sipat sa mga halagahang Filipino na “pagtitiis”o “pagkamatiisin” at “pagkamatibay.” May hanggahan lahat yaon, ayon sa Katipunan, at dapat nakasalig sa katwiran o dili kaya’y sa tunay at dalisay na pag-ibig: hindi lamang para sa kadugo o sa bayan, kundi maging sa kaakuhan mismo ni Pinay.

Mahalagang balikan ang masusing teorya [21] ng pagsipat na ginawa ng batikang historyador Zeus A. Salazar hinggil sa “Kabansaan,” “Katipunan,” “Kabayanihan,” at “Himagsikan.” Maihahanay sa isang panig ang mga konseptong gaya ng “Nasyon” (Nación), “Filipinas” “Rebolusyon” (Revolución), “Hero” (Heroe) na pawang itinaguyod ng mga ilustrado, creole, at mestisong kastila na siyang mga elite. Sa kabilang dako’y maipaglalangkap naman ang mga konseptong gaya ng “Inang Bayan,” “Haring Bayang Katagalugan,” “Himagsikan,” “Katipunan,” at “Bayani” na pawang itinaguyod ng mga anakpawis na gaya nina Bonifacio at Jacinto. Malaki ang kaibhan ng dalawang pangkat ng mga salita, kung pagbabatayan ang kasaysayan ani Salazar, na marapat lamang isaalang-alang upang mabatid ang kasalukuyang kalagayan ng pagtingin sa kabansaan.

Kung ilalapat ang teoryang pangkasaysayan ni Salazar sa tula ni Mabanglo ay walang pasubaling guguho ang anumang paimbabaw na linyang pampolitikang ibig ipahiwatig ng personang si Pinay. Si Pinay ay mahihinuhang supling ng mga diwaing iisa ang pinaroroonan: na nasa banyagang gahum na pampolitika’t pang-ekonomiya ang kaligtasan ng bansa o OFW; na nasa pagpailalim na iilang maykaya ang kaligtasan ng mga dukha; na sinisipat ang Singapore gaya ng dating pagsipat sa Espanya, Amerika, at Japan na pawang pinaniwalaang makapagsasalba sa Filipinas; na ang kalinangang inaangkin ni Pinay ay kalinangan ng tagalabas imbes na Inang Bayan (Filipinas); na maiisipan lamang marahil ni Pinay ang kung anong rebolusyon kung nagsimula na’t lumaganap ang himagsikang itinaguyod ng mga kapwa niya anakpawis doon sa sariling bayan.

Salungat ang diwaing “kabayanihan” ni Pinay kung sisipatin sa punto de bista ng mga anakpawis ng Katipunan. Taglay ng isang “bayani” halimbawa ang malinaw na lunggati para sa kaniyang kapwa, bayan, at pangkat. Ang kaniyang pagkilos ay hindi sumasalungat sa sariling lipunan ni sa kalikasan. Sadyang taglay din niya ang “mataas na kalooban” at laging nauunawaan ang sariling lipunan at ang taal na kultura. Kapiling siya ng iba pang anakpawis na naglalayong itaguyod ang kabansaan. Hindi siya magpapakitang gilas na kinakaya niya ang hirap ng pagiging alipin sa Singapore. Higit sa lahat, hindi siya papayag na apihin ng banyaga. Kung hindi’y karapat-dapat lamang siyang ituring na “taong labas.” Si Pinay, samakatwid, sa tula ni Mabanglo, ay salungat sa itinakdang pamantayan ng Katipunan nina Bonifacio at Jacinto. Siya ang hulagway na ibig itampok ng mga banyagang mananakop na laging tinatangkilik ng mga maykayang iilan sa kontemporanyong Filipinas. Ang masaklap, ang iyaking si Pinay ay lilitaw na “héro” kung ang mambabasa ay matitigatig ng kaniyang pabulalas, madamdaming pagngawa para sa sarili. Datapwat paano kung hindi?

Liham bilang Sagisag na Lukót

Maraming maging silbi ang “liham” ni Pinay. Ang liham-kung ito ay iniuukol lamang sa isang tao o kamag-anak-ay magbubunyag ng mga personal na pagdidili-dili ng sumusulat. Maglalantad din ito ng kaniyang masasayang karanasan, o kung hindi man, ng ilang mapapait na karanasang kaniyang sinapit sa ibang pook na hinimpilan. Bukod pa rito, mababanggit na habang naglalantad ng katotohanan ang isang sulat ay nag-iiwan din ito ng maluwang na puwang na marapat punuan ng sinumang babasa na matalik sa lumiham. Ang naturang puwang ay marahil madaling maiintindihan ng sinumang malapit sa puso ng lumiham kung ang mga ginamit na pananagisag ay kapwa matalik sa nagtatalastasan. O kaya’y higit na magpapalabo ng kanilang pagkakakilala sa kaibigan o kaanak na sumulat kung ang paraan ng pagliham ay taliwas sa mga bagay na nakasanayan nila hinggil sa pagkakabatid at pagpapabatid. Makapagpapalabo rin sa liham kung pagbabatayan ang kasalukuyang nadarama o iniisip ng bumabasa; ang antas ng kaniyang kaalaman hinggil sa mga nakaraang pagbabasa ng sulat; at ang tumpak na paghagip sa mga sagisag na ibig na ipaabot ng lumiham. Kaya ang “bukás na liham” ay hindi kailanman magiging aninag (basahin: transparent) o lantad hangga’t ang paraan ng pananagisag ay malabo, maligoy, walang tiyak na direksiyon, at peke ang dating sa kalooban ng bumabasa.

Ang “Liham ni Pinay mula sa Singapore” ay naglulugar sa mambabasa doon sa isang madilim na sulok upang mabulabog ang kaniyang pandama. Ang “liham” ay masisipat na malabo, palsipikado, at napakalawak kung itatampok sa personal na antas ng mga kaanak ni Pinay. Halimbawa, pinakakaraniwan na sa mga Filipino ang pangungumusta ng lumiliham ngunit ni hindi man lamang ito binanggit sa tula. Ni hindi rin binanggit ang unang impresyon ni Pinay sa Singapore nang lumapag halimbawa ang eroplano sa paliparan. O kung ano na ang kaniyang kinakain, suot na damit, at tiyak na tirahan sa kasalukuyan. Higit na nakasentro ang sulat hinggil sa “malulupit” na dinanas ng persona mula sa isang dukhang nayon sa Filipinas hanggang sa maringal na lungsod ng Singapore. Na bagaman posibleng totoo ay lilitaw pa ring melo-dramatiko (basahin: overacting) kung isasaalang-alang ang kabuuang talakay sa tula. Pansinin: kung totoong labag sa loob ni Pinay ang maging katulong sa Singapore, bakit naman siya pumayag at nagtungo pa roon? Disin sana’y pumasok na lamang siyang entertainer sa Japan at nang maaliw pa siya kahit paano. Kabaliwan ang gawi ni Pinay, lalo sa pagkakataong ngumangawa pa siya’t kinaaawaan ang sarili upang kaawaan lalo ng kaniyang mga kamag-anak sa Filipinas. Huwag sabihing wala siyang mapagpipilian. Mayroon. Dangan lamang at hindi niya alam kung ano ang dapat gawin sa buhay. O sadyang malayo sa realidad ang kaniyang isip at pandama.

Sa kabilang panig, masisipat din ang “liham” na makitid at salat sa panlahatang detalye kung ibabatay naman sa panlipunang antas na ginagalawan ni Pinay bilang Inang Bayan, o bilang OFW, o bilang karaniwang mamamayan. Ang tula ni Mabanglo ay lilitaw na nagtatangkang paghaluin ang mga aspektong “panlahat” at “pang-isahan.” Nagbunga yaon ng kahinaan sa tula; at sa dalawang aspektong binanggit, nabubunyag ang sapilitang paglalatag ng mga sagisag upang kagyat na malagom ang samotsaring karanasan. Halimbawa, binanggit ni Pinay ang “pangarap” (panlahat); ngunit hindi naman isinaad ang pinagmulang “propesyon” (pang-isahan) niya. O ang “pangarap” (panlahat) bilang propesyonal na manggagawa (malabo/panlahat) katapat ng “pangarap na materyal na luho” (malinaw/pang-isahan). Maihahaka na sadyang may panlahatang lunggati ang mga OFW, gaya ng makapagtrabaho at kumita nang malaki-laking salapi kung ihahambing sa batayang pasahod sa Filipinas at nang sa gayon ay mairaos sa hirap ang pamilya. Subalit alinsunod din yaon sa abot ng kanilang panlahatang kasanayan, kaalaman, at karanasan: bilang katulong, inhinyero, siyentista, o sex worker. Ang mapanlagom na katauhang “Pinay” kung gayon ang isang balakid na nabigong igpawan sa tula.

Sa isa pang pagsipat, ang liham ni Pinay—kung susuriin bilang “bukás na liham”—ay agad ding mapupunit. Kung ang ibig ng persona ay ihayag sa kaniyang kaanak o bayan ang malupit niyang karanasang sinapit sa Singapore, hindi na siya magpapaligoy-ligoy pa. Bagkus, isasaad niya ang mga detalye mulang ahensiyang kaniyang pinag-aplayan hanggang inmigrasyon ng Singapore at sangay ng Kagawaran ng Ugyanang Panlabas (DFA) ng Filipinas; ang panloloko sa kaniya ng among Singaporean mulang pasuweldo hanggang paglabag sa kasunduang nilagdaan sa oras ng sapat na pamamahinga ng empleado matapos magampanan nito ang trabaho; ang mga nakasama sa bahay ni Pinay, na ipagpalagay nang iba pang Filipinong naroroon sa tinukoy na gusali; ang pagtatago sa pasaporte ni Pinay ng kaniyang amo, halimbawa, at iba pa. Ang liham ni Pinay ay lilitaw na hinalaw mula sa mga pahayagan at kulang sa saliksik o interbiyu; inihaka nang sablay ng makata sa kaniyang pagtula; at kapos sa pagsasaad ng mga impormasyong kinakailangan sa matagumpay na pagpapagitaw ng damdamin at iniisip ng mambabasa. Higit sa lahat, kulang sa sining ang pagkatha ng liham at hindi nalalayo sa ipinadadalang “Liham sa Editor” doon sa mga pahayagan o tabloyd.

