Mag-isa ang Gabi, tulad ng Pulubi, ni Georges Rodenbach

Salin ng “La Nuit est seule, comme un pauvre. . . .” ni Georges Rodenbach ng Belgium
Salin sa pandaigdigang Filipino ni Roberto T. Añonuevo

Mag-isa ang Gabi, tulad ng Pulubi

Mag-isa ang gabi, tulad ng pulubi.
Inihahain ng mga poste ng ilaw
Ang madidilaw na lagablab
Bilang abuloy.

Sintahimik ng saradong simbahan ang gabi.
Ang panlulumo ng mga poste ng ilaw
Ay naglalantad ng apoy na rosas,
Matitingkad na pumpon ng bulaklak,
Mga pumpon sa ilalim ng salamin,
ang sagradong relikyang pumupuno
sa Gabi nang may indulhensiyang plenarya.

Natitiis ng Gabi ang kirot!
Ang nagkokorong poste ng mga ilaw
Ay pinasisirit ang pula’t asupreng alab,
Gaya ng sinumpaang mga hulagway,
At mga Sagradong Puso,
Na pawang pinadurugo ng simoy sa pamamagitan
Ng malalamig na patalim.

Lalong nagngangalit ang Gabi!
Ang mga ilaw ng poste, na magkakahanay,
Ay inilaladlad ang mga bughaw na ningas,
Tulad ng mga kaluluwa, na humihinto para mamahinga,
Mga kaluluwa ng patay na araw, tinatahak ang mga daan,
Nangangarap ng pagbabalik sa kanilang saradong bahay,
Habang aali-aligid, nang malaon, sa bungad ng lungsod.

Alimbukad: World Poetry Marathon for Humanity. No to foreign invasion of the Philippines! No to War!

Isang Silanganing Alamat, ni Ivan Turgenev

Salin ng tulang tuluyan ni Ivan Turgenev ng Russia
Salin sa pandaigdigang Filipino ni Roberto T. Añonuevo

Isang Silanganing Alamat

. . . . . . . .Sino ang hindi nakakíkilála kay Jaffar, ang Araw ng Uniberso?
. . . . . . . .Maraming taon na ang nakalilipas, naglakad isang araw ang kabataang si Jaffar sa kaligiran ng Baghdad.
. . . . . . . .Walang ano-ano’y narinig niya ang paós na sigaw ng kabayo; at may kung sinong humihingi ng saklolo.
. . . . . . . .Natatangi si Jaffar sa iba pang kabataan dahil kuripot at mautak; ngunit mahabagin ang kaniyang puso, at sumasandig siya sa angking lakas.
. . . . . . . .Humangos siya tungo sa pinagmumulan ng sigaw, at nakita ang uugod-ugod na lalaking hukluban na sinusukól ng dalawang mandarambong sa pader ng lungsod.
. . . . . . . .Hinugot ni Jaffar ang kaniyang sable at hinarap ang mga butangero: napatay niya ang isa, at ang ikalawa’y tumakas palayo.
. . . . . . . .Napaluhod sa paanan ni Jaffar ang matandang nailigtas, at pagkaraang hagkan nito ang kaniyang damit ay sumigaw: “Binatang matapang, ang kabutihang-loob mo’y magagantihan balang araw. Mukha akong pulubi, ngunit sa anyo lamang. Hindi ako karaniwang tao. Pumunta ka bukas nang maaga sa pinuno ng palengke; hihintayin kita sa puwente, at itaga mo sa bato na ako’y nagsasabi ng totoo.”
. . . . . . . .Naisip ni Jaffar: “Mukha ngang pulubi ang lalaking ito; ngunit maraming puwedeng mangyari. Bakit hindi ko subukin?” Pagdaka’y sumagot si Jaffar at winikang, “Maaasahan mo, ápo, at darating ako.”
. . . . . . . .Tinitigan ng matanda ang mukha ni Jaffar, at pagdaka’y marahang lumisan.
. . . . . . . .Noong sumunod na madaling-araw, nagtungo si Jaffar sa palengke. Naroon na ang matanda na naghihintay sa kaniya, at nakapatong ang siko sa marmol na hugasan ng puwente.
. . . . . . . .Tahimik na hinawakan ng matanda ang kamay ng binata, at hinatak patungo sa munting hardin, na nababakuran ng matataas na pader.
. . . . . . . .Sa gitna ng hardin, sa lungtiang damuhan, ay nakatirik ang kagila-gilalas na punongkahoy.
. . . . . . . .Kawangis iyon ng sipres, ngunit ang mga dahon ay asul.
. . . . . . . .May tatlong prutas—tatlong mansanas—ang nakabitin sa mga sanga. Katamtaman ang laki ng una, na pahaba at at puting-puti; ang ikalawa’y malaki, bilog, pulang-pula; at ang ikatlo’y maliit, kulubot ang balát, at naninilaw.
. . . . . . . .Lumagitik nang bahagya ang punongkahoy, bagaman walang simoy. Nagluwal iyon ng tumataginting na tunog, na tila mula sa kampanilyang kristal, at maláy wari sa paglapit ni Jaffar.
. . . . . . . .“Binata!” sabi ng matanda, “pumili ka ng isa sa mga mansanas at mababatid na kapag pinili at kinain ang puti, ikaw ang magiging pinakamarunong sa lahat ng tao; kapag pinili at kinain ang pula, yayaman ka gaya ng Hudyong Rothschild; kapag pinili at kinain ang dilaw, mamahalin ka ng matatandang babae. Magpasiya, at huwag nang magpatumpik-tumpik pa. Sa loob ng isang oras, maaagnas ang mga mansanas, at kusang lulubog ang punongkahoy sa kailaliman ng lupa!”
. . . . . . . .Napatungo si Jaffar at nag-isip. “Ano ba ang dapat kong gawin?” aniya sa mahinang tinig, na waring nakikipagtalo sa sarili. “Kung ikaw ang pinakamarunong, hindi mo na marahil isasaalang-alang ang mabuhay; kung ikaw naman ang pinakamayaman, lahat ay maiinggit sa iyo; mabuting piliin at kainin ang ikatlo, ang nabubulok na mansanas!”
. . . . . . . .At iyon nga ang kaniyang ginawa; at napahalakhak ang matanda, saka nagwikang: “Matalinong binata! Pinili mo ang pinakamahusay na bahagi! Bakit pipiliin ang puting mansanas? Higit kang marunong sa sandaling ito kaysa Solomon. Hindi mo rin kailangan ang pulang mansanas. . . Yayaman ka pa rin kahit wala iyon. Ang tanging yaman mo ay hindi kaiinggitan ninuman.”
. . . . . . . .“Sabihin sa akin, tanda,” ani Jaffar, at nag-alab, “saan nakatira ang kagalang-galang na ina ng ating Kalifa, na protektado ng langit?”
. . . . . . . .Napatungo ang matanda, at itinuro sa binata ang landas.
. . . . . . . .Sino sa Baghdad ang hindi nakakikilala sa Araw ng Uniberso, ang dakila, ang bantog na si Jaffar?

