Doon sa San Naum, ni Azem Shkreli

Salin ng “Në Shën Naum,” ni Azem Shkreli ng Albania
Salin sa pandaigdigang Filipino ni Roberto T. Añonuevo

Doon sa San Naum

Nagtungo ako rito
Upang binyagan nang walang pangalan.

Nagtungo ako rito
Upang pagpalain nang walang korona.

Nagtungo ako rito
Upang pabanalin nang walang insenso.

Nagtungo ako rito
Upang magsabáng ang dalawang landas.

Nagtungo ako rito
nang magdasal sa mundo alang-alang sa diyos.

greyscale photo of building

Advertisements

Pambungad sa mga Pambungad, ni Migjeni

Salin ng “Parathania e parathanieve,” ni Migjeni (daglat ng Millosh Gjergj Nikolla) ng Albania
Salin sa pandaigdigang Filipino ni Roberto T. Añonuevo

Pambungad sa mga Pambungad

Humihina ang mga diyos sa paglipas ng mga araw;
Gumuguho ang kanilang mga hulagway
Sa pag-inog ng mga taon at siglo,
At ngayon ay walang nakaaalam kung sino talaga
Ang diyos at kung sino ang tao.
Sa utak ng sangkatauhan, nakayukod ang diyos,
Ang kaniyang mga daliri’y nakatimo sa pilipisan
Na pahiwatig ng pagsisisi
At sa mapait na panghihinayang ay napahiyaw:
Ano, ano ang aking nalikha?
Hindi batid ng tao
Kung ang diyos ang kaniyang nilikha
O siya ang nilalang ng diyos,
Ngunit naaarok niyang isang uri ng kahangalan
Ang magmuni-muni sa idolong hindi tumutugon.
At ngayon ay walang nakababatid kung sino
Ang diyos at kung sino ang tao.
Sumapit ang panahon
Na ang mga tao’y lubos na nagkakaunawaan
Sa isa’t isa upang itindig ang Tore ng Babel—
At sa tuktok ng Tore, sa pinakamataas na trono,
Ang tao ay luluklok, at sisigaw nang ubos-lakas:
O diyos! Nasaan ka?

Alimbukad: Wikang Filipino sa panitikang pandaigdig

Mga Talinghaga ni Abu al-Ala al-Maarri

Salin ng tula ni Abu al-Ala al-Maarri ng Syria, at hango sa bersiyong Ingles na The Diwan of Abu’l-Ala by Abu al-Ala al-Maarri  (1909) ni Henry Baerlein.
Salin sa eleganteng Filipino ni Roberto T. Añonuevo ng Filipinas.

Mga Talinghaga ni Abu al-Ala al-Maarri

I.
Talikdan ang pagsamba sa masjid at tumalikod
sa walang saysay na dasal, mula sa paghahandog
Ng tupa, dahil ang tadhana’y mangkok ng pagtulog
O mangkok ng pagdurusa—na dapat mong malagok.

II.
Ang mga matang eskarlata ng umaga’y habol
Ng gabi’t umuungol sa makitid na kalyehon;
Ngunit sa pagsalpok sa ating mundo’y nilalamon
Tayo ng dalawa’t lumakas sa hidwang naroon.

III.
Walang saysay ang mangarap ng malaking kalakal,
Walang saysay maglayag sa hindi pa nalalakbay,
Walang saysay maghanap ng pantalan ng hulagway
Kung ang lahat ay nakatakda noong una pa man.

IV.
Masdan, mga katoto, ang nakalaan sa akin
Ang dingal ng pagtingala ta sa himpapawirin:
Nagparangal kayo kay Saturno, habang ako’y pilîng
Pinapaslang Niya na higit ang gahum at ningning.

V.
Kailangang maglakbay nang pasan ang dala-dala
Sa madilim, pasikot-sikot na landas tuwina;
Magsama ng mga táong tanglaw sa ulo’t paa
Kung ibig makalagos sa panganib ng kalsada.

VI.
Mababatid mong lahat ng baluti’y hindi sapat—
Malalantad ka sa hagupit ng guhit ng palad;
Na susukulin ka’t bibigtihin ng libong málas
Hanggang ikaw ay maibalot sa mortahang ganap.

VII.
Makipag-usap sa simoy na hatid ang sang-ikid
Na kariktan at sákit anuman ang iyong panig:
Ang ginintuang tagumpay ng gabutil na mais
At ang sagradong bulóng ng rosas na matitinik.

VIII.
Kung sakali’t sa mahiwagang hardin ay sumilay
Ang mabunying rosas na walang kupas kailanman
Dapat bang kumuha ng mapanyurak na panghukay
At lumikha ng libingan sa ilalim ng ringal?

IX.
Ako bang alabok lámang sa parang na malawak
Ay mag-iisip lumaban sa buhawing malakas?
O ako na nilaspatangan sa buong magdamag
Ay sa kandungan ng buong gabi muling lalapag?

Simbahan at Mga Hulagway

Makapangyarihang íkon ang simbahan sa Filipinas, sapagkat ito ang tagpuan ng mga panalangin, pananampalataya, pagsisisi, at pasasalamat  mula sa iba’t ibang saray ng lipunan. Simbahan ang naghatid ng kaapihan sa kapuluan, ngunit simbahan din ang magsisilang ng luklukan ng pamahalaang nagsasarili at lumaya mula sa kaalipnan. Pinaghihilom ng simbahan ang kirot ng damdamin, at sa ilang pagkakataon, ay mahimalang gumagamot sa pisikal at sikolohikong sakit ng mga deboto. Ginawang imortal ng makatang Florentino T. Collantes ang “Lumang Simbahan,” at ang simbahang ito ay makapaglalapit sa langit at lupa, at ang pagmamahal ay hahamakin kahit ang libingan, matamo lamang ang itinitibok ng kalooban [Mga kuhang retrato ni Bobby Añonuevo © 2012].