“Liham” ang magbubunyag kay Pinay hinggil sa kaniyang pagkatao, o sa anumang kaniyang kinasapitan. Ito ang lunan na papalooban ng persona upang ang “pabatid” at si “Pinay” ay maging isa. Ang kapwa talinghaga, bagaman may posibilidad ng pagsasalikop, ay kinakailangan ding maghayag ng ilang katangian na bagay at matatagpuan lamang sa bawat isa. Ang “liham” na naging “Pinay” ay malabo ang anyo mulang pahiwatig ng pagkakasulat; at si “Pinay” na pumasok sa “liham” ay kinapos sa kaakuhan upang mailantad ang tunay niyang pagkatao’t lunggati. Maidaragdag na ang personang bihag ng mapapait na tadhana sa Singapore ay pansamantalang nakalaya sa pamamagitan ng pagpapadala ng liham. Ang liham kumbaga ang nalalabing instrumento ng kapangyarihan ni Pinay. At ang inaasahang pagdating ng liham-tugon ng mga kaanak mula sa Filipinas para kay Pinay-kung mayroon man at kung matutupad-ang maihahakang pagtatangkang maibalik sa katauhan ni Pinay ang “katwiran” at “liwanag.” Ang naturang liham-tugon ang maaaring pumuno rin sa sagisag na “kaginhawahan” na mailap sa kalooban ng persona. Dapat idiin ditong walang masama sa pagkasangkapan sa “liham” bilang paraan ng pananalinghaga sa tula. Nasa kamay pa rin ng makata kung paano niya gagamitin ang gayong midyum. Sa panig ni Mabanglo, hindi na kalabisan marahil kung sabihing pagsisinungaling ang pag-aming nagtagumpay nga siya sa gayong pamamaraan.

Walang sariwang pananalinghagang naiambag ang “Liham ni Pinay mula sa Singapore” sa kabuuang daloy ng Panulaang Filipino. Ang nasabing tula ay kapwa halimbawa at salamin sa panahon ni Mabanglo kung paano nabalaho nang matagal sa isang yugto ang mga linyadong makatang inunsiyami ng Dekada Sitentang aktibismo-na umalingawngaw hanggang sa feminismo, kabaklaan(ismo) at iba pang “ismo” sa Filipinas nang ipinid ang nakaraang milenyo. Kaya napakahalagang balikan ang sinambit ni Mabanglo sa kaniyang panayam sa UP Diliman noong 11 Agosto 1989.

May prerogatibo ang bawat makata sa paghabi ng pamamariralang magluluwal ng kanyang talinghaga. Gayunma’y marapat na natatanto niya ang lahat ng implikasyong kaakibat ng pamimili niya ng salita. Ang pagtula ay hindi basta pagsasalpak ng mga salitang bubuo ng taludtod na kapagkuwa’y magiging saknong. Babae at [sic] lalaki, may pananagutan ang makata sa kanyang talinghaga. [22]

Totoong may pananagutan ang makata sa kaniyang sining—o sa talinghagang kinasangkapan niya—sa pagbubunyag ng diwain at pagtula. Napakahalaga rin ang pagsasaalang-alang sa maingat na paggamit ng mga salita, anumang wika ang pinagbatayan nito. Kung susundin ang naturang poetika ni Mabanglo, walang pasubali’t malinaw na halimbawa ang “Liham ni Pinay mula sa Singapore” kung paano pumipiglas, humuhulagpos palayo sa mga palad ng makata ang mga salita’t talinghaga. Isang parikala na marahil ang gaya lamang ni Elynia S. Mabanglo ang makapaglilinaw nang tapat.  

MGA TALA

[1] Basahin ang introduksiyong sinulat ni Roderick Niro Labrador sa aklat na Anyaya ng Imperyalista ni Elynia S. Mabanglo.

[2] Basahin ang pinakabagong ulat hinggil sa Overseas Filipino Worker sa Manila Times, 7 Hunyo 2000.

[3] Kabilang ang tulang “From Saudi with Love” sa kalipunang Pasintabi ng Kayumanggi ni Ariel Dim. Borlongan. Si Borlongan marahil ang isa sa mga unang matapat na nagsatula ng buhay-OFW sa ibang bansa nitong kontemporanyong panahon. Maituturing nang klasiko ang kaniyang tula na nagwagi ng unang gantimpala sa timpalak Don Carlos Palanca Memorial Awards for Literature noong 1988.

[4] Mauugat ito mula sa Griyegong mito ni Icarus na tumakas sa Crete sa pamamagitan ng mga pakpak na nilikha ng kaniyang amang si Daedalus, ngunit namatay nang lumipad malapit sa araw at natunaw ang pagkit ng mga pakpak. Posible ring tumukoy ito sa alamat ng gamugamo, o ng alitaptap; o sa alamat kung paano nagkaroon ng pakpak ang gaya ng paniki at uwak.

[5] Salitang unang ginamit ni Virgilio S. Almario sa panunuring pampanitikan, na maituturing ding “patalastas” na kasalungat ng “panambitan.” Basahin ang kaniyang aklat na Taludtod at Talinghaga (1984).

[6] Tiyak na pupuwingin ng dakilang makatang Tagalog at kritiko Iñigo Ed. Regalado ang pabarók na pamamaraan ng pananaludtod ni Mabanglo. Para kay Regalado, “mapipilay ang tula at mahihilahod ang dila ng bábasa o bibigkas” kung basta na lamang magtatanggal ng mga pantukoy o pangatnig sa taludtod o sa saknong. Mas pinagtuunan ni Regalado ang may sukat na tula, lalo sa tulang Tagalog. Samantala’y malayang taludturan naman ang ginamit ni Mabanglo, kaya ano pa ang dahilan para magtanggal ng mga pangatnig o pantukoy sa tula? Para maging maaliw-iw ang bigkas? May tumpak na pamamaraan para sa pagpapaikli ng mga taludtod. At ang pahintulot na maaaring gamitin ng makata, ayon kay Regalado, ay ang tinatawag na (1) pagkakaltas, ang pag-aalis ng isang titik o isang pantig sa isang salita, halimbawa “kabiyak” na magiging “kabyak”; (2) pagpupungos, ang pagbabawas ng isa o ilang titik sa unahan o sa loob ng isang salita, gaya ng “nuha” na mula sa “kinuha”; (3) pagsusugpong, ang pagkakabit ng dalawang salita na kung minsa’y kinakaltas ang huling pantig ng una at ang unang pantig naman ng ikalawa, ng dalawang salitang pinag-isa, nang hindi nababago ang katutubong tunog at kahulugan ng pinag-isang dalawang salita, gaya ng “ayoko” na mula sa “ayaw ako” o “hamo” na mula sa “hayaan mo.” May iba pang mungkahi si Regalado hinggil sa pagpapaikli ng mga taludtod, subalit ang tatlong nabanggit ang pinakapangunahin na sa panulaang Tagalog. Para sa karagdagang impormasyon, basahin ang kaniyang sanaysay na may pamagat na “Ang Pahintulot.”

[7] Mauugat ang “pananda” sa “pang + tandâ.” Ang “pang” na unlapi ay nagsasaad ng pagkilos, at kaya lilitaw na ang “pananda” ay isang bagay na ginagamit upang makita, mabatid, matiyak, o maibalik sa alaala ang nawawala, ang hinahanap, o ang malayo sa tao na nagsasalita. Sa Diksyunaryo-Tesauro (1972) ni Jose Villa Panganiban, ang “pananda” ay singkahulugan ng “marker” o “memory teaser.” Ang “pananda” samakatwid ay lalantad na mali ang gamit sa tula kung pagbabatayan ang salin nina Mabanglo at Roderick Niro Labrador. Ang “pananda” ay tinumbasang “memory” sa Ingles. Para sa karagdagang impormasyon, basahin ang saling Ingles na “Pinay’s letter from Singapore,” mp 54-55 sa Anyaya sa Imperyalista.

[8] Maaaring tumukoy ang “pangarap” sa dalawang bagay. Una, sa panaginip. At ikalawa, sa ambisyon o anumang ninanasang makamit ng isang tao. Malinaw ang ganitong kaibhan sa mga naunang tulang Tagalog. Maihahalimbawa ang tulang “Pangarap” (1924) na sinulat ni Juan C. Bugarin at tumutukoy sa unang pakahulugan. Sa tulang “Panghihinayang” (1918)  ni Florentino T. Collantes, ang gamit ng “pangarap” ay tumutukoy sa ikalawang pakahulugan: “Kung ngayon ma’y tag-ulan di’y di tag-ulan ng pangarap/ Kundi ngayon ang panahong libingan ng kulang palad”/…

[9] Ayon sa Diksyunaryo-Tesauro (1972) ni Jose Villa Panganiban, ang “simpan”-na isang pangngalan-ay buhat sa salitang “sinupan” na mahihinuhang mauugat sa “sinop + an.” Bilang pang-uri, ang “sinimpan” ay mangangahulugang “tinipid” o “inipon.”

[10] Ang “Pinay” ay mauugat sa balbal na salitang “Pinoy” at tumutukoy sa babaeng Filipino. Tinatayang unang ginamit ang salitang “Pinoy” ng mga Filipinong manggagawa sa United States noong mga dekada 1920-1930; at katunayan, isang kuwentong Tagalog ni Carmen A. Batacan, na pinamagatang “Isang Dayuhan,” ang bumanggit sa “Pinoy’s Inn” na mahilig puntahan umano ng mga Filipino roon at matatagpuan sa Daan Washington, Stockton, California, USA. Tubong Tundo, Maynila si Batacan, ilang ulit nagwagi sa timpalak sa kuwento ng Liwayway at Taliba; dating patnugot at pabliser ng Sine Natin, isang uri ng magasin na buwanan ang labas.

[11] Tulang binigkas ng may-akda sa Teatro Zorilla noong 1924, at isinama ni Teodoro A. Agoncillo sa kaniyang hindi pa nalalathalang antolohiya ng mga makatang Tagalog.

[12] Basahin ang tulang “Ina” ni Filomena T. Alcanar, na nalathala sa Taliba noong 1 Disyembre 1928. Kasapi si Alcanar sa Kapisanang Ilaw at Panitik, at itinuring siya ni Teodoro A. Agoncillo “na di lamang makata, kundi isa rin namang mapang-akit na mambibigkas, matalinong kuwentista, at may kaunti pang pagkamandudula.”