Abril 1878

Kuhang retrato ni Jonathan Borba, at hango sa Unsplash.

 

“Ang Pulubing Babae ng Nápoles,” ni Max Jacob

Salin ng tulang tuluyan mula sa koleksiyong Le Cornet a Des ni Max Jacob ng France.
Salin sa eleganteng Filipino ni Roberto T. Añonuevo ng Filipinas.

Ang Pulubing Babae ng Nápoles

Nang mamuhay ako sa Nápoles, malimit naroon sa gilid ng pintuan ng aking palasyo ang pulubing babae, na aking hinahagisan ng barya bago ako pumasok ng kotse. Isang araw, dahil sa pagtataka na hindi man lámang ako nakatanggap ng anumang pasasalamat mula sa kaniya’y tiningnan ko ang pulubi. Nang suriin ko nang mabuti’y ang inakala kong pulubing babae ay isa palang kahon na yari sa kahoy na pinintahan ng lungti, at nagtataglay ng kaunting pulang luad at ilang bulok na saging.

 

_____________
*Batay sa saling Ingles ni John Welch, at kabilang sa koleksiyong Le Cornet a Des ang orihinal na tula sa Frances ni Max Jacob.

Paghahambing at Pagtatambis sa Tula ni Benilda S. Santos

Pagwawangki [simile] ang karaniwang ginagamit sa tula upang paghambingin ang mga katangian ng dalawang bagay at ilantad ang mga pagkakahawig nito. Ginagamitan ang pagwawangki ng mga katagang, “tulad ng,” “gaya ng,” at “parang” para itampok ang tahasang tumbasan. Maihahalimbawa ang “Si Pedro ay gaya ng robot,” na si Pedro ay tuwirang inihahambing sa robot sa pamamagitan ng “tulad ng” at mahihinuha rito na si Pedro ay maaaring gumagagad sa robotikong kilos na mababatid sa kaniyang pagsasayaw o pagsasalita o pagganap. Ang paraan ng tumbasan ay maaaring tahas, gaya ng isa-sa-isang tumbasan ng mga salita o diwain; o kaya’y padaplis, gaya ng pagpapaabot ng mga pahiwatig sa pamamagitan ng mga hulagway.