Daan sa kalangitan.Simbahan ng Barasoain [Baraswain].Kampanaryo ng Barasoain.Hari ng mga Api.Pananampalataya sa kalayaan.Tanaw.Krus na daan.

Pagsunog ng Koran

Binubuhay ni Pastor Terry Jones, pinuno ng munting sekta ng mga Protestante sa Estados Unidos, ang sining ng prehuwisyo at poot laban sa Islam na taliwas sa dapat asahan sa isang alagad ng simbahan. Sa Setyembre 11, nakatakda niyang sunugin ang mga sipi ng Koran sa piling ng kaniyang mga alagad, upang ipagunita ang madugong 9-11 atake ng mga Islamistang rebelde sa Amerika. Marami ang nabulabog sa dogmatikong pahayag ng butihing pastor, na ikinangingitngit ng mga Muslim sa iba’t ibang panig ng daigdig, dahil ang kaniyang pahayag ay sinasaplutan ng pangangatwiran ng pananampalatayang relihiyoso imbes na maging lohiko.

Pinanaig ni Jones ang sukal ng damdamin laban sa itinuturing na sagradong aklat ng mga Muslim na tiyak kong hindi niya nabasa sa kabuuan. At ang Koran, na nagtataglay ng samot-saring pakahulugan, sagisag, at halagahan sa panig ng pangunahing relihiyon sa daigdig, ay yuyurakan sa paraang sinematograpiko upang igiit ang sinaunang krusadang relihiyoso na handang sumabay sa armadong digmaan at pananakop na pawang isinusulong ng Amerika at ng mga alyado nitong bansa sa Afghanistan, Iraq, Lebanon, Pakistan, Palestine, at sa Gitnang Silangan sa kabuuan.

Ngunit sa oras na gawin iyon ni Jones, ang mga salita sa Koran ay lalong magiging eternal at makapangyarihan. Ang Koran ay hindi na lamang magiging newtral na artefakto at malamig na teksto. Ito ay babangon mula sa mga abo, magkakaroon ng bagong anyo, magtitindig ng kontra-diskurso laban sa baryotikong pananaw ni Pastor Jones, at marahil ay makahihimok ng bagong hanay ng mga radikal na deboto upang ipagpatuloy ang pakikibaka para wakasan ang prehuwisyo, katangahan, at kapaluan ng mga Amerikanong hangga ngayon ay bansot mag-isip.

Nakapangingilabot ang pagsulpot ni Jones dahil isinasakatawan niya ang diwain ni Joseph McCarthy na lumilikha ng Kubling Digmaan na sa pagkakataong ito ay may kaugnayan sa relihiyon. Ngunit higit na barbaro bagaman banal itong si Jones, na parang emperador o obispo na handang sunugin ang aklatan at ilibing nang buháy ang mga iskolar ng Islam. Sabihin mang simboliko ang pagsunog ng Koran, ang mismong asal na iyon ay nagpapalaganap ng ultimong karahasan na pangkaisipan at pangkalooban na pawang tumututol kumilala sa pambihirang pananampalataya at paraan ng pamumuhay.

Kailangang iwaksi ang halimbawa ni Pastor Jones.

Nakapagtataka na kahit sa Amerika ay nagaganap pa hangga ngayon ang librisidyo. (Kung ang librisidyo ay tumutukoy sa panununog ng aklat at iba pang kaugnay na babasahin dahil sa pagtutol na moral, politiko, at relihiyoso, ang pagtutol na ito ay dapat ibinabatay ni Pastor Jones sa aral na nakalimbag sa Koran at hindi sa mga lihis na pangangaral ng kung sinong radikal na Islamista.) Ang librisidyo ay ginagawa upang ipataw ang kapangyarihan ng awtoridad sa madla, at imbes na hayaan ang madlang mag-isip ay binabansot ng propaganda ang madla para sumunod sa atas ng awtoridad alinsunod sa paghalukay ng damdamin. Ang pagpapasiklab ng damdamin ang minamabuti ng librisidyo, at ang dapat sanang diskurso hinggil sa isang usapin ay natatabunan ng paninigaw at pang-uusig.

Kahit sabihin pang bulok ang isang aklat o babasahin, hindi mawawakasan ang halina nito sa panununog, gaya sa Sunog sa Moriones noong dekada 1940 na ginawa ng mga panitikerong tutol sa sinauna’t de-kahong pagsusulat sa Tagalog, o kaya’y pagsisiga ng mga aklat at tropeo sa tabi ng Pambansang Aklatan noong dekada 1970 para tutulan ang nakababansot na literaturang pinalulusot umano ng matatandang tinale. Sa panununog ng aklat, nabubura nang pansamantala lamang ang mga salita, ngunit nananatili ang bulok na diwaing maaaring umiral at magsilang ng bagong prehuwisyo kahit sa isip ng mga tao. Ang kinakailangan kung gayon ay paglikha ng sariwang panitikang sumasagot, at sabihin nang nagdudulot ng alternatibong kaisipan kung alternatibo ngang maituturing, sa mga dating inilalathala ng awtoridad.