[13] Sinulat ni Balmaseda ang tula para kay Epifania Alvarez na lumaban sa bigkasan ng tula; at nalathala sa Liwayway noong 1924.

[14] Para sa karagdagang paliwanag, basahin ang pagsusuri na ginawa ni Virgilio S. Almario sa Panitikan ng Rebolusyon(g) 1896.

[15] Mula sa “Ang Dapat Mabatid ng mga Tagalog,” ni Andres Bonifacio.

[16] Tumutukoy ang “Katipunanismo” sa lawas ng mga kaisipang binuo ng gaya nina Andres Bonifacio at Emilio Jacinto, at batay sa pinagsanib nilang mga akda sa Tagalog. Kinasangkapan ko sa panunuring ito ang teorya ng himagsikan ng Katipunang unang binuo ni Zeus A. Salazar. Basahin ang unang talakay ko rito sa Hulagway, Isyu I, Bilang 3, 1999.

[17] Mula sa “Liwanag at Dilim” ni Emilio Jacinto.

[18] Mula sa tulang “Ilang Huwag Lamang” ni Ismael C. Almazar, na nalathala sa Taliba noong 1922. Tubong Baliwag, Bulakan ang makata at may pitak patula sa nasabing diyaryo noon.

[19] Sinulat ni Filomena T. Alcanar at nalathala sa Liwayway noong 1 Setyembre 1923.

[20] Huling saknong ng tulang “Independence Congress” ni Benigno Ramos, nalathala sa Pagkakaisa, sirka 1929-1930.

[21] Basahin ang talakay dito ni Zeus A. Salazar, na malalim niyang naipaliwanag sa “Wika ng Himagsikan, Lengguwahe ng Rebolusyon” (Bakas, 1999); at “Si Andres Bonifacio at ang Kabayanihang Pilipino” (Bakas, 1997). Maaari ding sumangguni sa kaniyang akdang “Ang Babaylan sa Kasaysayan ng Pilipinas” (Bakas, 1999) at “Ang ‘Real’ ni Bonifacio bilang Teknikang Militar sa Kasaysayan ng Pilipinas” (Bakas, 1997). Maraming binubuwag na moog sa larangan ng kasaysayan si Salazar, at walang pasubaling nasa pinakaunang hanay siya ng matitinik na historyador at mananaliksik na maipagmamalaki ng bansa sa kasalukuyang panahon. Tiyak na iismiran si Salazar ng mga kaliweteng Marxista, sosyalista, at marahil ng ilang feminista, dahil sa progresibong pananaw niya hinggil sa bayan at kabansaan. Ngunit ngayon pa lamang ay tiyak nang mahihirapan ang kaniyang mga katunggali na ibagsak siya sa mataas na luklukang kahanga-hangang nakaugat nang malalim sa katutubong dalumatan.

[22] Basahin ang sanaysay ni Elynia S. Mabanglo sa Ani, tomo 3, bilang 3, Setyembre 1989. Mabalasik ang kritika ng makata sa mga lalaking kamakata, na kung tititigan nang maigi ay nag-iiwan ng maraming tanong kaysa sagot. 

Ang Tinubuang Lupa ni Teo T. Antonio

Teo T. Antonio, kuhang larawan ni Bobby Añonueo

TEO T. ANTONIO, kuha ni Bobby Añonuevo

Maraming modelo ng pagbasa ang maaaring ilapat sa mga tula ni Teo T. Antonio (alyas ni Teodoro Teodoro Antonio). Pinakamalapit na marahil ang Bagong Formalismong Filipino na ipinanukala ni Virgilio S. Almario. Taglay ng naturang teorya ang tatlong salik: una, ang paglingon sa kodipikasyon ng tulang Tagalog mula kina Fray Gaspar de San Agustin, Fray Francisco Bencuchillo, at iba pa hanggang kina Lope K. Santos, Julian Cruz Balmaseda, Iñigo Ed. Regalado, at iba pa. Ikalawa, ang pagsisiyasat “sa matalik na anyubog ng teksto,” kabilang na ang mga sangkap at kasaysayan nito nang likhain; at siyang kaugnay “ng lunggati’t kalooban” ng autor. Ikatlo, ang paglilinaw sa mga batis ng tradisyon sa paraang batay sa naging kasaysayan ng mga panitikan sa Filipinas.1 Ang hakang pagsipat ni Almario ay maituturing na sanga ng Pinoy dialogics—kung makatwiran man ang gayong taguri—at sinusuri ang teksto “bilang interseksiyon ng sarisari at dinamikong puwersa na maaaring umimpluwensiya sa may-akda at bilang produkto ng mga pagpapasiya ng may-akda sa bawat salita, bantas, pangungusap, at puwang na ipinambuo sa teksto.”2

Sa dialogics3 ni Mikhail Bakhtin, produkto ng sari-saring tinig na pinaglangkap sa ilalim ng panlipunang saplot ng wika ang lahat ng indibidwal na pagpapahayag. Sinusuhayan ang nasabing pilosopiya ng metalinguistics, na nagsasaad namang ang bawat binibigkas ng tao ay “interseksiyon ng tiyak na layunin ng nagsasalita at ng aktibong pagtugon ng tagapakinig,” na pawang “binibigkis sa pamamagitan ng matatag, ngunit malimit na di-malay na uri ng pamamahayag.” Ang komunikasyon, kung gayon, ay hindi lamang basta pagpapadala ng mensahe. Nasa hanggahan ng kamalayan ng dalawang tao ang komunikasyon at ang pakahulugan, at ang salitang ginagamit nila’y “nakaugat sa lipunan at taglay ang nakalipas at hinaharap na mga tinig.” Kargado ng ideolohiya ang wika, at maituturing itong materyal.

Para kina Almario at Bakhtin, ang pagsusuri ng teksto ay hindi lamang nagwawakas sa sagisag (signifier), sinasagisag (signified), at tulay (referent), gaya ng matutunghayan sa mga paliwanag ni Ferdinand de Saussure, at siyang pinalawig ng kilusang deconstructionism nina Jacque Derrida at Paul de Man. Ang tatsulok na akda-autor-mambabasa, gaya ng sa retorikang unang binuo ni Aristotle ay masasabing binubuhay nina Almario at Bakhtin. Ang pagkakaiba lamang, isinasaalang-alang ni Almario ang katutubong poetika (o ang kaligiran) sa Filipinas. Ang teksto bilang anyo, saad ni Almario, ay masisipat na may kambal na salik. Una, ang “panlabas na kaganapan” na umiiral sa pandama; at ikalawa, “ang mga katangiang kaloob ng gunita’t haraya ng may-akda.” Maraming pagkakatangi sa mga teorya nina Almario at Bakhtin, ito ang matagal nang idinidiin ni Almario, ngunit mangangailangan yaon ng hiwalay na talakay.

Kailangang balikan sina Almario at Bakhtin sa pagsusuri sa lawas ng mga tula ni Antonio. Bumuo si Antonio ng lawas ng mga tula, na masisipat ang pananalinghaga sa pagsisimula sa niloloob ng tao tungong palabas sa lipunan; at magwawakas mulang palabas tungong paloob na pagdanas sa sarili at lipunan. Ang siklo sa mga tula ni Antonio ay nakatuon sa kaniyang “bayan” (i.e., Filipinas) na magsisimula sa kaniyang sinilangang lalawigan, maglalandas tungong lungsod at kung saan-saan, at magbabalik sa pinagmulan gaya ng matagumpay na mandirigma. Nakasalig sa mga tula ni Antonio ang kaniyang Tinubuang Bayan, ang dating Katagalugan na lunggati ng mga maghihimagsik ng Katipunan, at ang mga dalumat na mahirap na ngayong maintindihan ng bagong henerasyon ng Filipino na pinalaki sa MTV, hamburger, at selfon. Ang panukalang sipat na ito ay susuong sa poetika ni Antonio na kaniyang pinagyaman nang mahabang panahon, upang mailugar ang kaniyang teksto sa hulagway (panlabas) at anino (panloob) nitong tinataglay.

II
Gumigitna sa parisukat na parabula-paradoha at salawikain-satira ang matalinghagang biro ni Antonio mula sa kaniyang tinubuang lupa sa loob ng tatlong dekada ng kaniyang pagkamakata. Ang nasabing biro ay “bato-bato sa langit” na ikangingitngit, kung hindi man ikahahagikgik, ng sinumang makababatid ng singit at likaw ng kaniyang isip at pamamaraan ng pagsasabi nang tapat. Maiisip na may bahid ng katotohanan ang naturang biro—na maaaring seryosohin o isantabi o sakyan na lamang—alinsunod sa antas ng kaalaman, pagsagap, at reaksiyon ng mga mambabasa sa mga pahiwatig na inugat ng makata sa kaniyang kinalakhang bayan. Isang paraan ng pag-arok sa lupain ng talinghaga ni Antonio ang pagbabalik sa kaniyang labindalawang aklat ng mga tula, at ang pagbusisi sa mga dalumat na kaniyang nilinang saka pinalawig at pagkaraan ay itinanghal sa ating lahat.

