Mga Estatwa, ni Henri Michaux

Salin ng “Mes statues,” ni Henri Michaux ng Belgium
Salin sa pandaigdigang Filipino ni Roberto T. Añonuevo

Mga Estatwa Ko

. . . . . . Mayroon akong mga estatwa. Ipinamana sa akin yaon ng mga panahon: ang mga panahon ng aking paghihintay, ang mga panahon ng panlulupaypay, ang mga panahon ng aking di-maipaliwanag, di-matighaw na pag-asa na lumikha sa kanila. At ngayon, narririyan sila.

. . . . . . Gaya ng mga baság na bahagi ng sinaunang mga guhô, malimit akong bigô na mabatid ang kanilang kahulugan.

. . . . . . Lingid sa akin ang pinagmulan nila—naglaho yaon sa gabi ng aking búhay—na ang mga anyo ay nakaligtas sa di-mahahadlangang daluyong ng panahon.

. . . . . . Ngunit naririyan sila, at ang kanilang mga marmol na hardin kada taon, pumuputi nang pumuputi laban sa maitim na sanligan ng maraming ibinaon sa limot.

Alimbukad: Wikang Filipino sa Panitikang Pandaigdig

Advertisements

Salmo Ikatatlo ni Mahmoud Darwish

salin at halaw sa tula ng makatang Palestinong si Mahmoud Darwish
salin at halaw sa Filipino ni Roberto T. Añonuevo

mahmoud_darwish

Salmo Ikatatlo

Noong ang aking mga salita
ay matabang lupain,
kaibigan ko ang uhay ng trigo.

Noong ang aking mga salita
ay nagbubulkang poot,
kaibigan ko ang mga tanikala.

Noong ang aking mga salita
ay matitigas na batong-buhay,
kaibigan ko ang mga sapa.

Noong ang aking mga salita
ay yumayanig na himagsik,
kaibigan ko ang mga lindol.

Noong ang aking mga salita
ay pumait na mansanas,
kaibigan ko ang mababait.

Ngunit nang maging pulut
ang aking mga salita,
nilangaw ang aking bibig.

Tayutay ng Katangahan

Adelantado at salát sa locus standi ang petisyon nina Abogado Oliver Lozano at Evangeline J. Lozano-Endriano at Louis C. Biraogo hinggil sa pagpapawalang-bisa ng Resolusyon ng Mababang Kapulungan Bilang 1109 na nananawagan ng pagbubuo ng Constituent Assembly (Con-Ass). Hindi dapat repasuhin ang kaso ng mga naghabla dahil kulang ang kaganapan o kaangkupan ng kaso. Ito ang pasiya ng buong Korte Suprema, at isinulat ni Punong Mahistrado Reynato S. Puno.

Mabulaklak ang wika ng hukuman ngunit mapagagaan ito sa ganitong paraan. Hindi puwedeng magpasiya ang Korte Suprema sa mga kaso o kontrobersiyang “malabo, di-tiyak, at hinuhang mga tanong.” Hilaw pa umano ang panahon para makialam ang hukuman sa kasong isinampa ni Abogado Lozano atbp. dahil walang pang nagaganap na “pinsala o hirap na bunga ng inirereklamo.” Idinagdag ng hukuman na “wala pang nabubuong kumbensiyon o kaya’y panuntunan ng pamamaraan” na pinagtibay ng Kongreso. Kaya ano ang dapat pagpasiyahan kung wala pang pagmamalabis ng kapangyarihan o kapasiyahan ang Mababang Kapulungan? Wala. Sinasabi lamang ng Korte Suprema na kailangan munang gumawa ng kasalanan ang Kongreso bago ito makikialam sa kaso. Kumbaga’y walang dapat bigyan ng absolusyon kung hindi naman nagkakasala pa ang nangungumpisal.

Wala ring karapatan ang mga petisyonaryo na maghabla dahil bagaman sila’y namumuwisan at mamamayan ng Filipinas ay wala silang pansariling itinataya sa kaso, gaya ng kanilang propesyon. Dapat munang lustayin ng Mababang Kapulungan ang pera ng taumbayan sa pamamagitan ng asambleang konstitusyonal bago masabing nanganganib ang lagay ng mga petisyonaryo.

Pinakamabigat na binitawang salita ng Korte Suprema ang hinggil sa kakulangan ng locus standi ng petisyon. Tumutukoy ang “locus standi” sa karapatan ng tao na dinggin ang kaso nito sa hukuman, at tawagin ang nasabing hukuman para pagpasiyahan ang kasong pinagtatalunan ng magkatunggaling panig. Ngunit sa kaso ni Lozano atbp., walang malinaw na patunay na nalalagay sa panganib ang kanilang interes sa isang tiyak na usapin. Bagaman minamarapat ng Konstitusyon ang naturang prinsipyo, “hinihingi sa hukuman na litisin lamang nito ang mga kasong mahihiling at maipatutupad nang legal.” Maluwag ang hukuman hinggil sa locus standi, ngunit hindi umano iyon “malayang imbitasyon para sa mangmang at imbî na walang pinatutunayan kundi ang kanilang katangahan.” Aruy!

Pinatatamaan ng gayong tayutay ang panig nina Lozano, Endriano, at Biraogo. Walang maibubunga ang pagiging adelantado at bobo. At tumututol ang hukuman na pumaloob sa bitag na pakana ng mga petisyonaryo.

Nakapanghihinayang na ang wika ng Korte Suprema ay nasa wikang Ingles imbes na nasa Filipino na maaaring maunawaan ng karaniwang tao. Kung Filipino ang wika ng Punong Mahistrado, tiyak kong pagtatawanan ang gaya ni Oliver Lozano, na nagiging malimit ang pagiging adelantado para sa isang kagalang-galang na abogado.