Ang kailangan ng panahong ito ay mga intelektuwal—imbes na arsonistang pastor at aktibistang utak-pulbura—na handang isatitik ang kanilang karunungan, saliksik at guniguni sa pinakamasining na paraan. Sa unang malas ay mapanganib ang ganitong tindig, dahil sino bang nasa poder ang nais makabangga ang mga intelektuwal na magbubunyag ng kaniyang lihis na pamamalakad? Ngunit kinakailangan ang mga intelektuwal na magpapanukala ng sariwang pagtanaw at pananaw, para ipaliwanag ang mga sinaunang diwaing nangangailangan ng sariwang pagtitig at interogasyon, na makatutulong sa mga tao sa paraang realistiko, pragmatiko, at pilosopiko.

Naganap na ang madugong 9-11, at maaaring maulit pa ito kung hindi mapipigil ang paglaganap ng mga sungayang Pastor Jones na handang maghayag ng ebanghelyo ng poot, prehuwisyo, at katangahan laban sa mga mamamayan ng daigdig.

Santa Rosalia

Nakahimlay sa matarik na yungib ang pag-ibig, at ang pag-ibig na ito ang aking tagapagligtas. Naulinig iyon ng babaeng maysakit, at napasigaw ng Hesus ko! ngunit inakala marahil na bungang-isip sa mga gabi ng deliryo. Mauulinig muli iyon ng mangangaso isang araw, at hahanapin nito ang kakatwang tinig na iniluluwal ng bunganga ng bundok. Hahalimuyak ang mga buto ng dalagang banal, gaya ng laksang rosal, alinsunod sa utos ng Maykapal. Susundan ng ginoo ang mga sariwang talulot sa bagnos, hanggang matuklasan ang pagmamahal na nakasaplot sa hiwaga ng dasal ang lastag na kalansay. Maaaring napaluha ang mangangaso, at ibababa niya ang mga buto mula sa yungib upang pagparangalan ng lungsod. Uurong ang salot na hatid ng mga pulgas at daga, uurong palayo sa nilalagnat na bayan, at ito ang paniniwalang maghahari sa kalooban ng madla. Hanggang ang likidong alamat ay maisalin sa iyong aklat at gunita. Magkakatawang tao muli ang alamat sa sandaling hindi mo inaasahan. At sa isang mabangong silid na bubukál ang dula ng paulit-ulit na pagpasok ng mangangaso sa madulas, masikip, madilim na lagusan—na naglilihim ng pag-ibig na mananatiling inmortal.

Tulang tuluyan ni Roberto T. Añonuevo. 26 Enero 2010.

Pit Senyor!

Himala ang inaasahan namin sa iyong hulagway, at pahiwatig ng kaligtasan mula sa sumasayaw na apoy. Gumagaan ang aming daigdig na sapupu ng iyong kamay, at gaya mo’y isinisilang muli kami sa pista at dasal. Kasisindakan ka ng mga hari, at sa tangan mong setro’y mabubuksan ang palasyo sa aming mga puso. Bumangon ka mula sa sabsaban upang damitan nang maringal—na karapat-dapat sa sinumang may dugong dibino’t bughaw. Pakiwari namin ay labis na mabigat ang iyong korona, na higit sa laman ng iyong utak at guniguni; at lumalaylay ang balikat mo dahil sa makapal, ginintuang suot. Kung nagkatawang-tao ka tulad ng sinumang anito, hindi ka namin makikilala maliban sa iyong kayumangging mukha at kulot-kulot na buhok. Mananalig kami sa iyo; at ang aming pananalig ay aapaw sa mga lansangan, pantalan, paliparan. Magsisiksikan ang palengke, sabungan, resort, hotel, at katedral. Bababa kami mula sa bundok ng aming paniniwala, palusong sa kaibuturang karnal at mistikal. Sapagkat bata ka, at kami’y matatanda. Magkalayo man ang ating mga edad ay magkalapit naman ang ating mga ulirat. Mabibigkis ang mga lumad at banyaga, uulan ng mga palaso para salubungin ang mga kanyon, magliliwanag ang himpapawid sa mga kuwitis at paputok, at sa nguso ng mga takut, ang mga lapulapu’y huhulihin—para ihain sa ating masaganang piging.

“Pit Senyor!” tulang tuluyan ni Roberto T. Añonuevo. 17 Enero 2010.

“Sa Bulwagan ng Templo” ni Ko Un

Salin ng tula ng makatang Koreanong si  Ko Un
Salin sa eleganteng Filipino ni Roberto T. Añonuevo

SA BULWAGAN NG TEMPLO

Ibagsak si Buda!
Ibagsak ang guwapo at mapintog na Buda!
Ano ang kaugnayan ng eleganteng balbas?
Baklasin ang pintadong putang barakilan!
Ulo ng dragon? Ano’ng silbi ng ulo ng dragon?
Buwagin ang templong iyan, itaboy ang mga monghe,
Paghunusin sila na maging mga uod at alabok!
Puwe!
Lastag, walang ari-ariang Buda ang tunay na Buda!
Ang palengkerang bungangera, siya
siya ang tunay na Buda!
Lahat tayo’y BudaBudaBuda, tunay na Buda.
Buháy na Buda? Isang sigarilyo,
iyan ang preskong-preskong Buda!

Hindi, hindi iyan.
Kahit madaling salungatin ang daigdig,
na lahat ay mariwasa at matiwasay, nababalot
ng marikit na damit pangmayaman, at taglay
ang sangkaterbang nalilikhang kalakal
ng kapuwa Koreano at Amerikanong teknolohiya,
malayang makapamuhay ang bawat tao,
walang panggigipit sa karapatang pantao,
at paraisong maituturing,
at paraisong maituturing ang lahat.
Kahit ang walang kapantay na langit, na hitik sa hiyas,
ay kailangang baguhin pa rin araw-araw ng mga tao.
Kailangang baligtarin ang daigdig na ito araw-araw,
at ipagbanyuhay, tulad ng umaalimbukad na lotus.
Iyan ang Buda.