Sa unang kalipunan ng mga tula ni Antonio, ang Biro-biro kung Sanlan (1982), kinasangkapan niya ang katutubong saplot mula sa mga taal na awiting-bayan, kawikaan, at paniniwala ng Tagalog at siyang isinuot sa kontemporaneong anyo ng panulaan. Mula roon ay magpapakana siya ng subersibong pagtatahi-tahi ng kaisipan, batay sa tinaguriang modernismo’t aktibismo noong mga dekada sitenta at otsenta habang matiim na isinasaalang-alang ang halina ng nauupos na bisa ng balagtasan at iba pang tradisyong pabigkas. Nakapaloob ang himig na binuo ni Antonio sa balangkas ng awit, dalít, tanaga; at sisingitan kung minsan ng mala-soneto, villanelle, at malayang taludturan. Ang paggamit ng sukat na gansal ni Antonio, halimbawa, ay maihahakang isa nang pagtatangka na lumihis sa naging paborito noong lalabindalawahing pantig ng awit.4 Mababanggit ang “Buntong-hininga” na pipituhin ang sukat ng pantig: “Isda sa kilawkilaw/ di mahuli’t may pataw./ Ngayon pag lumalangoy/ may baklad na susukol.”5 Gagamit siya ng tugmaang isahan, sunuran, at salitan samantalang handa ring magpasiklab sa pagpapamalas ng tugmang dalisay, tudlikan o pantigan, bukod pa sa paggamit ng ibang elemento ng retorikang nasagap niya sa pagbabasa’t pakikipagbarkada sa mga makatang kapanahon niya. Maipagyayabang ni Antonio ang ikalawang saknong ng “Ang Mutya kong si Perfecta” na taglay ang tugmang dalisay:

Natutukso ako’t parang may suplína,
Sukatin kung ako’y merong disiplína.
Nasanay na akong nababartolína
Ang laya ng gunam na nanghahalína.
Ang pader at rehas ay bukal at mína
Niring talinghagang amoy-gasolína.
6

Higit pa sa tugma at sukat ang dapat pagtuonan sa tula ni Antonio. Sa awiting-bayang “Doon Po sa Amin” na ginagad ng makata, ang “San Roque” ay naging “Panique” na tumutulay sa hanggahan ng totoo o dili kaya’y maalamat na pangyayari. Pabaligho ang salaysay sa unang saknong, itinulay sa ikalawang saknong na masasabing gusot ng kuwento, at magiging resulta ang ikatlo’t pangwakas na saknong. Metonimiya ang susi sa pagtuklas ng buong estruktura ng bulok na sistema; at ang babaeng ginahasa’t niluray ang puri ang luray na puri din na tataglayin ng Panique. Dahop sa hustisya ang nasabing pook, ayon sa tula, at kaya maiisip na metonimiya ang Panique sa malawak na lipunan (i.e., Filipinas). Lalampas sa tradisyonal na pagpapakahulugan ang “Doon Po sa Amin,” lilihis nang kaunti sa mga varyant nitong awit, habang makakargahan ng pambihirang dupil na panretorika ang Panique. Pansinin, halimbawa, ang adnominatio sa una’t ikalabing-isang taludtod, na magiging kaugnay ng repotia sa una hanggang ikatlong mga saknong. Magsisilbing expolitio ang ikatlong saknong kung itatambis sa unang saknong. Sa madali’t salita’y ang “Panique” bilang maalamat na “paniki” ay iiral sa dilim, at gaya sa mga kuwentong-aswang at bampira, ay daragit at pagdaka’y sasaid sa dugo ng muslak, mortal na dalagang birhen.7

Ambidekstrong mailalahok ni Antonio ang kaisipang suwail sa kawa ng katutubong dalumatan, habang tumatagal. Malulutong ang kaniyang pasaring at pahaging sa nangingibabaw noong utak-kolonyal, kolonyalista, at kolonya ng mga api’t sawimpalad. Halimbawa, nagsasagutan ang “Bahay-Kubo” at “Pen pen de Sarapen” kung ihahambing sa nagsusuhayang “Kasal ni Kikay,” “Ako’y Ibigin Mo,” at “Sinisinta Kita.” Magpapanukala naman ng pagbalikwas ang “Walang Matimtiman” at “Ale, Ale” kung itatambis sa mapanudyong “Aling Fidelina” at sa mapagpatawang “Si Kulasa at ang Senyor.” Paninimbang sa subteraneong paniniwala ang “Isang Pagtanaw sa Pamahiin,” “Ikatlong Sindi ng Sigarilyo,” at “Santigwa” kung itatagis sa mapusók na pag-usig ng “Duwende,” “Kapre,” at “Wala raw Silang Alam sa Pulitika.” Ang maganda’y hindi nangimi na kasangkapanin ni Antonio ang anumang hiblang kaugnay sa malig ng Tagalog-sa masining na paraan at sa paraang umiiwas maging manipesto lamang ng propagandistang kilusan-at nang maitanghal iyon sa panahong halos mabura na sa gunita ng sambayanan ang katutubong pagtula.

Makikitid ang taludtod ngunit siksík at binúli sa mapanudyo’t masisteng pahiwatig ang Biro-biro kung Sanlan. Walang itulak-kabigin ang bawat tula, solido ang estruktura ng kalipunan, at komplementaryo kahit ang mga bukanang paliwanag ng mga makatang Mike L. Bigornia at Romulo A. Sandoval. Likás kay Antonio ang abakada ng tugma at sukat, talinghaga, kariktan, at kaisipan sa panulaang Tagalog kung pagbabatayan ang mga aral ng mga kritikong sina L. K. Santos at I. E. Regalado. Tila nasagap niya ang agimat ng kaniyang amang si Emilio Mar. Antonio-na naging prinsipe at pagkaraan ay kinilalang Hari ng Balagtasan makalipas yumao noong 1950 si Florentino T. Collantes-sa paghabi ng tula. Gayunman ay nakaahon na ang nakababatang Antonio sa dating kinabalahuang pananalinghaga ng mga Balagtasista. Gagamitin niya ang kumbensiyon sa panulaang Tagalog upang pagkaraan ay suwayin ang mga batas nito. Na magsisimula sa pagpili ng mga salitang lantáy, balbál, laláwiganín, at kosmopolitano hanggang sa pagsusugpóng ng mga hulagwáy o anino at pagsasalansan ng kata’t salaysay tungo sa muling paglalang ng sariwang kabatiran.

III
Maihahakang kailangan ni Antonio noon ang higit na maluwag na pananaludtod, lalo’t makislot ang kaniyang guniguni at nasa kasibulan ng pagtula. Pinagtiyap naman ang panahon ng protesta at ang yugto ng radikal na pagsusulat laban sa Batas Militar ng administrasyong Ferdinand E. Marcos; at malinaw na pruweba ang di-matatawarang ambag ng Galian sa Arte at Tula (GAT)-ang organisasyon ng kabataang manunulat sa Filipino-sa panitikang pambansa at siyang humubog sa sinumang ibig matuto ng matinong pagsusulat at pagsusuri ng panitikan. Nagkatugma ang habang-alon ng GAT at ni Antonio. Siya’y nasa tumpak na pook at tamang panahon, bukod pa sa nagtataglay ng pambihirang talento at sigasig sa pagtula. Titimo sa malay ni Antonio ang estetika (at pilosopiya, kung mayroon man) ng GAT, isasapuso kahit ang politika ng maka-Kaliwang aktibismo, ngunit hindi kailanman tatalikdan ang kaniyang pinagmulan bilang tao at mamamayan. Matutuklasan pagkaraan ni Antonio na walang hangga ang posibilidad ng pagtula, at ito ay hindi matatakdaan kahit ng ideolohiya o relihiyon o kautusan. Mulang dekada sitenta hanggang otsenta’y hahamig ng mga gawad sa iba’t ibang timpalak pampanitikan si Antonio, mapapansin sa mga pagtatanghal ng tula, at magiging kauna-unahang pangulo ng GAT.

Waring bagyong kumawala sa supot ng kalawakan ang mga tula ni Antonio nang ilathala ng Ateneo de Manila University Press ang Taga sa Bato, Mga Piling Tula 1973-1988 (1991). Mabilis na naubos ang mga sipi, at lumikha ng alingayngáy sa merkado, at pinag-aralan ng mga estudyante. Hinikayat nga ni dating direktor ng publikasyon na si Esther M. Pacheco si Antonio na dagdagan ng ilang tula at pakapalin ang nasabing koleksiyon para sa susunod na paglilimbag. Sa pinalaking edisyon ng Taga sa Bato (1994), nabago ang pabalát, isiningit ang bagong seksiyon, at inilahok ng makata ang kaniyang piling mga tula mula sa Biro-biro kung Sanlan. Ang resulta: Naging pinakamatimyas na testamento ang Taga sa Bato hinggil sa bisyon, estetika, at pananalig ni Antonio sa ebolusyon ng kaniyang pagkamakata.

Ang semilya ng Biro-biro kung Sanlan ay ganap na magkakabuto’t laman sa Taga sa Bato. Pinaghalong panata at sumpa-bukod pa ang tandisang pagtatampisaw sa usaping panlipunan at ang pagbubunyag ng angking ars poetica-ang inilalagda ni Antonio sa kaniyang ikalawang aklat. Humaba ang mga taludtod ni Antonio sa ikalawa niyang koleksiyon. Higit na matipuno ang mga salita at ang diwa’y mayamungmong. Naglaho ang pagbabantulot sa mga anyo, nilalaman, at paksa ng mga tula. Sabihin nang nagsimula ang Taga sa Bato sa sipat ng isang probinsiyano.

Noong dumating ka sa lungsod,
inakala mong malinis at sementado
ang lahat ng bagay.
Noo’y di ka pa nakapagsasaulo
ng mga pangalan ng kalye
o nakasuot sa mga walang-pangalang eskinita.
Hindi mo pa rin nasusubukang
kumalikot ng telepono at direktoryo.
Hindi mo pa rin kilala ang presinto
at marka ng kalsada.8

Makikipagbuno ang nasabing probinsiyano sa mga lamanlupa at impakto ng kapuwa nakalipas-mito at kasalukuyan-realidad; maglalagalag sa mga tumana at mamamangka sa ilog ng pagtuklas at pagdanas bilang baguntao; haharapin ang multo ng sarili at ang itim na paruparo habang tahimik ngunit marubdob na hahanapin ang kabuluhan ng pag-iral. Magdudulot ng kaliwanagan ang pagbubulay, gaya ng isinasaad sa “Karayom sa Dayami”:

Hindi na kadena ang kahapon na umaalipin,
gumagapos sa pagsulong. Ito’y bukal ng tubig
na pagsasalukan ng pang-unawa sa sarili,
upang lumaya at matatag magpasiya,
upang hindi maging dungo at duwag,
upang maging matapang sa pakikidigma.9

May matutuklasang agimat sa nakaraang panahon, at para sa persona, kailangan ito sa pakikitunggali sa hinaharap. Mahihiwatigan ang “hinaharap” pag tinitigan ang ikatlong kabanata ng Taga sa Bato. Sa ikalawang yugto ng koleksiyon ay sasapit ang probinsiyano sa Maynila. Ang “Maynila” na binuo ni Antonio ay ibang-iba sa “Maynila” na dating dukalan ng talinghaga nina Julian Cruz Balmaseda, I. E. Regalado, José Corazón de Jesús, at F. T. Collantes. Hitik ang Maynila ni Antonio sa rambulan ng saring imahen at pananalig; malimit marungis o maangas ang kapuwa loob at looban ng mga tao; amoy-tsiko kung hindi humihiyaw o malamuyot ang birhaws at bangketa; basketbolan o pasugalan ang mga kalyehon o eskinita; masikip ang trapiko ng sasakyan at hanapbuhay; at singnipis ng dividendazo ang pananalig kina Santa Ana at San Lazaro.