Tagalog ng Binangonan

Ikalima sa laki ng lupain ang Binangonan mula sa labing-apat na munisipalidad ng Rizal, at maituturing na matandang pook kung pagbabatayan ang sinaunang sulat sa bato [petroglyphs] na saklaw nito. Binubuo ng 40 barangay, ang Binangonan ay nakapaloob sa sukat na 72.70 kilometro kuwadrado (7,270 ektarya) at tinatayang aabot sa halos 239,000 katao ang populasyon noong 2007 ayon sa pinakabagong census. Hango sa ugat na salitang “bángon,” ang “Binangónan” ay nagpapahiwatig na pagtindig mula sa posisyon ng pagkakahiga o pagkakadapa, at maaaring tumutukoy sa paglago ng populasyon ng mga tao. Maaaring tumukoy din ito sa pook ng resureksiyon—yamang sinakop ang Binangonan ng mga ordeng Fransiskano, Heswita, at Agustino bago ibinalik ng Agustino sa Fransiskano noong 1737—at gaya sa mga pakikidigma ay maituturing na “pook na muling tinindigan ng mga sugatang bayani.” Kung babalikan ang sinaunang tala ni Ignacio Francisco Alcina, may binanggit siyang binongan na uri ng punongkahoy na maririkit at pabilog ang dahong lungting-lungti sa unang sibol ngunit pagkaraan ay nagiging mapula, gaya ng dugo. Ang mapulang dagta nito’y hinahaluan ng suka upang makalikha ng mabisang pagkit. May tribung Binongan din na nakapailalim sa tribung Tingguian sa hilaga ng Filipinas, at kung anuman ang kaugnayan nito sa halaman ay kailangan pang saliksikin. Posibleng hango sa binongan ang Binangonan, dahil maraming punongkahoy doon na ang dagta ay ginagawang pandikit o pagkit. Samantala, isang katutubong punongkahoy na tinatawag na Kamuning Binangonan [Muraya exotica] na paboritong gamitin sa paggawa ng bonsai—dahil sa tigas ng kahoy nito’t maliliit na dahong lungti—ang animo’y sumasagisag sa tatag na munisipalidad na mabuhay sa kabila ng kahirapan at mabalasik na panahon.

Dating sakop ng Binangonan ang Angono, at nakaharap sa Lawa ng Laguna. Ayon sa mga tala nina Agustin de la Cavada at Felix Huerta, ang Binangonan ay dating bisita ng Morong at naging bukod na parokya noong 1621; ngunit may ibang tala naman na nagsasabing bumukod ang Binangonan sa Morong noong 1737. Naging munisipalidad ang Binangonan sa bisa ng Kautusang Tagapagpaganap Bilang 40 na may petsang Marso 29, 1900, sa ilalim ng Rehimeng Amerikano. Mayaman sa mga salita hinggil sa pangingisda ang Binangonan, at ang mga mangingisda ay gumagamit ng baklád (uri ng pitak-pitak na kulungan ng mga isda na nababakuran ng lambat), pantí (uri ng lambat na ginagamit na pangaladkad sa ilalim ng tubigan at panghuli ng ayungin at tilapya), búbo (buhô o anumang pahabang sisidlang pinapainan ng darak o sapal ng niyog na pambitag ng hipon), pangáhig [pang+kahig] o galadgád (lambat na may pabigat at ikinakahig wari sa ilalim ng tubig sa tulong ng mga bangka para hulihin ang mga biya, suso, at katulad), sakág (uri ng bitag na panghuli ng hipon), kitáng (uri ng pangingisdang ginagamitan ng serye ng mga tansi at bawat linya ng tansing tinatawag na liteng ay may pain ang kawil), paluwáy (uri ng lambat na panghuli ng dalág o biya), púkot (uri ng malaking lambat na inihahagis sa laot) at dála (pabilog na lambat na may pabigat ang mga gilid at ginagamit na panghuli ng dalag o kanduli). Alinsunod sa nais hulihing isda, hipon, at iba pang lamandagat ang ginagamit na panghuli, na maituturing na likas-kayang pangingisda [sustainable fishing]. Kabilang sa mga katutubong sari ng isda na malimit nahuhuli sa lawa ang ayungin, bangus, biya, dulong, gurami, hipon, hito, kanduli, karpa, suso, at tilapya.

Bukod sa pangingisda, ang mga sinaunang taga-Binangonan ay abala sa pagsasaka, pagmamanupaktura, pagmimina ng bato, pakikipagkalakalan, pag-aalaga ng hayop, at iba pang gawaing yaring-kamay. Sa kasalukuyan, ang Binangonan ay dumaranas ng mabibilis na pagbabago mulang kalakalan at agrikultura hanggang pabahay at turismo sanhi ng pagbubukas ng daan sa Floodway mulang Manggahan, Pasig hanggang Cainta at Angono. Sa sampung nangungunang kompanyang nag-aakyat ng pondo sa Binangonan, dalawa ang may kaugnayan sa aliwan o casino; dalawa ang tindahan ng gamot; dalawa ang kabilang sa pagmamanupaktura; at dalawa ang may kaugnayan sa palupa’t pabahay. Inaasahang sisigla pa ang ekonomiya ng Binangonan kapag naipatupad ang Binangonan-Angono Coastal Road Project at Binangonan-Alabang-Laguna Ferry Project na magpapabilis umano ng pagbibiyahe ng mga tao, serbisyo, at produkto, alinsunod sa bisyon ni Alkalde Cecilio (Boyet) M. Ynares.

Masasabing hinuhubog ng heograpiya ang mga salita ng tao. Kung pagbabatayan ang pangalan ng bawat barangay sa Binangonan, mababatid ang pahiwatig o pakahulugan hinggil sa pangingisda, pangangaso o pagsasaka at maihahalimbawa dito ang sumusunod:

Ba•ngád [ST] png 1: katapangan; pagtatapang-tapangan 2: turuang hayop, gaya ng aso o kalabaw.

Ba•ti•ngán [ST batíng] png 1: uri ng bitag na ginagamitan ng lambat o tali upang ipanghuli sa mga ilahas na hayop o ibon 2: pook o puwestong pinaglalagyayan ng nasabing bitag.

Bi•li•bí•ran [bi+líbid+an] png 1. pook na pinag-iikiran ng lubid o tali 2: pagawaan ng lubid.

Bi•ni•ta•gan [b+in+tag+an] 1 png: pook na pinaglagyan ng bitag 2 pdw: nilagyan ng bitag.

Bom•bóng [bumbong] png: buho ng kawayan na ginagawang sisidlan, gaya sa tubig, suka, o barya, o kaya ay lutuan, gaya sa sinaing.

Ca•lum•pang [kalumpang] png: uri ng punongkahoy [Sterculia foetida], ayon sa UP Diksiyonaryong Filipino. May Calumpang din sa Lungsod Marikina, at ito ay marahil sa pagkilala sa punongkahoy na tumutubo noon sa gilid ng pasigan.