Maselan ang pagwawangki kung gagamitin sa paghahambing [comparison] at pagtatambis [contrast]. Sa paghahambing, ang karaniwang pinipiga ay ang pagkakatulad ng mga katangian ng mga bagay, na taliwas sa pagtatambis na humuhugot sa mga pagkakaiba-iba ng mga katangian ng dalawang bagay. Ang pagwawangki ay maaaring makapagpadali ng hambingan o tambisan ng dalawang bagay o panig, ngunit posible ring makapag-iwan ng mga tanong lalo kung malabo ang paraan ng paghahambing o pagtatambis. Tunghayan ang tulang “Ang mga Pulubi at ang mga Maya” ni Benilda S. Santos na gumamit ng pagwawangki sa paghahambing o pangtatambis ng “pulubi” at “ibon.”

Ang mga Pulubi at ang mga Maya
ni Benilda S. Santos

Sa kanto ng Katipunan at Aurora
madalas natin silang makita.
Nakalahad ang palad
ng matandang lalaking bulag
samantalang akay ng matandang babae
kapwa nanlilimahid ang gayak.
Kaiba sa karaniwang pulubi
hindi sila nagsusumamo.
Hindi gumagamit
ng salamangka ng pagmamakaawa
upang magtamo ng biyayang barya.
Naglalahad lamang ng palad
nagmamatyag, naghihintay.
Tatabi sa bangketa
sa pagbeberde ng ilaw.
Lalapit sa pagpula
upang maglahad, magmatyag
maghintay.

Tulad sila
ng mag-asawang maya
sa kapilya
nang magpasiyang gumawa
ng pugad sa likod ng
loudspeaker sa kisame.
Nililipad-lipad
ang bunton ng damong
handa nang sigaan
ni Mang Nelson Dyanitor.
Sa pagtalikod nito
sinisikwat ng tukang maliliksi
ang ilang hibla
at tinatangay pakabila
ng poste, papataas
sa loudspeaker sa kisame.
Kaiba sa karaniwang maya
hindi sila maingay
hindi taranta.
Lumalapag lamang
sa may bunton ng damo
nagmamatyag, naghihintay
na ang lalaki’y umalis
upang patalilis na kumuha
ng ilan pang hibla
pambilog ng bahay-maya.
Lumalapag, nagmamatyag
naghihintay, kumakampay
nang papataas at magkasabay.

Tayo na saksi ng lahat
tinitimbang-timbang pa sa palad
kung aling daan
ang pipiliin sa paglisan.

Sa tula ni Santos, iwinawangki ang mga pulubi sa mga maya upang ilantad ang pagkakahawig ng kani-kanilang gawi sa pagdating, pag-iwas, at pag-alis sa gitna ng inaasahang panganib. Ngunit higit pa rito, ang mga tinukoy na pulubi sa tula ay kakaiba umano sa karaniwang pulubi (dahil hindi gumagamit ng konsepto ng “awa” para makalimos). Gayundin ang mga tinukoy na ibon sa tula na kakaiba kung itatambis sa karaniwang maya (dahil namumugad ang mga ito sa likod ng loudspeaker ng kisame ng simbahan). Ang taktika ng pagwawangki ni Santos ay mababatid sa paghahanay ng mga saknong, na ang una ay para sa mga pulubi, samantalang ang ikalawa ay para sa mga maya.

Kung may pagkakahawig man ang dalawang panig, ang kapuwa pulubi at maya ay marunong “magmatyag at maghintay.”  Hihintayin ng mga pulubi ang pulang ilaw ng trapiko bago lumapit sa mga sasakyan at mamalimos; sa kabilang dako’y hihintayin ng mga maya ang pagtalikod ng diyanitor bago manguha ng mga hibla ng dayami. Ngunit ang pulubi ay nanghihingi ng pera (na pasibong paraan ng pagtatamo ng ginhawa), samantalang ang maya ay nangunguha ng dayami (na aktibong paraan ng pagtatamo ng pugad o seguridad).

Ang pamamalimos ng mga pulubi ay itinatakda ng ekomikong kalagayan nila sa lipunan, alinsunod sa pananaw ng tao, at ang pulang ilaw ng trapiko ay kumbensiyong itinatakda ng lipunan upang matiyak ang seguridad at maayos na daloy ng mga sasakyan sa kalye. Ang pamamalimos—na bagaman tumutugon sa pangangailangang biyolohiko ng tao [i.e., pisikal na gutom at hirap]—ay hindi makapagliligtas sa tao, bagkus naglalapit pa sa mga pulubi para mapahamak. Masisipat din ang pamamalimos na higit na nakakiling sa ekonomiko kaysa biyolohikong usapin, maliban na lamang kung ipagpapalagay na namamalimos ang mga pulubi dahil iyon lamang ang abot ng kanilang isip at kakayahan. Samantala, tanggalin ang ilaw trapiko at maaasahan ang pagsisikip ng mga kalye dahil sa pag-aagawan ng mga sasakyan na sakupin ang kaunting espasyo. Higit pa rito, maaasahan ang napipintong aksidente ng mga pulubi kung walang ilaw trapiko.