Walang tigil ang mga paang
nagmamadali sa Quiapo,
walang tigil ang tawaran at bilihan,
walang tigil ang pagngiti ng despatsadora
sa barat na kostumer,
walang tigil ang paniniyempo ng tingin
ng may masamang hangarin,
walang tigil ang pag-awit ng pulubing
hangga ngayon ay pulubi pa rin…10

Hubad sa romantikong pitlag ang “Maynila” ni Antonio, ngunit naroon lagi ang pag-asa at pagmamahal.

Ipapanukala ni Antonio ang kakaibang pagdulog sa nasabing realidad upang baligtarin ang pangyayari. Ipamamalas niya ang pambihirang bisa ng paggamit ng EQ (emotional quotient) kaysa IQ (intellectual quotient) sa ilang pagkakataon, na maituturing na isang uri ng pagsalungat sa lipunang pulos “tunay, mahusay, maganda” ang sigaw subalit kabaligtaran ang umiiral. Mahihiwatigan ang nasabing pakana ni Antonio sa tulang “Bobo ng Gastambide.” May himig-hinanakit ang pangmaramihang persona na tumutukoy wari sa mga estudyanteng tinaguriang bobo at taliwas sa asal ng mga iskolar sa kalye Recto. Mahilig magyabang ang mga iskolar dahil matataas ang grado. Samantalang ang persona ay “nagsusunog ng baga at hindi kilay” at inaatupag ang “marka demonyo” (i.e., hinyebra) imbes na “matataas na marka” sa eskuwela.

Pero, nadarama ang galaw ng buhay
at katarantaduhan ng mundo.
Kaming walang binatbat
at buwang ng Gastambide.

May alamís na iniiwan ang nagsasalita sa tula. Lampas sa apat na dingding ng silid-aralan ang dapat pag-aralan, at ito ay walang iba kundi ang “buhay” mismo. Bakit naiimpatso ang persona sa loob ng klase? Isang hakang sagot ang “Pulos kabulaanan at malayo sa realidad ang itinuturo ng guro at ng buong sistema ng edukasyon.” Na hindi masikmura ng estudyanteng nagbabayad ng mahal na matrikula. Magulo ang labas ng paaralan at ang loob ng estudyante’y magulo—na maaaring kimkim ang himagsik laban sa establisimyento at diktadura—at ito ang malimit kinatatakutang tingkiin at iniiwasang pakinggan ng mga guro. Lalo’t panahon ng Batas Militar ang namamayani.

Potograpiko ang memorya ni Antonio. Detalyado at kung minsan ay nakapanlilinlang. Lumiliit-lumalaki ang mga retrato na dinurukot niya sa alaala, natitimpla ang kulay at linya ng mga hulagway, halos mabura ang hanggahan ng realidad at kathang-isip, gaya ng mapapanood sa Galaxy, Metro Theater, at Cine Zest. Pipili ang makata ng mga pambihirang hulagway (panlabas) at anino (panloob) na pahiwatig upang mahatak ang mambabasa sa mapagmuning kabatiran. At sa pamamagitan ng pagkasangkapan sa paningin ng probinsiyanong bagong salta sa lungsod ay makapagwiwika nang may matalas na pagmamasid sa paligid:

Ang memorya’y kawad ng koryenteng
nakasampay sa mga posteng nakatirik
sa kalyehong iisahing metro.
Na kahit ka datihan sa distrito ng Quiapo
ay hindi mo tatapunan-pansin.

Pambihira ang pagkatalogo ni Antonio sa Maynilang muling tinuklas niya para sa mga mambabasa na sadyang tumalam ang pagdama at pandama. Sunod-sunod, bumubuhos ang mga hulagway na pawang mahuhugot lamang sa tunay na dumanas ng gayong karanasan. Balikán pa ang tulang “Retrato”—na kabilang sa koleksiyong Bagay-Bagay (1992)—at tila ikinumpisal na ni Antonio ang paninirahan ng kaniyang mag-anak sa Quiapo at ang paglipat nila sa Sampaloc. Ang nasabing mga pook ay magkakamapa sa isip ng makata, at ang lalandasin ng iba’t ibang persona sa guniguni ng mambabasa.

Ang “Memorya ng isang Kalyehon,” halimbawa na, ay masasabing sinematikong pagbubulay sa Bagong Lipunan, mula sa punto de bista ng mikroskopikong pagsilip sa kalyehon ng maralitang tagalungsod. Ang labas-masok na mga tao na inilarawan sa tula’y isang uri ng pagkandî sa kalyehon. Ang naturang pook ay perya ng karukhaang pisikal-espiritwal sa gitna ng madilim na hinaharap at lumalabong lunggati ng mga residente o dayo. Panandalian ang lahat ng pagtatagpo at ugnayan na pawang nakasaad sa bawat tungkulin o papel na ginagampanan—o kung hindi’y tinatakasang gampanan—ng mga tagalooban. Nakapagluluwal ng rimarim at awa ang tagpo mula sa persona at palayo sa mga tauhang iginuguhit nito. Nakasusugat sa budhi at gunita ang gayong nanggigitata’t umaalingasaw na tadhana, gayunman ay nakapupurga ng sarili, at para sa persona’y dapat igpawan ang dapat igpawang busabos na pamumuhay.

Hindi magtatapos sa Maynila ang mga tula ni Antonio. Mapapabilang sa kaniyang koleksiyon ang mga tulang may inspirasyon ng kaniyang paglalakbay sa iba’t ibang pook, at maihahalimbawa na ang “Biyaheng Abra,” “Lungsod na Pawid at Kawayan,” “Retrato sa Beijing,” at “Todos los Santos sa Hong Hong.” Ang mga persona ni Antonio ay hindi igigiit ang sarili, manapa’y ituturing ang katauhan na “Katutubo akong banyaga sa sariling bayan.”11 Maglalaro din siya sa mga napapanahong usapin at balita, at yaon ang kaniyang ilalarawan o isasaysay sa ilang tula na nilalapatan kung minsan ng epigram, gaya ng “Sa Nabaklas na Andamyo,” “Mensahero,” “Hindi Mapupuksa ang Laksang Rolando,” at “Flores de Julio.” Ano’t anuman ay madaling nakatawid nang tuwid si Antonio sa kipot—na ang magkabilang pampang ay naglilihim ng panganib, pagsubok, at kapahamakan—dahil angkin niya ang kahusayan “bilang mandaragat sa laot ng talinghaga.”

IV
Walang pasubaling nagtataglay ng mga paniniwala at lunggati ni Antonio bilang makata ang kabanatang “Sa Harap ng Makinilya” sa Taga sa Bato. Ang nasabing kabanata ay aalingawngaw sa ilang tula sa Karikatura at iba pang Kontra-banda (1999); Kalawang sa Patalim (1998); Ornamental (1998); Pira-pirasong Bituin (1996); at Bagay-Bagay (1992).

Nakapahiyas ang pananalig ni Antonio sa kaniyang tula sa “Pamamangka.” Nagsimula ang tula sa retorikang tanong na “Bakit kailangan ko pang manlambat ng talinghaga?” na mauugat kaipala sa mga alalahanin ng ama na nagkataong makata. Ang nasabing tanong, wika nga, ay tila pag-usig sa araw kung bakit kailangan nitong sumikat tuwing umaga, at kung bakit may siklo ang hihip ng simoy bawat panahon. Ano’t anuman, may batayan ang tanong dahil ang pagiging makata naman ay nakaugat sa realidad ng lipunan, at kailangang “kumain ang tao para mabuhay.” Maliban na lamang kung isang hatag na ang pangyayaring maykaya sa buhay ang makata at hindi na kailangang kumayod maghapon. Sa paningin ng ibang tao, ayon sa tula, “Ang maging makata sa panahong ito’y/ pamamangkang walang patutunguhan.” Na tila pagsasabing: “Hindi ka bubuhayin ng pagtula. Walang kabuluhan ang tula!” Para sa persona’y hindi makatwiran ang naturang pananaw, at mapanlagom ang pahayag. Ang higit na mahalaga’y sumubok pumalaot, matutong magpaamo ng unos, manghuli ng talinghaga, gumaod nang mag-isa, at magbalik sa pampang nang matagumpay sa paglikha habang taglay ang pananalig na hindi niya inaksaya ang buhay sa walang katuturang bagay. Isinasakataga lamang ni Antonio ang matagal nang kawikaan: “Ang galing ng mamalakaya/ kung may bagyo nakikilala.”

Tandaang dagat ang karaniwang hulagway, kung hindi man sagisag, ng karunungan sa maraming kultura lalo dito sa Asia. Sa Filipinas pa lamang, may animnapu’t walong kawikaan ang umiinog hinggil sa dagat, tubigan, at kaugnay nito; bukod pa ang patungkol sa isda bilang hulagway at talinghaga.12 Ang “panlalambat ng talinghaga” ay masasabing pagsisikap na makamit ang dunong at bait, na pawang kailangan ng tao para mabuhay, dahil pangaral nga sa Bibliya, “Hindi lamang sa tinapay nabubuhay ang tao.” Ang pagsulat ng tula, kung gayon, ay isa nang mabigat na tungkulin para sa persona; at hindi dapat itong ihambing sa ibang propesyon na ang tanging sukatan ay kayamanan, kapangyarihan, at katanyagan. May maipagmamalaki ang persona sa kaniyang lumalaking mga anak at naghihintay na esposa. At ang puhunan ng makata’y pag-ibig at buhay na kaniyang maipapamana sa susunod na henerasyon.