Da•rá•ngan [daráng] png 1: pook na may pagliliyab ng apoy; pook na mainit 2: lantad na pagliyab ng apoy.

Ha•ba•ga•tan [habagat+an] png 1: uri ng simoy na nagmumula mula sa hilaga, at nagsisimulang humihip pagsapit ng Hunyo. 2: pook na dinaraanan ng habagat 3: panahon ng pagdating ng habagat.

Kinaboógan [ST kina+boóg+an] png: pook na ang mga bungang-kahoy at iba pang ani ay nabubulok o nasisira dahil sa labis na pagkahinog, at hango sa salitang-ugat na “boóg” o “buóg” na ang ibig sabihin ay “nabulok, kumbaga sa prutas.”

Lí•bid 1 png: pag-ikid ng lubid o tali. 2: pnr: naiikiran ng lubid o tali.

Lim•bón-lim•bón [ST limbong] png 1: panlalansi; panlilinlang, halimbawa sa ibon o hayop 2: pook na maraming panlansi, panlinlang, o pantaboy sa ibon o hayop, gaya ng panakot-uwak.

Mam•bóg [ST] Bot png: uri ng punongkahoy na ang balát at dahon ay pinaniniwalaang nakagagamot, at ginagamit na pampawi ng kábag. May ganito ring pakahulugan ang Diksyunaryo ng Wikang Filipino (1989), ngunit ang ispeling ay mambug. Magagamit ding pandiwa ang mambóg, gaya ng mambugan, magmambog, mambugin na pawang tumutukoy sa paraan ng paggamit ng mambog sa panggagamot.

Pa•la•ngóy [pa+langoy] png 1: katig na tumutulong upang maiwasang tumaob ang bangka 2: bagay na ginagamit na pampalutang, halimbawa, upang matandaan kung saan inihagis ang lambat o bingwit.

Pan•tók [ST] png: taluktok ng bundok. Sa Binangonan, maaaring ikabit din ito sa buról.

Pi•pin•dán [ST pi+pindan] png 1: nilalang kawayan, uway, o sawali na ginagamit ng bubungan habang nangingisda sa gabi ang mga mangingisda 2: pook na gawaan ng pindan. Maiuugnay dito ang isa pang salitang Tagalog, ang Napindan na maaaring tumutukoy sa “nilagyan ng pindan” o kaya’y “patungo sa Pindan.” Ang Napindan Channel, na may habang 3.4 kilometro, ang nagiging daluyan ng tubig-alat mulang Manila Bay at tubig-tabang mulang Laguna de Bay, at kasanga ng Ilog Marikina.

Pí•la-pí•la [ST píla] png: luad na malagkit, at ginagamit sa paggawa ng palayok. Dahil inulit ang salita ng salitang ugat, ang Pila-pila ay maaaring tumutukoy sa pook na sagana ang luad na sangkap sa paggawa ng palayok, banga, at katulad. Malayo ito sa pakahulugang hango sa Espanyol na ang ibig sabihin ay maliit na bateryang elektriko, o kaya naman ay hanay o hilera, gaya ng mga tao na magkakasunod na nakalinya.

Sa•páng [ST] png: uri ng punongkahoy na ang dagta o katas ng ugat ay nagbibigay ng mapulang tinà. Kung gagamitin itong pandiwa, ito ay magiging MAGSAPANG, SINAPANG, SINAPANGAN, SUMAPANG.

Ang iba pang barangay sa Binangonan na maipapangkat sa uri ng halaman o punongkahoy ay Pinagdilawan [pi+nag+dilaw+an] na hango sa luyang-dilaw, at Tayuman [tayom+an] na hango sa palumpong na mabalahibo at may isang metro ang taas, na ang katas ng ugat ay ginagawang tinà. Ang iba pang barangay na isinunod sa ngalan ng isda, ibon o hayop ay Kasile na kawangis ng igat na mula sa tubig tabang at Tabón na katutubong sari ng ibong mahahaba ang binti. Sa mga termino sa agrikultura at pangingisda, kabilang ang Buhangin [binuhangin] na uri ng maliliit na butil ng bigas, bukod sa tumutukoy sa pinong-pinong lupa sa baybayin ng lawa o gilid ng ilog; Malakaban, na tumutukoy sa sisidlan ng palay o bigas, kung hindi man sa sisidlang hugis-kahon at kahawig ng kaban; Kalinawan [ka+linaw+an], na maaaring tumutukoy sa pook na malinaw ang tubig; Kalawàan [ka+lawà+an], na pook sa gilid ng lawa o ang buong lawa; Gulód, na tuktok ng buról; at Tatalà [ta+talà], na pook na nililitawan ng mga bituin o kaya’y tumutukoy sa paghahanap ng tala. May ibang barangay na nabahiran ng banyagang termino, gaya Saról, na hango sa Espanyol na “charol” na taguri sa pinakinis na katad, at Janosa at San Carlos na pinakabagong tatag na barangay. May ibang pangalan ng barangay sa Binangonan na mahirap nang matukoy ang ugat, gaya ng Ithan [Itahan?], Kaytome [Kay + Tome?], at Rayap [na maaaring hango sa “layap” na sinaunang Tagalog na katumbas ng “likas na pagkahilig”].

Bagaman nauunawaan sa Binangonan ang iba pang anyo ng Tagalog mula sa ibang munisipalidad ng Rizal, gaya sa Angono, Antipolo, Baras, Boso-Boso, Cainta, Cardona, Jala-Jala, Morong, Tanay, at Taytay, may ilang salita sa Binangonan na partikular sa lugar, lalo yaong may kaugnayan sa pangingisda, pagsasaka, at pagluluto. May ilang pagkakataon na kahit magkalapit lamang ang mga barangay ay naiiba na ang pahiwatig at pakahulugan ng salita. Masasabing ang mga salitang taal sa Binangonan ay unti-unti nang nabubura sa alaala, yamang walang masigasig na pagtatala ng mga salita mula sa antas ng mga barangay. Ang mga salitang Tagalog Binangonan na dating hitik sa pagsasaka, paghahayupan, at pangingisda ay bibihira nang marinig, maliban sa mga liblib na looban, libis, o bundok. Ang nakapagtataka’y ginagamit pa rin magpahangga ngayon ang ilang salitang taal sa Binangonan, ngunit nakargahan na ng iba pang pahiwatig sa paglipas ng panahon. Isa pang kapansin-pansin sa Binangonan ang pagpasok dito ng mga salita mula sa iba’t ibang rehiyon, at may kinalaman dito ang malawakang migrasyon at paninirahan ng mga tao. Kung gagamiting halimbawa ang pook-web ng Binangonan [http://www.binangonan.gov. ph], mapapansin dito na kahit sa opisyal na komunikasyon ng lalawigan ay Ingles ang pinananaig at kinakaligtaan ang mayamang bukal ng Tagalog Binangonan—na maaaring senyales na natitiwalag sa sariling lalawigan kahit ang butihing alkalde nito.