Ibagsak ang labinlimandaang taon ng kaululan,
humihimbing ang panahon at panahon ay humihimbing,
gaya ng maruming sanaw na umaalingasaw.

Hulagway ni Buddha

Hulagway ni Buddha

Ama Namin at ang Idyoma ng Pananakop

Hamakin at maliitin ang kakayahan ng Tagalog ang isang paraan ng pananakop na ginawa ng mga paring Kastila noong siglo 1600. Kailangang ipabatid ng mananakop na taglay ng sinisipat niyang “katutubo” ang sukdulang katangahan, kabaliwan, at kasamaan, samantalang ang nangangaral ang bukál ng dunong, ginhawa, at luwalhati. Mahalaga ang ganitong pagbubukod upang mabilog ang ulo ng sinasakop, mawalan siya ng tiwala sa sarili, at maniwala na ang katotohanan ay sadyang nagmumula lamang sa banyagang may pambihirang talino at sibilisasyon.

PanalanginNgunit mahirap ang nasabing pangangaral. Iba ang diskurso ng relihiyon at wikang Espanyol, at hindi iyon mauunawaan ng mga Tagalog na iba ang kaligiran, kultura, panahon, at pananaw sa daigdig. Upang magtagumpay sa pangangaral, kinakailangang mag-aral at magpakadalubhasa ang mga pari sa mga wikang taal sa kapuluan, gaya ng Tagalog, Bisaya, at Bikol. Kailangan din nilang magpakahusay sa pagkasangkapan sa mga katutubong idyoma at talinghaga, upang ang anumang banyagang konsepto ay mabihisan ng katutubong anyo habang kipkip ang makamandag na pangangaral. Ang ganitong taktika ay ginawa noon ni Juan de Oliver, OFM, nang sulatin niya ang Declaracion de la Doctrina Christiana en Idioma Tagalog (1582–1591). Maihahalimbawa ang mga paliwanag niya sa pag-aantanda ng krus at sa dasal na “Ama Namin.”

Sa “Declaracion del per signum cruzis” (Yaring Tanda ng Santa Krus), ginamit ni Oliver ang larawan ng tao na nagpapamook (nakikipaglaban nang patayan) o naglalakbay para makidigma na dapat umanong nagsusuot ng baluti at nagbabaon ng sandata upang mapangalagaang ligtas ang katawan sa anumang panganib o kapahamakang maidudulot ng kaaway. Itatambis ni Oliver ang gayon sa kaluluwa ng tao, na dapat umanong mag-antanda muna ng krus bago magtungo kung saan, upang maging ligtas sa kapahamakang dulot ng demonyo. Ang “baluti at sandata” ay tumutukoy sa “pag-aantanda ng krus;” ang “kaaway” ay ang “demonyo;” at ang “katawan” ay kaparis ng “kaluluwa.”

Hiniram ni Oliver ang konsepto ng “katawan,” “baluti,” “sandata,” “búsog,” “gayáng” (sibat), “kaaway,” “kalay” (kalasag) at “kaluluwa” at nilapatan iyon ng pambihirang pahiwatig para sa pagpapaliwanag ng doktrinang Kristiyano. Ang “kaaway” na maaaring mandirigmang tagaibang pook o tribu ay nagkahugis ng “demonyo” na ang resulta’y posibleng makapagpabilis ng pagtanggap ng katutubo sa gayong hambingan. Sa pagbanggit din ng “kaaway,” inililihis ni Oliver ang konsepto ng pagiging “kaaway” mula sa panig ng mga Kastila tungo sa panig ng iba pang tribu o dayo. Maiuugnay din ang kasamaan sa kaaway, at ang katunggali nito ang mahihinuhang nasa panig ng kabutihan.

Ang demonyo bilang kaaway ay gumagamit ng “masamang tukso” at ang tuksong ito ay pinawawalan sa pamamagitan ng larawan ng palaso, na ipinapana sa “noo” (alaala), “bibig” (wika), at “dibdib” (kalooban) ng katutubo. Sa ganitong paglalarawan, mahihinuhang ang katutubo ay bihasa sa paghawak ng busog at palaso, at pataksil kung lumaban, at ang “noo, bibig, at dibdib” ang tatlong sentro na mahalaga sa katauhan ng tao, at dapat sapulin upang magtagumpay ang pangangaral. Kapag naangkin ng demonyo ang alaala ng tao’y mabubulid ito sa kasamaan at kahalayan (i.e., pagyurak sa puri ng tao at paglapastangan sa pinaniniwalaang anito). Kapag naangkin ang wika ay malayang makapagsasabi ang alipin at bihag ng labag sa kaugalian at kabutihang-asal ng kanilang pinagmulang tribu. Kapag nabihag ang kalooban ay magagapi ang pinakapuno o lakas ng katawan. Ang kaligtasan ng tao ay nasa pag-aantada ng krus, ani Oliver, at siyang magsisilbing epektibong pananggalang sa demonyo.

Ang tocsong ypinapana nang Demonio sa noo, ay ang dilan alaala nang tauo, ybig niyang magalaala ang tauo nang masamat, mahalay na alaala, nang magcasala sa Dios, sa masamang panimdim, ay quino Cruzan ang noo, paran taquip yaon, at nang di tomimo yaong tocso.