Ang naghuhunos na poetika ni Antonio ay maibubuhol sa maláy na pakikisangkot sa malawak na inog ng lipunan. Kaugnay yaon sa pangangarap na ang “…tula’y ripleng/ bumubuga ng pulbura ng taludtod/… naliligo sa dugo ng pagbabaka.”13 Pagkilala ng utang na loob ang isinasaad ng “Lapis at Papel” na itinuring ng persona sa tula na siyang nag-aruga sa “musmos na pagtatangkang tumula” nito. Kung minsan ay nagpapatama si Antonio sa mga mambeberso at makatang sampay-bakod, gaya ng isinasaad ng “Berso”: “Niluluray nila ang aking/ kariktan, naging gusgusin ang alindog/ at hinuhubdan nila ako ng dangal at pangalan.”14 Maitatambis ang pahaging sa tulang “Akala Niya,” na nagpapahiwatig na taliwas sa “…pagluluto ng ulam/ ang paglikha ng tula sa sinapupunan.”15 Bakit? Gaano man kabihasa umano ang isang tao sa pamamaraan ng paghahalo ng sangkap ng tula ay hindi sapat kung kulang ang tula sa “lasa’t sangkap ng sarsa ng buhay” (i.e., karanasan, abentura, dunong, at iba pa).

Binanggit ang dalawang tulang pahaging ni Antonio upang itangi ang tula bilang musa na katumbas ng buhay, ang musang nagkatawang-tao na makakaniig nang walang kahulilip.16 Munting piraso ng karanasan, at halos pangungumpisal, ang pahiwatig ng isang tula ni Antonio hinggil sa pagpapalitan ng kaalaman at teknika sa pagtula ng mga makatang tuwing Biyernes ay walang palyang nagkikita-kita upang tumoma. Subalit higit sa pag-inom ng alak at mainit na talakayan hinggil sa kabaguhan ng tula ang pagkatanto sa pinakamahalagang bagay:

Sa bawat Biyernes ng gabing pinag-uusapan ang taludtod,
daming bagong istilo, porma, talinghaga’t pagsubok.
Ang totoo, kahit magbago’t mag-eksperimento ang lahat
ng iba-ibang porma, salansan, istilo at hinagap;
Tanging ang bihasang manalinghaga’t bumerso
ang lilitaw at lilitaw na tunay na artesano.17

Maitatambis sa nasabing tula ang “Subersiyon” na pagsusuri wari sa sarili ng makata. Ang subersiyon na tinutukoy sa tula ay paninimbang sa metapisikang tukso, o sa paglikha ng bagong kaakuhan (i.e., identidad) bilang tao at makata. Magsisimula sa loob ang deskontento, na ang manipestasyon ay mababanaag kahit sa pisikal na anyo at kilos ng persona. Narito ang unang bahagi ng tula:

Pabagsakin ang sarili
na baguhin ako.
May ibang ako na nanunukso
at ibig palitan ako.
Halimbawang pagbigyan
ang ibang ako,
maging kumpleto kaya
na pabagsakin ako?18

Mauugat ang dalumat ng persona ng “ako” ni Antonio sa dalumat ng “ako” ni Alejandro G. Abadilla. Pilosopiko, kung hindi man maysa-pilosopo, ang pahiwatig ni Abadilla hinggil sa “Ako” na nakasaad sa tulang “Ako ang Daigdig”19 at sa labing-anim na mala-tanaga sa Tagabadilla. Maihahalimbawa ang isang mala-tanaga ni Abadilla: “Walang hanggang tula/ Sa iyo ang ako:/ Bakit ka tulala/ Sa kaakuhan ko?20 Taglay wari ng tula ang misteryo ng “kaakuhan,” alinsunod sa sipat ng makata, at tila alingawngaw naman ng isinasaad ng kawikaang higit na mahirap arukin ang budhi kung ihahambing sa pag-arok sa balong malalim. Naiiba ang tula ni Antonio dahil puwedeng itangi ang “ako” bilang persona at ang “ibang ako” bilang kapilas na persona o dili kaya’y ibang tao. Kung babalikan ang siniping tula ni Antonio’y mahihiwatigang nababago ang ilang panig ng kaakuhan ngunit mananatili ang “ipinaglalaban” ng persona at ito ang pinagmumulan ng “pagsalungat” sa “agos ng pagbabago.”

Marami na akong binago,
asal, gawi, pananaw, taktika:
ako pa rin ako.
Maubos man ang buhok,
pumuti ang bigote’t balbas
o lahat ay ahitin ko.
Ako pa rin si Teo
o si makatang kalbo,
may iba nang nadarama
pero, pilit ipinaglalaban
ang paniniwala
bilang makata at ako.

Ang “paniniwala” ni Antonio “bilang makata at ako” ay mababatid lalo kapag sinuyod ang iba pa niyang koleksiyon. Lalayo ang makata sa impluwensiya o dikta ng kaniyang kapanahon—kahit bansagang tradisyonal ang bikas—at igigiit niya ang matataguriang taták Teo T. Antonio:

Kung lilikha ako ng tula
at lalagyan nila ng hanggahang
parisukat, hindi ko alam
kung masusunod ang takdang guhit
at kung ano ang lalabas na tula.
Halimbawa namang sundin ko
ang nakatakdang parisukat na itinakda,
ano naman kaya ang sisibol
na usbong ng puso’t diwa?21

Ano ang ibig ipahiwatig nito? Maihahakang gagawa siya ng sariling daigdig, at ang daigdig na ito ay kaniya lamang. At kung ibig ninuman na kilalanin si Antonio o ang mga tula niya’y kailangang pasukin ang nasabing daigdig, ang daigdig na masasabi ring hitik sa patibong, salamangka, at laberinto ng pahiwatig. Gagamit ng mga tauhan at ibang tinig ang makata, at padadaluyin ang mga alamis sa gaya ng pangarap na lumikha ng “ensayklopidya ng talinghaga” habang tumitipa sa bagong kompiyuter.22 Masasalat ang gayong pagtatangka sa Ornamental, na ang karamihan sa mga tula’y nakagiya sa paningin at niloloob ni Antonio, kung ihahambing sa kaniyang mala-aktibistang pananaw noong mga dekada sitenta at otsenta. Halimbawa’y ipapanukala ni Antonio na, “Nabubuhay tayo sa salita” at siyang nakapagbibigay ng saring panlasa sa buhay mulang kamusmusan hanggang pagtanda.

Mabilis tumula si Antonio, pansin nga ng kaniyang matatapat na kaibigan, at aakalain ng iba na wala siyang ginagawa sa opisina kundi tumula nang tumula. Gayunman ay hindi nangangahulugan yaon ng pagiging bulagsak, at magmumula pa nga sa mga taludtod ni Antonio ang paalalang maging masinop at maingat gumamit ng salita. Batid ng makata ang kaniyang hanggahan, at may pahiwatig ng pagwawakas ang tulang “Talinghaga.”23 Hindi lahat ng yugto ng buhay ay maningning. Ihahayag ito ng kabuuang temang bumibigkis sa Pira-pirasong Bituin: “Alam kong pana-panahon/ ang liyab ng talinghaga./ May panahong huhupa ang ningning,/ tulad ng mga bituin;/ kapag nag-ulyaning lalo/ ang harayang bumugso…”/ Hindi rito magtatapos ang pagbubulay ng makata, bagkus itutuloy yaon sa pangangarap na “maging pira-pirasong bituin” ang kaniyang talinghaga sakali’t ito’y “mabasag sa lupa” (Sirain ng kritika?). At sinumang makapulot ng kaniyang talinghaga ay “huwag akalaing pamantingin” lamang iyon at iwasan ng mga paang “ayaw masugatan ng liwanag at dilim.” Liwanag ng salita ang lunggati ni Antonio bilang makata, ang “liwanag” na taliwas sa “ningning” ayon sa isinasaad ng Katipunismo nina Andres Bonifacio at Emilio Jacinto. Ang nasabing liwanag din ang ibig niyang ihain sa mambabasa, gaya ng matutunghayan sa “Pamimitas ng Bituin” at “Kailangan Ko ang Iyong Pang-unawa.”

Masasalamin ang kaganapan ng poetika ni Antonio bilang makata at alagad ng sining sa Karikatura at iba pang Kontra-banda. Maihahakang tipong coffee table book ang nais ni Antonio ngunit sa kasamaang-palad ay hindi natupad. Magastos iyon at mapangarapin, at aangalan kahit ng pinakamalaking pabliser na magdadalawang-isip sumugal sa nasabing proyekto. Ano’t anuman ay makatatayo nang mag-isa ang koleksiyon ni Antonio kahit walang pintura, ilustrasyon, at grafiks ng mga pamosong artist ng Filipinas. Matimbang ang Karikatura at iba pang Kontrabanda dahil matatag ang pundasyon nito sa paggamit ng parikala, paradoha, at parabula sa paraang masiste at kung minsan ay halos absurdo. Matalas ang iniiwang talinghaga ng “Nawawalang Mukha”:

Isang araw, nang humarap siya sa salamin,
wala na ang kanyang mukhang madalas kausapin.24

Ang tinutukoy na tauhan sa salaysay ay si Kulasfiro, ang dukhang probinsiyano na nagtungo sa Maynila upang makipagsapalaran. Kumapit siya sa patalim, wika nga, dahil kailangang makaraos at mabuhay. Nagkataon namang napabilang siya sa sindikatong nagpupuslit ng kargamento, at naging bihasang ismagler, at di-maglalaon ay yayaman. Hinabol ng batas si Kulasfiro, kaya minabuting ilihim ang identidad, at nangibang-bayan, at nagparetoke ng mukha (i.e., plastic surgery). Ngunit sa pagbabalik ni Kulasfiro sa sariling bayan ay nabura na ang kaniyang kaakuhan. Hindi na siya si Kulasfiro at hindi isang Filipino. Kundi ang bagong si Don Nicolo. Ang pagkilala sa sarili ay nagbabago, ayon sa tula, at ang mga pagbabago’y nililinlang kahit ang mismong lumikha ng pagbabalatkayo.