Ang mga sumusunod na salita ay nakalap ko habang nakikipaghuntahan sa ilang matatandang taga-Binangonan, at hindi matatagpuan sa mga opisyal na disiyonaryo o tesawro sa kasalukuyan. Pinagpangkat-pangkat ko ang mga salita alinsunod sa larang nito upang madaling maunawaan ng sinumang tao.

HINGGIL SA PAGKAIN

A•li•but•dán [ali + butdan?] pnr 1: hilaw na sinaing, o kulang sa tubig na sinaing. Sa Ilonggo, tinatawag itong lagdós. 2: sa patalinghagang paraan, hindi pa ganap ang pagkakasanay sa talento, kumbaga sa tao, halimbawa, “Alibutdan pa ang anak mo para sumali sa boksing.”

Ba•ling•gi•yót pnr: taguri sa tao, hayop, ibon, isda, o anumang bagay na napakaliit, halimbawa, “Aba’y balinggiyot namang itong nakuha mong isda!” Sa Bisaya Romblon, maitutumbas ito sa salitang isót na panuring sa anumang maliit o kakaunti.

Bi•rí•ring•kít [bi + ri + ringkit?] png 1: biya na ibinilad sa araw at ginagawang daeng. 2: uri ng maliliit na hipon o biya na pinagulong sa arinang hinaluan ng binating itlog, at tinimplahan ng sibuyas, asin, at paminta, at ipiniprito nang lubog sa mantika upang gawing parang okoy: BIRINGKIT.

Bu•rá•ot [bu+laot?] png 1: taguri sa tao na mahilig sumabit kung saan-saan, at walang pakialam kung saan ipapadpad ng tadhana. 2: tao na mahilig manghingi nang manghingi ngunit ayaw o bantulot magbigay sa ibang tao cf: KURIPOT, SAKIM.

Bu•wí•li png, zoo: uri ng maliliit na susô na maitim ang talukab at ipinapakain sa mga itik cf: KUHÓL.

Ga•ngó png: hipong ibinilad sa araw para patayuin: HÍBI. Kung paniniwalaan ang lahok sa diksiyonaryo-tesawro ni Jose Villa Panganiban, ang “hibi” ay hango umano sa wikang Tsino. Kung gayon nga, maimumungkahing gawing pangunahing lahok ang “gango” at gamiting singkahulugan na lamang ang “hibi.”

Gi•na•mís [gin?+ tamis] png 1: kinudkod na niyog na hinaluan ng asukal, at karaniwang ginagawang ulam sa kanin ng mahihirap na tao. 2: kinudkod na niyog na hinaluan ng asukal at linga, at ginagamit sa palitaw. Bagaman katunog ito ng matamis o minatamis na tumutukoy sa “dessert” sa Ingles, ang ginamis ay naiiba dahil ito ang nagiging pangunahing ulam ng ilang tao kaysa maging panghimagas lamang. Sa Bisaya Romblon, may salitang ginamós na tumutukoy sa malilit na isdang gaya ng dilis na binuburo at ginagawang parang bagoong, at ginagawang ulam kung minsang walang makain ang sinuman.

Ká•ring-ká•ring zoo png 1: ayungin na ibinilad sa araw at pinatuyo, gaya ng sa daeng. 2: paraan ng pagdaeng sa ayungin. Muling binuhay ni Raul Funilas ang terminong ito sa kaniyang mga tula, ngunit hindi pa nalalahok sa diksiyonaryo nina Jose Villa Panganiban at Vito Santos at ng Linangan ng mga Wika sa Pilipinas (na ngayon ay Komisyon sa Wikang Filipino).

Ki•na•bóg [k+in+abog] 1 png: mga butil ng mais na hinahaluan ng gulay, tinitimplahan ng asin, pinakukulo sa may apog, at hinahaluan ng kinudkod na niyog cf: BINATOG. 2: pnr: mabilis na paraan ng pagluluto, lalo na ng mais na ginagawang binatog. Ang kinabóg na hango sa kabóg ay maaaring tumutukoy sa tunog ng batingting na mula sa naglalako ng gaya ng binatog. Kung ihahambing sa Binisaya, ang kabóg ay tumutukoy sa uri ng malaking paniki o bayakan, ngunit malayo na iyon sa kinabóg maliban na lamang kung isasaalang-alang ang tunog ng pagaspas ng pakpak na waring kumakabog o lumalagabog na dibdib.

Mam•ba•bá•kaw [mang+ba+bakaw] pdw 1: mangunguha o manghihingi ng isda o anumang bagay doon sa palengke o baybayin, halimbawa, “Mambabakaw muna ako sa palengke ng ating pulutan, hane?” 2: mangungupit ng isda o anumang paninda o bagay sa palengke o tindahan.

Mam•ba•bá•kaw [mang+ba+bakaw] png 1: mapang-inis o mapanglait na taguri sa tao na malimit nanghihingi ng isda doon sa palengke o baybayin, halimbawa, “Hayan, dumarating na ang mambabakaw!” 2: palaboy na pulubi, at nabubuhay sa panghihingi ng pagkain o bagay mula sa ibang tao. Isang panukalang pakahulugan ang maidaragdag sa dalawang nabanggit, at ito ay “miron sa sugalan na mahilig manghingi ng balato.” Nakabubuwisit kung minsan ang miron, lalo yaong mainit ang mata, at palaging nakalahad ang kamay kapag tumatama ka.