Ang ytinotocso nang Demonio sa bibig ay ang uica, ybig niya bagang maguica ang tauo nang masasamang uica, sa capuao niya tauo, caya quino Cruzan nang tauo ang caniyang bibig, yñgat na totoo yaon nang di matocso nang Demonioang caniyang uica. Ang dibdib nama, ang siyang tapat yaon nang loob nang tauo, pinapanang tocsohin nang Demonio ang loob (at siyang pono ngayon nang tanang Cataoan). Samacatoir niya, cun matocso niya ang loob, cun papagloobin nang di magaling, cun pagaoin nang masamang gaua, para natocso ang tanang Catauan, at natalo na yaong tauo; Caya naman quino Cruzan ang dibdib, taquip na matibay yaon sa loob di maano nang Demonio, panain man niya.

Yamang mahalaga sa katutubo ang kaligtasan, ang pag-aantada ay maaaring ikabit din sa konsepto ng “pag-aanito,” “bulong,” at “agimat.” Ang kahusayan nito ay nasa tao na nagsasagawa ng gayong ritwal o kaugalian, at mahihinuhang batay sa tindi ng kaniyang pananampalataya sa mga puwersang sobrenatural. Sa paliwanag ni Oliver, epektibo rin ang pag-aantanda dahil ito ang kinatatakutan umano ng demonyo. Ang pag-aantanda ng krus ay may taglay na “kabagsikan,” na kayang magtaboy sa demonyo, at makapagliligtas umano kahit sa mga di-binyagan. Ang konsepto ng “kabagsikan” ay maiuugnay sa katapangan at husay sa pakikihamok, at sa sining ng digmaan at paghawak ng sandata, na mahihinuhang madaling maarok noon ng mga katutubo.

Maiuugnay ang naturang konsepto sa pagpapaliwanag ni Oliver sa “Ama Namin” (Exposicion del Pater Noster en Lengua Tagala). Bawat linya ng naturang dasal ay tinumbasan ni Oliver ng mahabang paliwanag. Heto ang salin ni Oliver:

Ama Namin
Sungmasalañgit ca
Sambahin ang ñgalan mo
Mapasaamin ang caharian mo.
Sundin ang loob mo.
Dito sa lupa, paran sa lañgit.
Bigyan mo cami ñgaion nang aming canin sa arao arao.
At patauarin mo cami nang aming mañga otang,
para nang pagpapatauar namin, sa nagcacaotang sa amin.
Houag mo caming ypahintulot sa tocso.
At yadya mo cami sa dilan masama.

Hiniram muli niya sa Tagalog ang dalumat ng “ama,” “alipin,”  “maykapal,” “anak,” at “inaanak” upang maipaliwanag ang konsepto ng dasal.  Halimbawa, ang “ama” na maaaring tumutukoy sa “datu” o “pinuno” ang tagapangalaga ng mga “anak” (ginoo) na kasama sa tribu. Ang amang ito ang nagtataglay ng “ginto,” “palay,” “kanin,” “kakanin,” “damit,” “alahas,” “mana”, “alipin,” at iba pang bagay na ipinamamahagi rin niya sa mga nasasakupang anak. Ngunit kung matalik sa kapuwa ang pakahulugan ng “ama,” mababago ito sa konsepto ni Oliver. Para kay Oliver, ang makalupang Ama ay ganap na masama, mahigpit, palautos, at nagtataglay ng mga alahas na makapagpapabigat lamang sa kaluluwa para marating nito ang langit. Ibig sabihin, materyalistiko at sakim bukod sa diktador ang ama na katutubo kung ikokompara sa mapagbigay na “ama” na sumasagisag kay Yahweh. Ang “ama” ng katutubo ay kinapopootan ng mga tao, alinsunod sa pananaw ni Oliver, samantalang ang “ama” ng Kristiyano ay mabuti at mapagbigay.

Mabigat na tungkulin ang ginagampanan ng mga alipin na saklaw ng ama o datu, at maituturing na mas mahalaga pa sa ginto, ayon kay William Henry Scott, ngunit babaliwalain ito ni Oliver. Ang pagmamaliit sa posisyon ng ama, alinsunod sa konsepto ng katutubo, ay pagyanig sa hawak nitong poder at awtoridad sa pamilya; habang pinalalakas naman ang posisyon ng alipin—na katuwang ng ama o datu mulang tahanan hanggang bukirin upang mapanatili ang kaayusan ng tahanan o pamayanan—nang mahimok itong magbalikwas sa kaniyang panginoon. Hindi lamang nanghiram ng konsepto si Oliver sa katutubo. Binago pa niya iyon upang iayon sa kaniyang pakana na sakupin ang isip at kalooban ng mga katutubo, samantalang tinatangkang guluhin ang nakagawiang kaayusan at ugnayan sa loob ng pamilya o pamayanan.

Kaugnay ng konsepto ng “ama” ang “bayan.” Binanggit ni Oliver na “kataksilan” ang pangingibang-bayan ng sinumang ginoo o anak, lalo kung kalilimutan nito ang mga magulang, kamag-anak, kapatid, at anak, at mawili sa paglalakbay o paninirahan sa ibang bayan o tribu. Makapangyarihan ang ganitong idyoma, dahil ang “pangingibang-bayan” ay itinumbas ni Oliver sa pamumuhay sa “lupa” o impiyerno, at ang tunay na bayan ay ang “kalangitan.” Para sa mga katutubo, ang paninirahan sa sariling bayan ang sukdol na kaluwalhatian, kaliwanagan, at kaginhawahan. Ito ang nais ni Oliver na isipin ng katutubo hinggil sa ipinangangakong langit ng Kristiyanismo.