Sa kabilang dako, ang pagbubuo ng pugad ng mga maya ay itinatakda ng kanilang pangangailangang biyolohiko, imbes na kalagayang ekonomiko. Ang gawi nito ay batay sa kalikasan [instinct], kaya ang pag-iwas nito sa diyanitor ay isang paraan ng pagpapanatili ng kaligtasan at seguridad sa buhay. Kahit pa sabihing namugad ito sa loob ng simbahan at sa likod ng ispiker sa kisame, ang gawi nito ay pag-uulit lamang sa dating ginagawa ng mga ibon at paniking pumapaloob sa simbahan at sumisiksik sa mga adobeng pader upang mamugad. Sa tula ni Santos, nagkataon lamang marahil na iba na ang anyo ng simbahan na mahihinuhang moderno, ngunit nananatiling pareho pa rin ang asal ng mga ibon. Ang diyanitor ay masisipat na inuupahan ng simbahan para sa partikular na tungkuling linisin at pangalagaan ang loob at labas ng simbahan, alinsunod sa pananaw ng tao. Ngunit para sa pananaw ng mga ibon, ang diyanitor ay maaaring isang panganib na makasisira ng pugad at makapagtataboy palayo sa mga maya.

Ang paghahambing at pagtatambis sa mga katangian ng pulubi at maya ay masisilipan ng puwang kung isasaalang-alang ang pangmaramihang persona na nagsasalita sa tula. Sa ikatlo at pangwakas na saknong, ang tinutukoy na “tayo” ay maaaring ang mga tao na magkakaantas ang pangkabuhayan at pangkulturang pinagmulan. May isa at karaniwang pagtingin sila hinggil sa “pulubi” at “maya.”

Kung uuriin nang maigi, ang paghahambing at pagtatambis ay maaaring tingnan sa tatlong paraan: una, lohikong antas; ikalawa, emosyonal na antas; at ikatlo, transendental na antas. Sa lohikong antas, ang “pagmamatyag at paghihintay” ng mga pulubi at maya ay nagkakahawig lamang sa pinakapayak na tumbasang pisikal. Ngunit higit pa rito, ang “pagmamatyag at paghihintay” ng mga maya ay iba sa “pagmamatyag at paghihintay” ng mga pulubi, dahil posibleng ang isa sa mga pulubi ay bulag at wala silang kakayahang magmatyag gaya ng espiya ng pulisya o militar. Naiiba rin ang pagiging kalmante ng mga maya kompara sa mga pulubi, dahil naitatakda iyon ng partikular na pagsagap o pagkaunawa hinggil sa maituturing na pisikal na panganib o banta. Ang gawi ng mga ibon ay batay sa pagkakatanto nito sa panganib na maaaring matutuhan ng isang sari ng hayop sa paglipas ng panahon para mapanatili ang sariling kaligtasan.

Sa emosyonal na antas, tinatangka ng tulang paghambingin o pagtambisin ang buhay ng pulubi sa buhay ng ibon, ngunit sa bigong paraan. Nanghihingi ng limos ang mga pulubi, samantalang nagnanakaw ng mga hibla o layak na tinipon ng diyanitor ang mga maya. Maaaring hindi tandisang nagmamakaawa ang mga pulubi para malimusan, ngunit ang mismong anyo nilang dukha at marurusing ang posibleng makaantig sa ibang tao upang magbigay ng limos. Ang “salamangka ng pagmamakaawa” ay mahihinuhang higit sa pisikal na pagkilos, bagkus sa pahiwatig ng anyo ng namamalimos (na maaaring bulag, mahina, at matanda). Sa kabilang dako, ang mga maya ay ipinamalas na kakaiba sa ibang ibon dahil hindi palahuni. Ngunit palabis ang ganitong pagmamasid, kung isasaalang-alang ang kabuuang gawi ng ibon sa maghapon. Paano mababatid ng persona na gayon nga katahimik ang mag-asawang maya sa buong maghapon kompara sa ibang mga ibon? Nasa loob ng simbahan nang matagal ang persona? Mahihinuhang linyado ang pagtanaw ng persona, at muli, mauugat ito sa kanilang pinagmulang ekonomikong estado sa lipunan.