Mi•na•nî [m+in+anî] png. 1: kamoteng kahoy na ginagayat nang maliliit na parang mani, at ipiniprito nang lubog sa kumukulong mantika hanggang lumutong. 2: taguri sa pagmamaliit sa isang tao, bagay, o pangyayari, at may himig ng pagyayabang, gaya ng “Minani lamang niya ang pag-akyat sa bundok,” o kaya’y “Minani ni Kobe si Lebron sa basketbol.”

Pi•na•lós [p+in+alos] png: kanduli o dalag na nilagyan ng dinikdik o ginayat na luyang dilaw at dinurog na biskotso, saka iniluto sa suka, bawang, sibuyas, at sinahugan ng gata, kangkong, at iba pang gulay, bukod sa tinitimplahan ng asin o paminta. May ibang paraan ng pagluluto ng pinalos, na hinahaluan ng mga siling labuyo, at nakalaan naman para sa mga tomador. Ang ugat ng salitang pinalos ay maaaring tumukoy din sa paraan ng pagluluto ng palos na ginataan na may halong mga sili, luya, at bawang, gaya ng ginataang pananglitan (sea eel) sa Romblon.

Pu•to-ka•wa•lì [puto+kawalì] png 1: balinghoy na binalatan at ginadgad, hinaluan ng pulang asukal, saka ipinirito sa kumukulong mantika, upang gawing puto. 2: isang uri ng huwad na puto, at kinakain ng mga dukha.

Ta•la•hi•sà [tala+hisà] png. 1: taguri sa halo-halong maliliit isda na nakatumpok at ipinagbibili sa palengke. 2: sa patalinghagang paraan, taguri sa mga maralita, kung hindi man bata o maliliit na tao na magkakasama o magkakakulumpon.

HINGGIL SA TAO

A•gí•hap png 1: uri ng sakit sa balat na may pamumutlig, pamumula, at pamamaga, at karaniwang sanhi ng impeksiyon o bakterya: ECZEMA. 2: singaw sa palibot ng labi o bibig, ayon kay diksiyonaryo-tesawro ni Jose Villa Panganiban.

A•tê png. malambing na tawag sa bata na may halong pagmamahal, gaya ng “Atê, halika nga dito at kakausapin kita.” cf: INDAY, NENE, NENENG, NINING, PALANGGA, PANGGA.

Ba•rang•kóng pnr: taguri sa binti na malaki ang masel na parang sa atleta, at ikinakabit sa tao na mahusay umakyat ng bundok.

Bím•bang png, kol: malakas na suntok sa mukha: SAPAK, UPAK—pdw: BIMBANGIN, BINIMBANG. Halimbawa, “Binimbang ni Pedro si Juan nang maasar habang nag-iinuman.”

Bi•tal-úk 1 pnr: nabulunan o nahirinan sanhi ng pagsubo ng malaking piraso ng pagkain, cf: SAMÍD. 2 png: kural ng baboy.

Bu•si•sî pnr: mapanghamak na taguri sa walang kuwenta o walang pakinabang na tao, halimbawa, “Lumayas ka, hayop na busisî sa buhay ko!”

Gu•rá•rap png 1: paniniwalang dinalaw ng kaluluwa o multo ang isang tao 2: guniguni hinggil sa isang bagay na animo’y namamalikmata ang tumitingin.

Ha•lu•gay•gáy png 1: uri ng larong pambata na pinahuhuluan kung sino sa mga batang nakahanay at pawang nakatikom ang mga palad ang nagtatago ng buto ng kanduli habang nag-aawitan ang magkakalaro 2: awit pambata na isinasaliw sa naturang laro. Muling pinauso ni Raul Funilas ang naturang salita, nang ilathala ang kaniyang aklat na Halugaygay sa Dalampasigan (2006). Wala sa mga diksiyonaryo ang halugaygay, bagaman nilalaro pa ng ilang bata ito sa gaya ng Isla de Talim.

Hu•ga•hóg pnr: maluwag at lumalaylay ang pananamit, at maituturing na masagwa, gaya ng sa rapper. Halimbawa, “Hugahóg ang porma ng Salbakuta nang magtanghal kanina.”

Ka•ri•bók pnr 1: nagkakagulo, nagpapanakbuhan, at nagsisigawan, kumbaga sa mga tao na nasindak o nag-aaway 2: labo-labo ng mga tao, sanhi ng kung anong silakbo, galit, o away. Halimbawa, “May karibok sa libis nang dumating ang magkaribal na pangkat ng mga kabataan.” O kaya’y “Kumaribok ang mga estudyante nang lumindol sa paaralan.”

Kas•lág pdw 1: bumangon at kumilos, lalo kung matamlay o tatamad-tamad. 2: banatin ang katawan para magtrabaho. —IKASLAG, KUMASLAG. Halimbawa, kumaslag ka na at maraming ka pang lalabhan, hane.” Sa diksiyonaryo-tesawro ni Jose Villa Panganiban, ang “kaslág” ay may lahok na pangngalan na tumutukoy sa panakip sa ulunan, gaya ng kulandong; o kaya’y tunog na nalilikha sa pagaspas ng makapal na tela o anumang kahawig na tunog na hinihipan ng hangin. Kung gagamitin itong pakahulugan sa patalinghagang paraan, waring pagpapagpag iyon ng katawan kung hindi man pag-iinat.

La•ngán 1 pdw: ingatan at pahalagahan ang isang bagay o alaala, halimbawa, “Paglanganan ang singsing na bigay ko sa iyo,” o kaya’y “Langan mo ang bahay, hane?”—MAGLANGAN, NAGLANGAN, PAGLANGAN. 2 png: sa diksiyonaryo-tesawro ni Jose Villa Panganiban, ang pagtuturo ng ilang gawi sa gaya ng aso o iba pang hayop, o kaya ay pagsasanay sa bata na gumawa ng ilang bagay. May bukod na lahok naman ang langangán, na ayon pa rin kay Panganiban ay tumutukoy sa “tagdan ng sibat.”

Las•dóy pnr: tawag sa lumalaylay o lumalawit na ibabang bahagi ng labi, na waring namamaga o tinurukan ng lason o botox. “Parang lasdoy ang labi ni Pops, hane?”

Lan•ti•tî png: paghipo sa dumi o ihi, gaya ng batang humihipo o naglalaro ng tae o ihi—MAGLANTITÎ, NAGLALANTITÎ, LANTIIN. Halimbawa, “Naglantiti na naman ang apo mo, hindi mo kasi hinugasan ang puwit!”