Ngunit paano naman sisipatin ang pangingibang-bayan ng mga Kastila? Ang pangangaral umano ng mga pari o prayle ay hindi para sa layuning mangamkam ng ginto o makipagkalakalan. Ito ang pambobola ni Oliver upang ikubli ang tunay na intensiyon ng kolonisasyon:

Anong panao naming mga Padre dito sa inyo? Ang inyong guinto caya? Nagbabaliuas cami dito? Nagcacalacal caya? Hindi yaon ang aming panaog, sacsi namin ang Dios na Panginoon at cayo naman; caya pala nililibot namin ang sangcalibotan, nang maypahayag namin sa inyo ang aming Amang Dios.

Mapapansin sa pangangatwiran ni Oliver na ang pangingibang-bayan ng mga Kastila ay hindi pansarili kundi panlahat, at kaugnay ng pagpapalaganap ng kabutihan ng diyos. Kailangang sabihin ito ni Oliver dahil taliwas ang pangingibang-bayan sa konsepto ng pagmamahal o katapatan sa lupang tinubuan, alinsunod sa pananaw ng mga katutubo, at maituturing na pagtataksil sa pinag-ugatang lipi o bayan. Kailangang linawin ni Oliver ang intensiyon ng pangangaral dahil kung hindi’y maghihimagsik tiyak ang mga katutubo at mapupugutan ng ulo ang gaya ni Oliver.

Ang pagsuway umano sa kalooban ng diyos ay maituturing na katangian ng “hunghang,” “kaaway,” “baliw,” ulol,” “dukha,” at “salanta” na pawang mabibihag ng demonyo. Ang naturang mga katangian ay ikakabit din sa mga di-binyagan, at nagsisilbing panakot ng mga pari. Hindi dapat isipin, ani Oliver, na walang kamatayan ang tao. Kailangan nitong ipamahagi ang mga palay sa dukha at salanta. Dahil kung hindi pinababayaan ng diyos ang mga ibon, isda, at hayop (usa) ay lalong hindi pababayaan ng diyos ang tao sa mga pang-araw-araw na pangangailangan nito. Ginamit na simbolo ni Oliver ang “kanin” na hindi lamang para sa pisikal na katawan, bagkus maging sa “kaluluwa” na makapagpapalusog sa tao.

Higit pa rito, minaliit na Oliver ang pag-aanito ng mga katutubo. Walang silbi umano ang paggawa ng sariling anito upang sambahin pagkaraan, ngunit hindi niya ipaliliwanag na gumagawa rin ng mga rebulto at retablo ang mga Kristiyano upang gamitin sa pananalangin. Tinuligsa rin niya ang araw-araw na pag-aanito ng mga katutubo ngunit pagkaraan ay lulupigin ang kapuwa tao, mangangalunya, at magpapakalango sa alak. Ibig ipamukha ni Oliver na ang mga katutubo ay sadyang marahas, ilahás (wild), malibog, at lasenggo na salungat sa ipinangangaral ng Kristiyanismo. Nagagawa umano ito ng mga tao dahil malakas manukso ang demonyo. At makaliligtas lamang sa demonyo kung laging kasiping ng tao ang diyos, gaya ng mandirigmang may kasamang mga kawal sa larangan ng pakikidigma.

Malinaw kay Oliver ang ikinasasama ng katawan ng tao. Kabilang dito ang gutom, hirap, uhaw, “kaning nakahihilo” (nganga?), buwaya, ahas, at tunay na kaaway.  Ang ganitong mga konsepto ang ikakabit niya sa mga gawang masasama, at sa hulagway ng demonyo at impiyerno. Gumagaan ang paliwanag ni Oliver hinggil sa buhay nina Tobias at San Rafael dahil naiuugnay niya ang konsepto ng kasamaang ayon sa pananaw ng banyaga doon sa mga konsepto ng kasamaang alinsunod sa pananaw ng mga katutubo. May ipinangangakong langit ang diyos ng mga Kristiyano, ito ang buod ng paliwanag ni Oliver. At ang diyos na ito ang magiging taliba ng tao hanggang sa kabilang buhay.

Lilipas ang mahabang panahon at lilitaw si Marcelo H. del Pilar, na gagawing katatawanan sa kaniyang “Dasalan at Tocsohan” ang pag-aantanda at ang mga dasal na gaya ng “Ama Namin,” at siyang yayanig naman sa poder at awtoridad ng mananakop na Kastila.

Marami pang masisilip na anggulo sa pagbabalik sa mga lumang tekstong sinulat ng mga Kastila. Bagaman masasabing nababahiran iyon ng adelantadong pananaw at prehuwisyo ng banyaga, may mapipiga pa rin doon na mga hiyas na makapagpapaliwanag hinggil sa kalagayan ng mga Filipino ngayon. Ang hamon sa mga Filipino ay kung paaano lilikha ng sariling lente at pagdulog sa pagsusuri ng mga teksto, dalumat, at pangyayari, at hindi aasa na lamang palagi sa mga teoryang banyaga na ginawa para sa konteksto at kapakinabangan ng mga banyaga.

Sanggunian
Hinango ang siniping teksto sa Declaracion de la Doctrina Christiana en Idioma Tagalog ni Juan de Oliver OFM (+1599), inedit ni Jose M. Cruz, at inilathala ng Pulong: Sources for Philippine Studies, Ateneo de Manila University, 1995.