Sa transendental na antas, ang landas na pinili ng mga pulubi ay maaaring naiiba sa pinili ng mga maya. Ngunit kung wawariin nang malalim, wala naman talagang dapat na pagtambisin. Ito ay sa pangyayaring iba ang lunan ng mga pulubi (na higit na maraming panganib ng sasakyan) kompara sa lunan ng mga maya (na kakaunti ang mga panganib, mula man sa ibang predator na hayop o tao). Wala ring dapat paghambingin, dahil ang mga tao ay may kakayahang makapag-isip at dumama nang higit sa kayang gawin ng mga maya, maliban na lamang kung sadyang may pinsala ang isip ng mga pulubi. Sa naturalistang pananaw, ang tadhana ay naitatakda ng likas na katangian [instinct], gaya ng ibong gumagawa ng pugad. Ngunit sa realistang pananaw, ang panlipunang gawi ng mga pulubi [pamamalimos] ang magtatakda ng kanilang kapalaran sa buhay.

Kung babalikan ang pananaw ng pangmaramihang personang nagsasalita sa tula, ang pananaw na ito ay nauulapan ng prehuwisyo ng kanilang ekonomikong estadong pinagmulan. Hindi matapat at lapat ang pagsasaad ng “pagmamatyag at paghihintay,” at ang konsepto ng kaligtasan at ginhawa ay walang kakayahang umigpaw sa de-kahong pananaw. Ang naturang prehuwisyo ang magiging sanhi rin ng pagkatiwalag sa kaligiran ng persona sa tula. Kaya ang pahayag na “kung aling daan/ ang pipiliin sa paglisan” ay burges na pagpapamalay nang mababaw hinggil sa isang tagpo, nang hindi alintana ang realidad ng ugat ng kahirapan ng mga tao.

Diyalohikong Agos sa “Sirang Fountain” ni Ronald A. Atilano

Sirang Fountain

ni Ronald A. Atilano

 

1                                         At naglaho

2 Ang maharlikang korona ng tubig,

3 Na animo’y

4 Isang maalamat na hari

5 Ang nilamon ng balon.

6 Aninawin ang kalawangin niyang

7 Kalansay sa kailaliman. Pakinggan

8 Ang maalikabok na sipol

9 Ng kaniyang mga buto.

 

10 Itinangis ng plasa ang mortal nitong panginoon.

 

11 Libo-libong bagwis

12 Ng akasya ang nangagsisid

13 Upang langkay-langkay

14 Na maagnas lamang

15 Sa kaniyang sinapupunan.

16 Nalibing sa kaniyang putik

17 Ang alaala’t gilas

18 Ng gintong mga kaliskis.

 

19 Dinalisay siya

20 Ng mikrobyo at burak,

21 Pinagpala ng kiti-kiti’t

22 Patay na kulisap,

23 Kinumutan

24 Ng makapal na lumot

 

25 Upang sa katanghalia’y

26 Salukin ng nangingitim na tabo

27 At maging pamatid-uhaw

28 Ng nanggigitatang

29 Mga mamamayan

30 Ng plasa.

 

31 Sino’ng magsasabing hindi ito

32 Ang balon ng buhay

33 Na hinahanap-hanap ni Ponce de Leon?

Maituturing na “fountain” ang anumang sumisirit na tubig o likido nang pataas o pababa, likas man o artipisyal ang pinagmulan. Maikakabit din ang nasabing salita sa estrukturang mala-sanaw o dili kaya’y imbakan na patuloy na pinagpapaagusan ng tubig o anumang likido sa pamamagitan ng likás o mekanikal na pamamaraan. Mula sa salitang Latin na “fontanus” (font + anus), ang “fountain” ay nakargahan ng pambihirang pakahulugan, pahiwatig, mito, at ideolohiya paglipas ng panahon, at kaya hindi kataka-takang maging panuring din iyon sa “paputok” o sa “ulan ng mga alipato,” bukod pa sa ibang partikular na gamit. Pinakamalamapit na panumbas ang mga salitang “matang-tubig” o “bukál” sa Tagalog, at “saguróng” kundi man “naglagbóng” sa Bikol.

Sa tulang “Sirang Fountain” ni Ronald A. Atilano, walang tiyak na artipisyal na bukál ang tinukoy ng personang mahihinuhang may tiyak na kausap (i.e., ang nakamasid sa fountain). Maaaring humuhugot ng alusyon yaon sa mga publikong bukál na umiral sa sinaunang Roma at Italya, at siyang nagbigay ng tubig araw-araw sa mga dukha at kulang-palad. Mababanggit din ang mga tanyag na pabukál sa Cairo, Damascus, Granada, at Istanbul na pawang taglay ang impluwensiya ng Islamikong henyo hinggil sa sining, arkitektura, at inhinyeriya na pawang maipagmamalaki sa buong daigdig. Maaaring isang wasak na estrukturang pabukál lamang ang tinutukoy sa tula, gaya ng matatagpuan sa plasa ng Maynila, at malayong-malayo sa mga fountain ng Versailles at Paris o Chicago at New York.