Ma•las•yó pnr: walang katotohanan; tsismis o bukambibig. Halimbawa, Tanong: “May kasama ka raw kahapon sa motel?” Sagot: “Malasyó.” Sa Tagalog Maynila, halos katumbas ang naturan na “Wala iyon!” o kaya’y “Tsismis lang iyan!” Ngunit sa Binangonan, ang “malasyo” ay sapat na upang pabulaanan ang anumang paratang o haka-haka.

Mang•gá-mang•gá pnr: malalaki ang masel sa katawan, lalo sa bahagi ng sikmura, bisig, at binti: BATO-BATO cf: ABS.

Ma•ya•ngí pnr: mayabang, mapagmataas, at maangas na tao, halimbawa “Mayangí iyang binata, hane?”

Pis•ngot pnr: pango o sarat ang ilong. Katunog nito ang píngot, na paraan ng paglapirot sa tainga, ngunit ang pisngot ay panuring lamang sa ilong.

Sa•la•páng 1 png: uri ng sibat na may pitong tulis at pitong sima, at ginagamit sa panghuhuli ng malalaking isda cf: TRIDENT 2 pdw: tao na magaling manghuli, mang-akit o mambighani ng ibang tao, upang pagkaraan ay isahan—MANANALAPÁNG, SALAPANGIN, SINASALAPANG, SUMASALAPANG, halimbawa, “Sinalapang ni Juan si Ester nang bumisita sa bahay.”

Su•bu•kán [súbok+an] png 1: pagalingan sa pagpapamalas ng agimat, mahika, at katulad 2: pook o panahon, gaya sa tuwing Mahal na Araw, na nagkakatipon ang mga tao na may agimat, o kaya’y ang mga mambabarang at katulad, upang magpahusayan sa taglay na galing o karunungang itim. Maiuugnay din ang salita sa subúkan (pangngalan) na katumbas ng “paniniktik” o subúkin (pandiwa) na katumbas ng pagsusulit o paraan ng pagtiyak sa kakayahan ng isang tao, hayop, o bagay, gaya ng isinasaad sa diksiyonaryo-tesawro ni Jose Villa Panganiban.

Tu•la•tód png 1: Sa Binangonan, tumutukoy sa pinakabao ng tuhod: KNEE CAP 2: Sa diksiyonaryo-tesawro ni Jose Villa Panganiban, tumutukoy sa kukote o puil na buto sa pinakadulong bahagi ng gulugod na malapit sa puwitan. Katunog ng tulatod ang pilantód, na tumutukoy naman sa paika-ikang paglakad sanhi ng pagkapilay o pinsala sa tuhod, binti, o paa.

Ú•log (ma•u•log) pnr: mabagal, makupad kumilos. Halimbawa, “Maulog kang bata. Kaslág!”

U•tak-bi•yâ [utak + biyâ] pnr: mahina ang isip, kung hindi man mangmang: BOBO, HANGAL, ISIP-LAMOK, RETARDADO, TANGA, UGOK.

Ya•kál pnr: maskulado ang katawan, at panlaban kumbaga sa boksing o romansa, at hango sa sinaunang pakahulugan ng uri ng matigas na punongkahoy [Hopea flagata].

HINGGIL SA HANAPBUHAY

Ak•láb pnr 1: tumatalab, bumabaón o tumatagos, kumbaga sa bala o palaso. 2: mabisa, kumbaga sa gamot o agimat—AAKLAB, PAAKLABIN, PAG-AKLAB, PAGPAPAAKLAB, UMAAKLAB. Halimbawa, “Maaklab ang gamot na nagpasigla ng aking katawan.”

A•lag-ag pnr: pagkasindak o pagkatakot, na may pakiramdam ng paninindig ng balahibo at buhok, gaya ng tao na nakakita ng multo. Halimbawa, “Alag-ag ang mga bata nang matungo sa sementeryo.”

Ba•kál png: hukay, bungkal, “Mababaw ang bakál mo. Ulitin mo!” Sa Binisaya, ang bakál ay katumbas ng “bili o pagbili,” gaya ng “Magbakal ka ng tinapay.”

Ba•ka•lán pnd: maghukay nang may tamang espasyo o maglinang ng lupa para sa pagtatanim—BAKALÁN, BABAKALÁN, MAGBAKÁL, MAGBABAKÁL, NAGBABAKÁL. Halimbawa, “Bakalan mo nga iyang lupa at tatamnan ko ng mani.”

Bal•díg pnr 1: tumatalbog, gaya ng batong pasadsad na ipinukol sa ilog o lawa 2: bumabalik ang pukol, gaya ng boomerang o eroplanong papel na bumabalik sa tao na nagpukol nito—BUMABALDIG.

Bal•díg pdw 1: patalbugin o pasadsarin ang bato o kahoy sa tubig cf BALIBÁT. 2: pumukol sa paraang magbabalik sa tao ang ipinukol na kahoy o bagay, gaya ng boomerang o eroplanong papel— BALDIGAN, BALDIGIN, MAGBALDIG, MAGPABALDIG, NAGPAPABALDIG.

Ba•li•bát pnr 1: paraan ng pagpukol ng anumang bagay, gaya ng bato o kahoy, nang patagilid at nagmumula ang puwersa mula sa pagpihit ng balakang habang pantay ang tindig ng mga paa. 2: kung sa boksing, ang suntok na pakadyot sa tadyang ng kalaban. 3: ayon sa diksiyonaryo-tesawro ni Jose Villa Panganiban, di-makatwirang pagsalungat.

Ba•lú•na png: telang tinahi na pambalot sa unan: PILLOW CASE, PUNDA.

Bang•kís png: paraan ng pagtali na paagapay sa dalawang pinagdurugtong na kahoy o kawayan, gaya sa katig ng bangka—pdw BANGKISAN, BANGKISIN, IBANGKIS, MAGBANGKIS, NAGBANGKIS, PABANGKISAN.

Bá•oy pdw 1: bawiin ang isang bagay na ibinigay sa ibang tao 2: sa sugal, bawiin o kunin sa kalaban ang pustang salaping natalo—BUMAOY, BUMABAOY, MAGBAOY. Halimbawa, “Bumabaoy na naman si Pedro sa kalaban dahil wala nang pera!” Halos katunog nito ang máoy sa Bisaya Romblon, na tumutukoy sa “pagwawala o pagkawala ng bait tuwing nalalango sa alak o droga.”