Mani, Pag-ibig, at Kapalaran sa nobela ni Teofilo E. Sauco

HALAMANAN, kuha ni Bobby Añonuevo

HALAMANAN, kuha ni Bobby Añonuevo

Tampok sa nobelang Ang Magmamani (1924) ni Teofilo E. Sauco ang pakikipagsapalaran ng mag-inang pinaghiwalay ng tadhana ngunit pagbubuklurin muli dahil sa pag-ibig sa isang lalaki. Si Tentay (Vicenta Gomez) na mula sa alta sosyedad ay nabuntis ng kaniyang kasintahang si Ventura Villaroman, ngunit napilitang ipaampon ang kaniyang sanggol sa solterong si Ingkong Pinong na taga-Baliwag, Bulakan. Sisikaping palakihin ni Ingkong Pinong ang bata, na sa paglipas ng panahon ay magiging marikit na dalagang tatawaging si Ninay.

Pagtatanim at pagtitinda ng mani at iba pang gulay ang ikinabubuhay ni Ingkong Pinong, at balang araw ay kakatuwangin niya si Ninay sa pagtitinda ng mani. Hahangaan naman si Ninay sa sipag nito’t bait, at pagnanasahan ng mga binata. Ngunit walang makapangahas makapanligaw sa kaniya dahil sa pangingilag kay Pinong, hanggang makilala ni Ninay ang binatang si Luis na taga-Maynila. Pinakyaw ni Luis ang tindang mani ni Ninay, hahabulin ang dalaga, at pagkaraan ay yayayaing pakasal. Subalit may isang balakid. May isang babaeng kinakasama si Luis, at iyon ay si Tentay na dating mananayaw sa kabaret sa Santa Ana. Matutuklasan ni Tentay ang retratong kuha ni Luis kay Ninay, at maghihinuha si Tentay na anak niya ang dalaga dahil kahawig na kahawig niya ito.

Hahanapin ni Tentay ang kinababaliwan ni Luis, at nang matiyak kay Ingkong Pinong na si Ninay ay anak nga niya, kukumbinsihin ni Tentay ang matanda na pumayag na sa pagpapakasal ng magkasintahan. Lalayo si Tentay at papasok sa kumbento upang mapalayo kay Luis. Samantala, hihimukin at paaaralin naman ni Luis si Ninay na pumasok sa kolehiyo at nang makatapos makapag-aral. Makikilala ni Ninay si Tentay sa loob ng kumbento, at magtuturingang mag-ina, subalit mananatili ang lihim hangga’t hindi nakakasal si Ninay kay Luis.

Sa dakong huli’y magkakasakit nang malubha si Tentay na nagtatago sa ngalang Madre Victoria Fuentes. Mangungumpisal siya sa pari, ngunit pinagtiyap naman ng pagkakataong ang nasabing pari ay siya pala niyang dating kasintahang si Villaroman. Matutuklasan din ni Padre Villaroman na anak niya si Ninay na ipinaampon sa matandang Pinong, at ang babaeng pakakasalan ni Luis. Ang pangungumpisal ni Tentay ang sukdulan ng kuwento, dahil doon mabubunyag ang lahat ng lihim na kipkip ni Tentay mulang pagdadalaga hanggang pagiging baylarina tungong pagiging kabit ni Luis hanggang pagsisikap maging madre para ituwid ang mga pagkakamali.  

Makakasal sina Luis at Ninay, samantalang magkakapatawaran sina Padre Villaroman at Tentay. Mamamatay si Tentay dulot ng karamdaman, at pagkaraan niyon ay lalasapin naman ng mag-asawang Luis at Ninay ang bagong buhay at saganang pagsasama.  Aalagaan nila si Ingkong Pinong, at ipasasaka sa iba ang lupain nitong laan sa pagtatanim ng mani. At magbabalik sina Ninay at Luis sa Tiaong, Baliwag, Bulakan upang magbigay-galang sa amang si Padre Villaroman, at sariwain ang nakaraang “hindi na babalik sa kanila kailan man.”

Pambihira ang nobelang ito dahil sa pagtatagni-tagni ng mga pangyayaring halos imposible, ngunit dahil nasa lunan ng guniguni ay maaaring tanggapin at paniwalaan. Gayunman, dapat suriin ang naturang akda sa husay ng imahinasyon nito, at hindi bilang tuwirang salamin ng realidad sa lipunan, bagaman kayang lumundag papaloob sa realidad ng lipunan ang akda.

Pag-ibig ang ubod ng kuwento, at ipinakita sa nobela ang iba’t ibang antas nito. Halimbawa, ang pag-ibig nina Tentay at Ventura na paghihiwalayin dahil ang mga angkan nila’y mortal na magkaaway sa politika. Ang pag-ibig ni Ingkong Pinong kay Ninay na itinuring na sariling anak bagaman hindi naman kaano-ano. Ang makalupang pag-ibig ni Luis sa mag-inang sina Tentay at Ninay, at pagtuhog sa dalawang magkabukod na kapalaran ng babae. At ang dalisay na pag-ibig ni Ninay mula sa kaniyang amaing si Ingkong Pinong hanggang sa mga tunay na magulang na sina Tentay at Padre Villaroman, tungong pag-ibig kay Luis na kasintahan. Pag-ibig din sa diyos ang maglalapit kina Tentay at Padre Villaroman, at siyang maghahatid sa kapatawaran. Ngunit pinakamatindi sa lahat ang pag-ibig ni Tentay sa lahat ng lalaking naging matalik sa kaniyang puso, mula kay Villaroman hanggang mga lalaki sa kabaret, hanggang kay Luis at pagkilala kay Ingkong Pinong, tungong sukdulang pag-ibig sa anak na nawalay at minamahal.