Ano’t anuman ay hinahatak ng persona ang kaniyang kinakausap na tao na balikan ang nakalipas. Mababatid ito kapag tinimbang ang pagsasapin-saping kombinasyon ng nagtatagisang mga salita, ang paghahalo ng pantasya at katotohanan, ang pagtitimpla ng magkakasalungat na larawan o diwain, at ang pagtatampok ng subersiyon sa nakagawiang pananaw hinggil sa “balon ng buhay” (i.e., Fountain of Youth); o kaya’y sa “karunungan” o “inspirasyon” (i.e., Pierian spring) na humuhugot ng pahiwatig sa bukal ng Pieria na matatagpuan sa dahilig ng maalamat na Bundok Olympus. Sa madali’t salita, ang tula ni Atilano ay salamangka hinggil sa isang tagpo. Binubura nito ang mga hanggahang itinakda ng lipunan, pagdaka’y tumatahak sa lohika ng Karnabal kung ibabatay sa lente ni Mikhail M. Bakhtin, at pinananaig ang personal na kaluguran imbes na kagandahang-asal at autoridad.

Itinuturing na sagrado ang matang-tubig sa sinaunang Gresya. Inihandog ang isang bukál kay Pirene na sinasabing ang mga luha’y siyang pinagmulan ng bukal sa daigdig. Mababanggit ding halimbawa si Arethusa, na hinabol-habol at pinagnasahan ni Alpheus. Nabigong maangkin ni Alpheus si Arethusa nang paghunusing matang-tubig ni Artemis ang marikit na si Arethusa, huwag lamang malupig ng diyos ng ilog. Ipinahihiwatig wari nito na halos magkatumbas ang matang-tubig at ang inmortalidad. Sa Filipinas, maipapangkat sa walong uri ang mga kawikaan hinggil sa matang-tubig, samantalang maipapangkat sa siyam ang mga kawikaang hinggil sa balon, ayon na rin sa saliksik ni Damiana L. Eugenio. Kaugnay ang nasabing mga kawikaan sa buhay, at sa pag-iral nang dalisay.

Maiuugnay sa mga nabanggit ang maalamat na “Matang-tubig ng Buhay” na ginalugad ngunit nabigong matagpuan ni Juan Ponce de León (1460?-1521). Si Ponce de León ang Espanyol na kawal at eksplorador na kasama ni Cristobal Colon, at ang nagtatag ng kolonya sa Puerto Rico noong 1508. Ibinunyag umano ng mga Indio kay Ponce de León ang maalamat na pulong Bimini, ang pook na naglilihim ng mahiwagang matang-tubig na kayang magpanumbalik ng sigla at kabataan sa sinumang pinalad na makapaligo roon. Florida ang nasilayan ni Ponce de León sa kaniyang paghahanap ng Fuente de Juvencio. Ngunit ang pook na pinangalanan niyang La Florida ay maghahatid din sa kaniya sa landas ng tinik at panganib, dahil naghimagsik ang mga Indio at siya’y muntik nang mapatay sa bakbakan. Idinaong pagdaka sa Cuba ang eksplorador, at di-maglalaon ay yayao dahil sa malubhang sugat na kaniyang tinamo sa pakikihamok sa mga Indio na ibig niyang sakupin.

Maihahakang ang panlabas na anyo ng tula ni Atilano ay hugis dambuhalang kalis bilang fountain. Taludtod 1 ang magsisilbing pinakanguso ng kalis. Taludtod 10 naman ang kuwelyo. Ang mga taludtod 11-30 ang bungéd. Samantalang pinakapaanan at salalayan ang mga taludtod 31-33. Mistulang pingas ang taludtod 3 dahil ang mga salitang “Na animo’y” wala namang matingkad na hulagway at tulay lamang ng pagwawangki (i.e., simile). Mapupuwing din ang taludtod 30 (“Ng plasa.”) dahil maiaangat ito sa taludtod 29 nang di-pinapupusyaw ang pagbitin sa anyo o himig. Ano’t anuman ay masasabing wala sa naturang disenyo ang halina at kariktan ng tula.