Ba•rá•da png: uri ng maliit na tambol na yari sa inukang katawan ng punongkahoy.

Bi•ga•tót png: hugis boteng sisidlan na yari sa nilalang kawayan, pahaba ang leeg at pabilog ang katawan, at ginagamit na panghuli ng dalag.

Buk•sók png: malaking sisidlan ng palay na yari sa nilalang kawayan at sawali, na parisukat ang bibig ngunit pabilog ang katawan, at kayang maglaman ng sampung kaban ng bigas.

Ga•ra•ú•tan png 1: bagahe; abasto 2: kargamento o anumang nakatali o nakakahong dala-dalahan ng biyahero o manlalakbay. 3: mga bagay na dala, bitbit, sunong, pasan o karga ng tao na magbibiyahe.

Ga•wá•ngan png 1: Sa Binangonan, uri ng malaking bangka na panlawa o pantubig-tabang 2: sa diksiyonaryo-tesawro ni Jose Villa Panganiban, ambon o banayad na ulan. Mahirap nang matukoy kung ang ugat na salita ng gawangan ay gáwang na tumutukoy sa “pag-abot ng kamay.” Kung iuugnay ang gáwang sa mga pasahero ng bangka na inaabot ng kamay ng bangkero o sinumang nasa daungan ay maaari nga. Ngunit posible rin na may kakaibang pakahulugan ang gawangan ng Binangonan dahil natatangi ang bangka na panlawa kaysa pandagat.

Há•sag png: uri ng ilawang de-gaas [na ginagamit sa pangingisda].

Hu•lò png: paanan ng bundok.

Ká•ya png: uri ng sisidlan ng isda na yari na nilalang kawayan, pahaba ang leeg at pabilog ang pinakakatawan, at ang takip ay hugis tapon na yari din sa kinayas na kahoy o kawayan.

La•ba•ngán [labang+an] png 1: mabigat at parihabang kainan ng baboy na yari sa bato o adobeng inukit ng sinsil ang loob upang paglagyan ng kaning-baboy o inumin 2: pook na kainan ng mga baboy 3: sa patalinghagang paraan, kusina o kainang marumi o tambak ang di-nahuhugasang pinggan, kutsara, tinidor, at baso. Halimbawa, “Linisin mo nga ang iyong labangan, tamad na bata ka!”

Li•bís png: Sa sinaunang Tagalog Binangonan, tumutukoy sa daungan o daan ng mga bangka. Sa diksiyonaryo-tesawro ni Jose Villa Panganiban, tumutukoy ang libís sa pinakamababang bahagi ng lupain, at iniuugnay sa padahilig na bahagi ng lupa.

Pag•kít png 1: uri ng bitag at panghuli sa ibon, na itinutulos sa lupa at may mga sangang tangkay na pinapahiran ng malagkit na dagta ng punongkahoy, gaya ng sa langka, at may tali. 2: malagkit na dagta ng anumang punongkahoy o halaman na ginagamit bilang pandikit, gaya ng rugby.

Pa•tá•bon [pá+tabon] png: 1: uling na yari sa pamamagitan ng pagtatabon ng lupa sa mga kahoy na lumiliyab. 2: sinaunang paraan ng paggawa ng uling sa pamamagitan ng pagtatabon ng lupa sa nagliliyab na kahoy o bao ng niyog, at taliwas sa pugon. 3: hinukay na lupa na ginagamit sa paggawa ng uling. 4: sa pabalbal na pakahulugan, maitataguri sa bawal na pag-ibig o ugnayang seksuwal ng dalawang tao na ang isa ay maaaring kasal na o may ibang kasintahan.

Ta•ga•pò png. 1: Sa Isla Talim, pook na inaahunan ng tao, at tagaan ng kawayan. 2: pook na pinagkukunan ng kawayan o buho.

HINGGIL SA FLORA AT FAUNA

Pung•gî pnr: putol ang buntot, kumbaga sa aso, kalabaw, at iba pang hayop. Halimbawa, “Punggi ang Doberman ko.”

Sam•pá•lok-sam•pa•lú•kan [sampalok + sampalok+an] png: uri ng punongkahoy o halamang kahawig ng sampalok ang dahon at kahoy, may maliliit na butong nasa ilalim ng dahon, at ginagamit na gamot sa hika ang pinakuluang ugat o ipinanambabanyos sa batang sipunin.

Ta•ngán-ta•ngán png: uri ng punongkahoy na may limang pilas ang dahon na gaya ng kamay ng tao, na ang dahong pinahiran ng langis ng niyog ay ginagamit na pantapal sa tiyan ng sinumang tao na kinakabagan, o kaya’y sa bahagi ng katawang makirot, gaya ng tuhod, siko, at likod cf: FIVE FINGERS, MARIHUWANA.

MGA MUNGKAHI

Kung ang layon ng kumperensiya ay tipunin ang maraming lahok na salita mula sa iba’t ibang rehiyon, ang pagpili ng mga salita ay hindi dapat matuon kung ano ang “tama” o “pormal” sa “mali” o “di-pormal.” Ang pagtatakda ng taliba sa pintuan kung alin ang marapat papasukin sa diksiyonaryo o tesawro ay magdudulot ng malaking hámon at sakít ng ulo sa mga awtoridad at naglalagay sa alanganin sa mga salitang mananatiling hanggang sa antas na pabigkas lamang. Ang dapat maging batayan ay kung ginagamit ang salita; at kung hindi ginagamit ay malinaw na hindi dapat ilahok sa diksiyonaryo.

Malaking pagtatalo rin kung ano ang dapat maging pangunahing lahok na salita sa diksiyonaryo, at kung bakit dapat maging singkahulugang lahok lamang ang iba, gaya ng mga lalawiganing salita. Isang magiging batayan ang katanyagan ng salita, ngunit ito ay magiging relatibo dahil kahit sa mga lalawigan ay maaaring iba ang kilalang salita, at ang tanyag sa kalungsuran ay banyaga sa mga taga-lalawigan.