Paraan ng paglalahad
Mabilis ang pihit ng mga pangyayari sa nobela, o sabihin nang nobeleta, ni Sauco. Ang problema’y isinasangkot minsan ng tagapaglahad ng nobela ang kaniyang sarili, at kakausapin wari ang mga bumabasa hinggil sa maaaring maganap na tagpo (halimbawa, tingnan ang una at pangwakas na kabanata). Ang ikatlong panauhang paglalarawan ay hindi naiiwasang lumihis sa unang panauhan, at maiisip dito na nakikialam ang awtor sa dapat sanang pambihirang paglalarawan mula sa paningin ng isang saksi. Mapalulusot ang gayong taktika dahil sa pagsasaalang-alang marahil ng awtor sa kaniyang mga tagasubaybay ng magasing Liwayway, at pawang nangangapa sa bagong uri ng panitikang Tagalog.

Kinasangkapan ni Sauco ang ilang piling tauhan, gaya nina Tentay, Ninay, Ingkong Pinong, Luis, at Padre Villaroman. Ang limang tauhang ito ay sapat na upang paikutin ang tadhana, at gaya sa mga telenobela ngayon, ay magkakasala-salabid ang buhay na parang sila lamang ang tao sa daigdig. Mapapansin din ang ilang pagpapaikli ni Sauco sa mga tagpo, halimbawa na’y biglang mapapaibig si Luis kay Ninay gayong isang beses pa lamang sila nagkikita. O kaya’y nilutas ang mga lihim ni Tentay nang mangumpisal ito kay Padre Villaroman. Pinatitindi ni Sauco ang kapanabikan sa mga susunod na tagpo sa pamamagitan ng pagbitin sa dapat sanang pagbubunyag, halimbawa na ang paghaharap nina Tentay at Ninay sa loob ng kumbento, o kaya’y ang pananahimik ni Luis sa harap ng dalawang babaeng tinuhog ng kaniyang bato-balani.

Ang dalumat ng “mani” ay isa pang dapat pag-ukulan ng pansin. Tumutubo ang mani saanmang may malusog na lupa o kahit na sa maasidong lupa, at nagbibigay ng bagong sustansiya rito. Ang maning ito na hindi pinapansin noon ay kaya palang bumuhay sa isang sanggol at dating pag-ibig na inunsiyami ng pagkakataon. Matalinghaga rin ang mani dahil sa seksuwal nitong pagpapahiwatig sa clitoris ng babae, kaya maiisip ang bighani ni Ninay na nasa kasibulan at ni Tentay na nasa ganap na pagkatigulang na pawang naangkin ni Luis. Ang dalumat ng mani ni Ninay ang paiikutin sa nobela, at pailalim na ihahayag ni Sauco.

Maiikli ang pangungusap at usapan sa Ang Magmamani kompara sa iba pang nobelang Tagalog, bagaman nalalahukan kung minsan ng patalinghagang pananalita. Ang patalinghagang pananalitang ito ay mamumutawi sa bibig ni Tentay o ni Ingkong Pinong, at ikapagtataka ng taga-Maynilang Luis na hindi sanay sa gayong matalik na komunikasyon. Mauunawaan lamang ni Luis ang lahat habang lumalapit ang kaniyang loob kina Tentay, Ninay, at Ingkong Pinong. Ang nasabing uri ng paghihiwatigan ay karaniwan na sa Tagalog, dahil sa pagturing na kabahagi ng tao ang kaniyang kausap o minamahal.

Itinuturo ni Sauco nang di-sinasadya ang pormula kung paano maging kapana-panabik ang mga tagpo sa bawat kabanata. Ang mga tauhang sina Tentay at Ninay ang magiging haligi ng istorya, at susuhayan sila ng mga katauhan ng lalaking sina Luis, Ingkong Pinong, at Padre Villaroman. Si Tentay ang mag-uugnay sa dalawang uring panlipunan: una, ang maykaya na kaniyang pinagmulan; at ikalawa, ang dukha na kaniyang daranasin nang itakwil siya ng sariling angkan dahil sa pagbubuntis nang hindi pa kasal. Samantala, si Luis ang ultimong babaero na ibig mamangka dalawang ilog, at makaliligtas lamang siya hindi dahil sa sariling pagpapasiya kundi sa kusang paglayo ng kaniyang kabit na si Tentay. Mapapansin naman ang kahinaan ng gulugod ni Padre Villaroman, na marupok harapin ang responsabilidad sa kasintahan at gagamitin ang relihiyon upang talikdan ang dapat sanang maaliwalas na pagsasama nila ni Tentay. Pinakamalakas ang paglalarawan kay Ingkong Pinong, na kahit dukha’t matanda na’y aalagaan ang sanggol upang ipamalas ang pagmamahal na hindi kayang tumbasan ng salapi.

Inuurirat sa nobela ang pagpapahalaga sa dalisay na pag-ibig. Maiuugnay iyon sa sex, anak sa labas, pag-aampon, at relihiyon na pawang kikilatisin din sa mga tauhan. Ang mga usaping ito ay maseselang paksa sa panahon ng Amerikanisasyon, at kulturang Tagalog na may matayog na pagtingin sa “dangal,” “puri,” at “pagkatao.” Kahit sa unang malas ay mababaw ang kuwento, mababatid naman sa wakas ang kasalimuotan ng mga pangyayari dahil magkakatali ang mga kapalaran ng limang tauhan. Ang naturang kapalaran ay hindi tadhana ng diyos, bagkus ginagawa at supling ng mga gawa ng mga tao.

Marami pang dapat tuklasin sa nobelang Tagalog. Ang nobelang Ang Magmamani ni Teofilo E. Sauco ay isang halimbawa lamang kung paano naghuhunos ang nobelang Tagalog, ang nobelang susubaybayan ng daan-daang mambabasa noong dekada 1920, at magtatampok sa usapin ng masalimuot na pag-iibigan ng magkasintahan, anumang uri ang kanilang pinag-ugatan.