Isang balon ang inilarawang inagnas ng panahon. Ikinalungkot ng madla ang pangyayari, dahil ang dating maganda’t malinis na artipisyal na bukál ay naghunos na kasuklam-suklam na imbakan ng maruming tubig, dahon, mikrobyo, at insekto. Sa kabila ng lahat ay nagsisilbi pa rin yaong salukan ng tubig ng mga kulang-palad, kundi man taong-grasa, upang tighawin ang kanilang uhaw. Nagwakas sa pabalintunang retorikang tanong ang tula: “Sino’ng magsasabing hindi ito/ Ang balon ng buhay/ Na hinahanap-hanap ni Ponce de Leon?”//

Sa unang saknong ng tula, hinihimok ng persona na pumaloob sa diyalohikong pagtanaw ang kaniyang kausap. Ginamit ang pagwawangki sa mga taludtod 1-5. Ang personikasyon ng tubig bilang kalansay ng hari ay aalingawngaw sa mga taludtod 6-9. Kaugnay niyon ay maituturing na disjunctio ang kombinasyon ng “naglaho” (taludtod 1) at “nilamon” (taludtod 5), samantalang lumilitaw na synonimia ang “maharlikang korona” (taludtod 2) at “maalamat na hari” (taludtod 4). Kung lilingon sa panulaang Tagalog, ang mga taludtod 4-5 ay malapit na alusyon kay Don Juan sa Ibong Adarna. Gayunman ay nakaahon si Don Juan at nakaligtas sa napipintong kapahamakang dulot ng pagtataksil sa kaniya ng mga kapatid na sina Don Pedro at Don Diego.

Ang taludtod 10 (“Itinangis ng plasa ang mortal nitong panginoon”) ay maituturing na isang panig ng pagtanaw mula sa mga mamamayang nakaaangat sa lipunan at siyang nakababatid ng halaga’t mahabang kasaysayan ng tinutukoy na fountain. Salungat ang naturang taludtod kung itatagis sa mga taludtod 25-30—ang pagtanaw naman mula sa panig ng mababang saray ng lipunan—dahil “pamatid-uhaw” pa rin ang fountain kahit gastado na’t sira. Matagal nang nakatimo sa mga sinaunang kawikaan ng Filipinas ang nasabing kapalaran. “Natutuyo kahit ang bukal,” wika nga sa Tagalog. Maitatambis ang gayong kawikaan sa “Wala sing tuburan/ Nga dili mahubsan,” na hango sa Hiligaynon. O di kaya’y sa pangaral ng Ivatan hinggil sa halaga na tubig: “Anu makolay u vito am mauri u kadidieu/ Mo su sinmo nu kanum.” Totoo, ganap lamang natin mababatid ang halaga ng balon kapag tuyot na ang tubig sa loob niyon. Balikan ang publikong pabukál sa sinaunang Roma at Italya, at mahihinuhang kinakargahan ng ideolohiya ang ngangayuning fountain na may parehong papel.

Samantala’y ang palabis (i.e., hyperbole) sa taludtod 11 at 13 ay nagtatangkang magpasok ng bagong pagtanaw sa idinulot na pagkasira ng artipisyal na bukál. Bakit pulos “bagwis” (dahon?) ng akasya lamang ang binanggit at nakaligtaan yata ang mga plastik o papel na isinadlak ng hangin sa fountain? Mapupuwing din ang salitang “nangagsisid” sa taludtod 12 dahil lumulutang ang dahon na taliwas sa paglubog ng anumang mabigat na bagay kung ibabatay sa agham. Mapagbibigyan ang nasabing pagtanaw kung tatanggapin ang pabalintunang timpla ng mga salita, halimbawa na ang siglang sinasagisag ng “bagwis” kung ihahambing sa “pagkaagnas” at pagbabalik sa pinagmulan (taludtod 15). Ang adnominatio sa “libo-libo” at “langkay-langkay” ay tila pagdiriin ng pagkakapantay-pantay sa gitna ng pagkaagnas o kamatayan, bagaman hindi sintindi ng pagpapamalay kung ihahambing sa tila baul na fountain at lihim na nagtataglay ng mga bakás o alaala ng dating mga ginintuang isda.

Ang pabalintunang pahayag ay iigting sa mga taludtod 19-24. Ang teksto ng mga salitang “mikrobyo,” “burak,” “kiti-kiti,” “kulisap,” at “lumot” ay ikinabit sa teksto ng “dinalisay,” “pinagpala,” at “kinumutan.”Ang resulta’y isang uri ng pailalim na diskurso: ang paradoha mula sa magkataliwas na mga katangiang ipinaloob sa iisang larawan. Maparikala naman ang mga taludtod 25-30, kung isisingit na hindi naman talaga ganap na naglaho ang tubig o ang fountain, gaya ng isinasaad sa mga taludtod 1-2. May estetikang silbi—alinsunod sa pakahulugan ni Jan Mukarovsky—ang sirang fountain para sa dukha, bagaman isa nang pangit at walang pakinabang sa sinumang tao na humahanap ng maganda, mabango, at sariwang publikong bukál. Nagbubukas samakatwid yaon ng subersibong diskurso hinggil sa namamayaning pagsipat sa ornamental at mekanikal na bukál, bilang paghahanda at pananda sa maaaring maging diyalohikong tumbasan na mauugat kaipala sa retorikang tanong ng persona.