Kung itatambis ang nasabing tula sa “Ang Huklubang Lalaking Kinakausap ang Hagdanan,”25 halimbawa, ang kabaliwan na masisilayan ng nagsasalitang persona sa panig ng “lalaking kumakausap ng hagdanan” ay huhugot ng alusyon kay Sisyphus, ang mabalasik na Hari ng Corinth, na pinarusahang magdusa sa napakadilim at mala-kanárakáang Tartarus. Ang totoo’y wala namang paulit-ulit na batong itinutulak pataas at inihuhulog pababa ang nagpakilalang “Sisyphus” sa tula ni Antonio. Wala ring pahiwatig kung bakit sumapit sa pagkatantong “Sisyphus” ang nasiraan ng bait at siyang pinagtatakhan ng persona. Ano ang “kasalanan” ni “Sisyphus” sa tula ni Antonio at bakit tila habambuhay siyang isinumpang makipag-usap sa bawat baitang? Walang nakasaad. Samakatwid ay hindi mahalaga kung totoong si “Sisyphus” ang nakita ng persona. Ang kaparusahan—kung kaparusahan ngang matatawag ang kabaliwan—ay ang mismong pagkausap nang paulit-ulit sa baitang; at ang bagabag nitong iniiwan sa alaala ng nagtatanong na persona. Ang “baitang,” sa isang banda, ay maaaring sagisag sa antas ng pananaw, sa makasariling ambisyon at marahas na pagtrato sa sarili. Ito ang sákit na maaaring danasin lamang sa daigdig na pulos absurdo ang umiiral, at walang pagkakaiba sina Hades at Zeus at burado ang hanggahan ng dilim at liwanag.

V

Kaugnay ng poetika ni Antonio ang pagtatampok sa marubdob na pakikipagniig sa Tinubuang Bayan. Nasa Biro-biro kung Sanlan ang pangunang titis, na naging sigâ’t lumagablab sa Taga sa Bato, lalaganap sa Pagsunog sa Dayami (2003), Ornamental, Bagay-Bagay, at Tilad na Dalít (2003), sasagitsit kahit ang alipato sa Pira-pirasong Bituin, lilihis na may heometrikong hulagway sa Karikatura at iba pang Kontra-banda, dadalisay sa Kalawang sa Patalim, iluluwal bilang timpladong satori at satyagraha sa Sa Aking Soledad (2002), at magbubukas ng paningin sa epikong bayang Piping-Dilat (2002). Lumilingon lamang si Antonio sa nakaraan. Ang kaniyang pagtulang may bahid ng pagmamahal sa bayan ay mauugat bago pa man dumating si Francisco Balagtas, at naging instrumento sa makabayang adhikaing lumaya sa anumang uri ng pananakop ng dayuhan.

Filipinas ang matang-tubig ni Antonio. Kaya malimit siyang nakalilikha ng mga taludtod na pumupuna sa maling kaugalian (“Ang pamahiin ay kamatayan sa paniniwala./ Ang paniniwala’y itinutulos na bandila.”26), ngunit marunong kumambiyo upang itanghal ang natatanging pagdanas (“Ang bawat alamat, talinghaga’t bugtong/ nitong alimango’y dagat na nasisid.”27), at ilarawan sa sariwang tagpo ang kabatiran (“Isang mandala ang pamahiin,/ nakabalabal na mga pinangko/ sa tulos ng kawayan sa gitna.”28). Kung minsan ay umuusig sa lango at walang kapag-a-pag-asang nilalang (“Saan hahangga ang iyong pagkabasag?/ Ang pagkadapa mo sa lupa/ ay paghalik sa sarili.”29). Nagpapasaring sa mga sakim na mariwasa (“Kahit sa angkan ng saranggola,/ may nandaragit at dinadagit tuwina.”30). Inuuyam ang sinumang taglay ang mapagbalatkayong tindig sa bayan (“Ngayon, ang sumpa at panata/ para sa kalayaan/ ay itinititik sa alagwa ng laway.31). At nagpapagunita ng halaga sa madalas kaligtaang bagay (“Hindi natin pansin/ ang sumisibol na pag-ibig sa pinitak./ Naroon ang puhunang pagtitiis/ na binhi ng pawis at luha…”32). Marami pang halimbawa na hindi na mababanggit dito sa kakulangan ng espasyo.

Mababatid sa mga tula ni Antonio ang pagsasalikop ng nilalaman at anyo. Ang paksa hinggil sa bayan, tao, hayop, o bagay ay laging kasugpong ng estilo, wika, at iba pang disenyong panretorika niya. Halimbawa’y ang katutubong dalít sa “Alitaptap” at ang tanaga sa “Bahay ni Ka Tale” ay mahihinuhang ginamit ni Antonio dahil angkop na angkop ang nasabing padron sa paksang tinatalakay sa tula.

Ang mapaglaro’t mapangahas na pananaludtod ni Antonio sa unang bahagi ng kaniyang pagtula ay maituturing na yugto ng eksperimentasyon. Ang mga pormang awit, dalít, salawikain, at tanaga ay mahahaluan ng haiku, rondel, soneto, triolet, villanelle, at iba pang padron. Maihahalimbawa ang mga piyesa sa Taga sa Bato at Bagay-Bagay. Habang lumalaon ay tila kakaligtaan ni Antonio ang porma at magtutuon nang mahigpit sa pinakadiwa ng tula (i.e., insight). Magiging prominente ang halos blokeng mga taludtod, na masisingitan kahit paunti-unti ng mahahaba o maiikli o sungking mga taludtod upang maiwasan ang nakauumay na anyo ng mga tula. Kahit ang astang “linyadong pagtula”-kung makatwiran man ang gayong taguri-na masisilayan sa Taga sa Bato ay magbabago, at mag-iiba ang himig na patuos sa himig na mapagpatawa, magaang, at mapagbulay, gaya ng mababanaag sa Pagsunog sa Dayami, Karikatura at iba pang Kontra-banda, at Kalawang sa Patalim.

Madaling bansagang tradisyonal at kumbensiyonal si Antonio nang hindi napagdidilian nang maigi. Malalim kasi ang baul ng talasalitaan niya, at malayong-malayo sa limitadong talasalitaan ng ibang kasabayan niya na pulos Tagalog-Maynila ang alam o kung hindi’y Taglish o dili kaya’y malasadong Filipinong Binisaya, Binikol o Inilokano. Bukod sa nabanggit, gawi ni Antonio na pagtugmain ang dalawang magkasunod na pandulong salita ng taludtod, kaya malimit lumitaw sa kaniyang mga tula ang tugmaang aabbccddeeff, at iba pa. Hindi naman makikita yaon sa lahat ng kaniyang tula, dahil sisikapin din ng makata ang tinig na kumbersasyonal-naturál na naturál ang hagod ng mga linya-at halos pasukin ang daigdig ng mala-prosa. Ang nakapagtataka’y ang tunay na tradisyonal na tugmaang isahan, gaya ng pulos aaaa o dili kaya aaaa/ bbbb/ cccc/ etc., ay bihirang makita kay Antonio. Maihahakang ang taktika ni Antonio ay aproksimasyon ng tulang pabigkas at pahimig, na ang bawat kataga ay umaalunignig at umaaluy-oy, at itinakda hindi lamang para namnamin nang tahimik sa pagbabasa bagkus pakinggan nang taimtim pag binibigkas o inaawit nang maindayog sa saliw ng musika.

Susubok si Antonio kahit sa paggamit ng mahahabang saknungan, at maihahalimbawa ang unang eksperimento niya sa “Flores de Julio” na maikokompara sa “Magtanong Tayo sa Bituin,” “Ang Kubo ni Filomena,” “Pagsalakay ng Lahar,” “Kamatayan ng Isang Lawa,” at “Sa Dibdib ng Gubat at Bundok.” Mag-iiba-iba ang tabas ng mga taludtod ng makata, magiging yugto-yugto, at bawat yugto ay tila pilas ng pangyayaring magbabadya ng susunod na pangyayari. Pinakamahaba sa lahat ang de-tugma’t sukat na epikong-bayang Piping-Dilat, ang pakasaysayang rendisyon ni Antonio sa buhay, pakikipagsapalaran, at pakikibaka ni Marcelo H. del Pilar kapiling ang iba pang propagandista at anakpawistang mandirigma noong panahon ng pananakop ng Espanya sa Filipinas. Tila nobelang patula ang ginawa ni Antonio, at doon pinagsalimbay ang kasaysayan at kathang-isip upang punan ang anumang puwang na mahirap nang matagpuan sa pasulat na kasaysayan. Maihahalimbawa ang “Canto VII: Pangungulila Pagdaong sa Hong Kong” na malikhaing pagsasalaysay sa maaaring naganap kay Del Pilar sa banyagang pantalan.

VI

May sariling diskarte si Antonio sa pagbubuo ng koleksiyon. Kade-kadena ang kaniyang mga kabanata, at kahit ang panghuling kabanata-o ang ilang tula sa isang kabanata-ng isang aklat ay papasok sa susunod niyang aklat ng tula. Ang repetisyon ng ilang tula sa isang koleksiyon ay maituturing na malikhaing estribilyo ni Antonio, na mapangangatwiranan dahil tinatangka nitong paigtingin ang eksposisyon ng isang paksa o tema sa kabilang koleksiyon tungo sa iba pang koleksiyon; at pagpapaalala na rin sa mga mambabasa na magkakaugnay ang ilang tula kung tema, taktika, at anyo ng siklo ng mga tula ang pag-uusapan. Maihahalimbawa ang Taga sa Bato, na ang mga kabanatang “Karayom sa Dayami,” “Isang Pagtanaw sa Pamahiin,” “Tilad na Dalít,” “Maynila,” “Sa Nabaklas na Andamyo,” “Biyahero,” “Sigwa’t Sagwan,” “Pagpuksa at Pakikidigma,” at “Sa Harap ng Makinilya” ay magsisilbing bunsuran ng mga susunod na aklat, gaya ng Bagay-Bagay, Kalawang sa Patalim, Pira-pirasong Bituin, at Ornamental.

Titigang maigi ang labindalawang aklat ni Antonio upang mabatid ang kaniyang lalang. Magiging prologo ang Biro-biro kung Sanlan. Ang Taga sa Bato (una’t pinalaking edisyon) ang magiging haligi ng siklo hinggil sa nayon at lungsod; sa nakalipas at makabagong panahon; sa realidad at kathang-isip; sa pag-iisa at pakikisangkot; sa sarili at kaligiran. Halos higupin ng Taga sa Bato ang nilalaman ng Biro-biro kung Sanlan, ngunit maidadahilang kailangan yaon upang mabuo ang estruktura ng Taga sa Bato bilang panata ng pagkamakata ni Antonio. Pagbabalik sa minulan at sa sarili ang hagod ng Ornamental, at halos nasa balag ng pangungumpisal, gayunman ay may kakayahang umigpaw ang masasabing pansiriling lunan tungo sa panlipunang lunan. Nagsusuhayan naman ang Bagay-Bagay, Pira-pirasong Bituin, at Kalawang sa Patalim na pawang maituturing na pagpapalawig sa nasimulang kabanatang “Tilad na Dalít” mula sa Taga sa Bato. Ang rurok ng tatlong nabanggit na aklat ay kakatawanin ng Pagsunog ng Dayami na walang pasubaling pinakamatindi’t pinakamasinop na koleksiyon ni Antonio kung uuriin ang mga tulang umiinog sa temang pangkaligiran. Maituturing na kapilas na anyo ng Biro-biro kung Sanlan ang Karikatura at iba pang Kontra-banda. Ang pagkakaiba lamang ay mapaglaro sa estilo at pananaludtod ang Biro-biro kung Sanlan, ngunit sopistikado naman ang rendisyon ng parikala, siste, at paradoha sa Karikatura at iba pang Kontra-banda.