Hinahamon ng persona na pumaloob sa isang diyalogo ang kaniyang kausap sa pamamagitan ng pangwakas na tanong (taludtod 31-33). Na maaaring sagutin o hindi sagutin dahil mistulang sala-sa-init, sala-sa-lamig ang magiging sagot. Gayunman, ang gayong linya ng pangangatwiran ay mahihinuhang pagbali sa katwiran ng nakagawiang pagtanaw hinggil sa ornamental at mekanikal na bukál, ang bukál na higit na kasiya-siyang masdan imbes na maging tulay lamang upang pahabain ang buhay. Masisipat na ang Fuente de Juvencio ni Ponce de León ay siya ring Fuente de Juvencio ng taong-grasa (mga taludtod 28-29) alinsunod sa matalinghagang pamamaraan. Subalit ang “balon ng buhay” ay kaugnay ng isa pang balakid: ang kamatayan. Napatay ang eksplorador dahil sa kaniyang kasakiman, at marahil mamamatay ang taong-grasa sanhi ng kaniyang kamangmangan o dili kaya’y kawalan ng bait. Sa isa pang panig ng diyalohikong talakay, masasabing maláy na hinanap ni Ponce de León ang mahiwagang matang-tubig upang humaba ang kaniyang buhay at maghunos sa pagkadiyos ngunit siya’y nabigo. Taliwas na taliwas ito sa taong-grasa na di-maláy o di-alintana ang kaniyang ginagawang pag-inom ng tubig na pulos mikrobyo, at marahil hindi rin nagsasaalang-alang kung dapat pa nga ba siyang mabuhay o umiral nang matagal sa daigdig.

Pauyam at nababahiran ng parikala ang pangwakas na tanong sa tula, kung uuriin ang personang naghain ng tanong. Ang persona ay mahihinuhang hindi karaniwang mamamayan, bagkus nakatataas sa aspektong intelektuwal, kung hindi man sa aspektong panlipunan at pang-ekonomya, kung ihahambing sa mga nanggigitatang mamamayan na kaniyang tinukoy sa tula. Hinihimok ng persona ang kaniyang kausap na pumaloob sa diskursong “Sino’ng magsasabing hindi ito/ Ang balon ng buhay/ na hinanap-hanap ni Ponce de León?” Na maaaring sagutin nang alinsunod sa pinakamababang saráy ng tumbasan ng mga aspekto ng “Matang-tubig,” “eksplorador,” at “Bimini” ng Nakalipas na Panahon sa isang panig; at ng “fountain,” “lagalag,” at “plasa” ng Kasalukuyang Panahon sa kabilang panig, habang ipinipilit ibuhol ang diskurso ng pag-inom sa bukal ng inmortalidad at ng pagtighaw sa panandaliang uhaw sa pisikal na antas ng isang mortal.

Samantala’y kung ituturing na kargado ng ideolohiya ang naturang tanong, alinsunod sa talakay ni Valentin Voloshinov, ang sagot ay magiging taliwas na diskurso dahil kongkistador ang hulagway ni Ponce de León sa isang panig; at sa kabilang panig naman ay sakop ng autoridad at maykaya ang “mga nanggigitatang mamamayan sa plasa.” Bukod pa rito’y ipinapangako ng “Fuente de Juvencio” ang inmortalidad makaraang makalusot sa pagsubok, samantalang ang “sirang fountain” ay makapaghahain lamang ng panandaliang pagraos sa pisikal na uhaw ngunit makapagdudulot din ng sakít sanhi ng mikrobyo. Nasa antas na mito o kinathang kasaysayan ang kay Ponce de León, samantalang nasa antas ng realidad o kakatwa ang panig ng mga nanggigitatang mamamayan. Lihim ang matang-tubig ng Bimini na laan lamang sa mga tarikán at malayo sa mata ng madla, samantalang ang plasa na kinalalagyan ng publikong fountain ay lantad sa paningin ng madla at madaling maabot. Kung likás ang “balon ng buhay,” isang artipisyal na estruktura ang “sirang fountain.” Pinananaig ng sinaunang alamat ang patalinghagang pagdulog sa buhay, samantalang iginigiit ng kontemporaneo’t sirang estruktura ng bukál ang literal na pag-iral nang di-malay sa kaligiran. Napakapayak samakatwid sa unang malas ng “Sirang Fountain” ni Ronald A. Atilano, subalit ikinukubli lamang niyon ang tunay na nagsasalimbayang agos: ang diyalohikong pag-iral sa ating daigdig.

Marami pang pagbasa ang mailalapat sa nasabing tula. Isang hamak na pag-urirat lamang ang ginawa ko. Na maisasantabi, at maituturing na paghipo sa matang-tubig ng dakilang pakikipagsapalaran. (Roberto T. Añonuevo, 2 Hunyo 2004)