Samantala’y kung tula hinggil sa pag-ibig ay hindi pahuhuli si Antonio. Tumining ang gayong paksa sa koleksiyong Sa Aking Soledad na lumagom sa halos lahat ng tula ng pag-ibig ni Antonio at dinagdagan pa ng mahigit tatlumpung tulang pulos bago. Nakapaloob din sa nasabing aklat ang iba’t ibang sipat at pagdulog sa pag-ibig ngunit hindi kailanman magyayabang ng pagsakop—dili kaya’y magtatanghal ng mapagkandiling pagpapaikot sa babae—gaya ng romantikong awit ni Julio Iglesias. Para kay Antonio’y nariyan ang pag-ibig subalit hindi kailanman maitatakda ang pakahulugan. Subukin mong lapatan ng pakahulugan ang “pag-ibig” ay maglalaho itong parang bula. Ihambing ang magkaibang sipat sa “Sinisinta kita” sa “Ang Mangingisda at ang Sirena”; o itambis ang konsepto ng pagtatalik sa “Paghiga sa Kamang May Tinik” at “Musa Abandonada.” Mababatid na hindi kayang saklawin ng isip ang wika ng puso. Nakasaad ito sa tulang “Walang Paa ang Pag-ibig” ni Antonio:

Walang paa ang pag-ibig,
Pero nalalakbay ang gubat at bundok.
Walang pakpak,
Pero nalilipad ang matayog
na panaginip at pananagutan.
Walang bituka,
Pero nadarama ang uhaw at gutom.
Walang bisig,
Pero kumikilos at nakikibaka
Laban sa pagduduhagi.
Walang ilong,
Pero nasasamyo ang halimuyak
Ng pag-asa at tagumpay.
Walang mata,
Pero nakakakita
Ng luwalhati sa kabiguan.
Walang tainga,
Pero nakaririnig ng pagdaing.
Walang utak,
Pero sinlawak ng dagat at papawirin.
Walang ngalan,
Pero sagisag na sinasambit,
Isinasapuso at isinasadiwa.
Walang katauhan,
Pero kalangkap ng lupa at katotohanan.33

Laging kalangkap ng lupa at katotohanan ang pag-ibig ng makata sa kaniyang musa. Ang “lupa” ay maaaring tulay na pahiwatig sa kaniyang tinubuang bayan. At ang “katotohanan” ay isang hiwagang paulit-ulit na tutuklasin ng makata, at lalo na ng madlang naghahanap ng bagong larang ng selestiyal na pagmamahal. Isa nang uniberso si Teo T. Antonio. Nakasalalay sa ating paningin ngayon kung paano huhulihin ang kaniyang liwanag o luningning.

Mga Tala

1 Basahin ang Mutyang Dilim ni Virgilio S. Almario (Marikina City: Talingdao Publishing House, 2001). Maiuugnay din dito ang Kung Sino ang Kumatha kina Bagongbanta, Ossorio… at iba (Pasig City: Anvil Publishing Inc., 1992).

2 Almario, ibid., p. 3.

3 Basahin ang The Dialogic Imagination ni Mikhail M. Bakhtin, inedit ni Michael Holquist. Salin nina Caryl Emerson and Michael Holquist (Austin: University of Texas Press, 1981).

4 Basahin ang “Balani at Birtud ng Tula ni Teo T. Antonio,” introduksiyon na sinulat ni Mike L. Bigornia sa Biro-biro kung Sanlan (Kamuning: Tagak Series, 1982), mp. 10-14. Ang pagpapakilala ni Bigornia sa panganay na aklat ni Antonio ay masasabing mapangahás, dahil kabataan ang sumulat ng kritisismo at hindi matandang kritiko o makata na siyang tradisyon na sa panitikang Tagalog noon.

5 Ito ang unang saknong ng tulang “Bugtong-hininga,” mula sa koleksiyong Biro-biro kung Sanlan, p. 52. Mababasa rin sa Taga sa Bato, pinalaking edisyon (Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1994), p.36.

6 Mula sa tulang “Ang Mutya kong si Perfecta” kabilang sa koleksiyong Biro-biro kung Sanlan, p. 69. Ang buong tula’y hindi purong tugmang dalisay, gaya ng isinaad na panuto ni Iñigo Ed. Regalado. Ang una at ikatlong saknong ay nahaluan ng tugmang tudlikan, gayunman ay hindi nakasira yaon sa buong estruktura ng tula.

7 Magandang balikan ang mahaba-habang sanaysay ni Virgilio S. Almario, “Ang Tradisyonal sa ‘Doon Po sa Amin’ ni Teo T. Antonio,” na kabilang sa Mutyang Dilim Ang Bagong Pormalismong Filipino sa Pagbasa ng Tula (Marikina City: Talingdao Publishing House, 2001), mp. 99-112. Marami pang panig ng pagtula ang matutuklasan kay Antonio, at isang magandang simula ang ginawa ni Almario.

8 Unang saknong ng tulang “Maynila,” na kabilang sa koleksiyong Taga sa Bato, unang edisyon (Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1991), p. 32-33. Mababasa rin sa pinalaking edisyon ng aklat, mp. 44-45.

9 Mula sa tulang “Karayom sa Dayami,” na kabilang sa koleksiyong Taga sa Bato, una at pinalaking edisyon, p. 24.

10 Mula sa tulang “Maynila,” na kabilang sa koleksiyong Taga sa Bato, unang edisyon, mp. 32-34. At sa pinalaking edisyon, mp. 44-46.

11 Ito ang pangwakas na taludtod sa tulang “Biyaheng Abra,” mula sa koleksiyong Taga sa Bato, unang edisyon, p. 76. Mababasa rin sa pinalaking edisyon, p. 76.

12 Batayan ko rito ang listahan ng mga kawikaan sa The Proverbs, tinipon at inedit ni Damiana L. Eugenio (Quezon City: University of the Philippines Press, 2002), mp. 490 at 602-607.

13 Mga taludtod sa tulang “Sigan Natin Ngayong Gabi ang Aking Taludtod,” nalathala sa Taga sa Bato (Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1991), p. 57. Mababasa rin sa bagong edisyon ng aklat na nalathala noong 1994.

14 Mga taludtod mula sa tulang “Berso,” nalathala sa Bagay-bagay (Pasig: Anvil Publishing Inc., 1992), p. 13.

15 Basahin ang tulang “Akala Niya,” nalathala sa Ornamental (Maynila: University of Santo Tomas Publishing House, 1998), mp.111. At Karikatura at iba pang Kontra-banda (Maynila: University of Santo Tomas Publishing House, 1999), p. 61.

16 Basahin ang tulang “Ang Makatang Tagalog na Hindi Maintindihan,” unang nalathala sa Ornamental, mp., 113-114. At sa Karikatura at iba pang Kontra-banda, mp. 41-43. Napiling finalist sa Panorama Literary Contest noong 1993 ang nasabing tula, ngunit may tipograpikong pagkakamali sa pamagat.

17 Mga taludtod mula sa tulang “Kapag Biyernes,” nalathala sa Bagay-Bagay, p. 58.

18 Mga taludtod mula sa tulang “Subersiyon,” nalathala sa Bagay-Bagay, p. 57.

19 Kabilang sa koleksiyon ng mga tula ni Alejando G. Abadilla, pinamagatang Ako ang Daigdig at Iba Pang mga Tula (Manila: Silangan Publishing House, 1965).

20 Kabilang sa seksiyong “Ang Ako,” at nalathala sa Tanagabadilla, Ikalawang Aklat, ni Alejandro G. Abadilla (Pilipinas: Limbagang Pilipino, 1965), p. 18.

21 Mga taludtod sa tulang “Ang Ayaw Ko,” kabilang sa koleksiyong Ornamental, mp. 88-89.

22 Basahin ang mga tulang “Usok ng Sigarilyo” at “Antigong Makinilya” na pawang kabilang sa koleksiyong Ornamental, mp. 12-13 at 43-44.

23 Mga taludtod sa tulang “Talinghaga” na kabilang sa Pira-pirasong Bituin (Quezon City: University of the Philippines Press, 1996), p. 10.

24 Mula sa tulang “Nawawalang Mukha,” kabilang sa koleksiyong Karikatura at iba pang Kontra-banda, mp. 107-109.

25 Mula sa Karikatura at iba pang Kontra-banda , p. 11.

26 Mga taludtod ng tulang “Ikatlong Sindi sa Sigarilyo,” unang nalathala sa Biro-biro kung Sanlan, p. 60. At sa Taga sa Bato, pinalaking edisyon, p. 27.

27 Mga taludtod sa “Pakikipaglaro sa Alimango,” nalathala sa Taga sa Bato, pinalaking edisyon, p. 144.

28 Mga taludtod sa “Isang Mandala ang Pamahiin,” nalathala sa Pagsunog ng Dayami, (Quezon City: University of the Philippines Press, 2003), p. 86-87.

29 Mga taludtod sa “Panauhin sa Lansangan,” nalathala sa Taga sa Bato, pinalaking edisyon, p. 43.

30 Mga taludtod sa “Angkan ng Saranggola,” nalathala sa Pagsunog ng Dayami, p. 80.

31 Mga taludtod sa “Inilalagda sa Dugo,” nalathala sa Kalawang sa Patalim (Pasig City: Anvil Publishing Inc., 1998), p. 9.

32 Mga taludtod sa “Kung Walang Nagmamahal sa Lupa,” nalathala sa Sa Aking Soledad (Pilipinas: Oregem International Publishing Co., Inc., 2002), p. 113-114.

33 Mula sa koleksiyong Sa Aking Soledad, p. 16.