Ang mungkahi ko’y ipasok sa diksiyonaryo kahit ang mga pangalan ng pook na hinango sa ugat na katutubong salita ng punongkahoy, halaman, ibon, hayop, o isda. Ito ay dahil ang salitang nilapian ay nagkakaroon ng panibagong pakahulugan o pahiwatig, at ang gayong pakahulugan o pahiwatig nito ay lumalampas sa pinaghanguang salita, gaya ng ipinamalas sa mga pangalan ng barangay sa Binangonan. Napananatili ang lokal na kasaysayan ng pook, at hindi mahihirapan ang bagong henerasyon sa pagtukoy ng pinag-ugatan ng kanilang pook.

Iminungkahi rin na simulan ang pagsuyod sa mga aklat, magasin, pahayagan, blog, at komiks na nasusulat sa Filipino at iba pang wika sa Filipinas. Maraming salita ang hindi pa nailalahok sa diksiyonaryo, gaya sa daan-daang nobelang Tagalog, Ilokano, at Bisaya, at kung pagsasama-samahin ang mga ito ay tiyak kong makalilikha ng tomo-tomong diksiyonaryo at tesawro. Pinakadinamiko ang gaya ng mga blog at pook-web, dahil halos araw-araw ay may naiimbentong salita, na kung ikokompara sa mga akda na mula sa akademya ay napakalamya, konserbatibo, at kung minsan ay tradisyonal.

Magkakaroon lamang ng problema sa paggamit ng panlapi. Halimbawa, sa Tagalog Binangonan, may gamit ang unlaping “bang–“ tulad ng “banglalaki,” bangdami,” “banglayo” na ang ibig sabihin ay “napakalalaki,” “napakarami,” at “napakalayo” ayon sa pagkakasunod-sunod. Ang “bang–“ kung gayon ay katumbas ng unlaping “napaka–“ na pasukdol, at natatangi mula sa karaniwan. Mabuting maitala kahit ang gamit ng mga panlaping Tagalog Binangonan, dahil iba ang testura ng Tagalog Rizal sa gaya ng Tagalog Bulakan, Tagalog Quezon, o Tagalog Batangas.

Ang salita, sa aking palagay, ay hindi na dapat pang ipagtanggol, para mailahok nang opisyal sa diksiyonaryo. Kung laging ipagtatanggol ang salita para mapabilang sa opisyal na gamit ay kakatwa, yamang may pangunang paghahangga sa bokabularyong dapat gamitin ng taumbayan. Nabubuhay ang salita alinsunod sa silbi at paggamit ng pamayanan, at kung hindi magagamit ang salita ay maaaring mapalitan iyon ng iba pa na kayang humuli sa guniguni ng taumbayan. Makabubuting tumanggap nang tumanggap kaysa magbawas, lalo kung mga taal na salita sa Filipinas ang pag-uusapan. Ito ay dahil walang itinatakda sa pagpapasok ng mga salitang banyaga sa korpus ng Filipino, at kung gayon, dapat higit na maging malaya ang pagtanggap ng mga salita na nag-ugat sa Filipinas upang mapanatili ang sariling atin.

Sa panig ng mga pamahalaang lokal, maimumungkahi ang pagtatatag ng lupon na binubuo ng mga tao na masigasig magtala ng mga salitang umiiral sa lalawigan, lungsod, munisipalidad, barangay, at purok. Ang mga matitipong salita ay isasailalim sa pagtitiyak kung umiiral o ginagamit nga ng mga tao, at siyang ibibilang sa kaban ng talasalitaan. Maimumungkahi rin ang regular na konsultasyon sa ibang eksperto sa ibang rehiyon, bukod sa mga dalubwika at manunulat upang matiyak at maituwid kung may pagkakamali man sa mga lahok. Kailangan, sa aking palagay, ang tangkilik ng pamahalaang lokal dahil tungkulin nito na mapanatili hindi lamang ang mga salita sa isang tiyak na pook kundi maging ang kultura at kasaysayan nito.

*Mga daglat na ginamit: ST—Sinaunang Tagalog; Png—Pangngalan; Pdw—Pandiwa; Pnr—Pang-uri; Kol—Kolokyal; Bot—Botanika; Zoo—Zoolohiya.

[Binasa sa Pambansang Kumperensiyang pinamagatang AMBAGAN WIKA na ginanap sa UP Diliman noong 5–6 Marso 2009, at itinaguyod ng Filipinas Institute of Translation, UP Sentro ng Wikang Filipino, at UP Kolehiyo ng Arte at Literatura]

MGA TALA
1. Batay sa saliksik ng National Statistics Office, ang Binangonan ay hango umano sa “ang lugar na binangunan ng bayan,” na tumutukoy pa rin sa paglago ng populasyon at mahihinuhang hango sa paghiwalay ng Binangonan sa Morong. Nakasaad ito sa http://www.census.gov.ph/Rizal/Binangonan.htm na hinango noong 25 Pebrero 2009. Itinatag ng ordeng Fransiskano ang parokya ng Santa Ursula sa Binangonan noong 1621. Ipinasa ang pamamahala ng parokya sa ordeng Heswita noong 1679, at pagkaraan ay ipinamahala sa ordeng Agustino noong 1697. Ibinalik ng Agustino sa Fransiskano ang pamamahala noong 1737. Ang simbahan ng Sta. Ursula ay tinatayang itinayo noong 1792-1800, at kinumpuni noong 1853 kasabay ng pagtatayo ng kumbento sa ilalim ng pamamahala ni P. Francisco de Paula Gomez.

2. Hango sa Historia de las islas e indios de Bisayas. . . 1668 tomo 1 ni Ignacio Francisco Alcina, at isinalin sa Ingles nina Cantius J. Kobak at Lucio Gutiêrrez. Muling inilathala ng UST Publishing House noong 2002. Binanggit din ni Alcina ang “binungan” ngunit mahirap nang mabatid ang ugat nito, at ipinalagay na lamang na maaaring hango iyon sa salitang “bunga” kaya ang “binungan” ay tumutukoy sa “anumang nagpapasupling ng bunga.”

3. Hango sa Otop na may url na http://www.otopphilippines.gov.ph/microsite.aspx?rid=4&provid=56& prodid=335&sec=2/ noong 25 Pebrero 2009, ngunit may tipograpikong mali, dahil nakasaad doon ang “huerta Cavada [sic]” na aakalain na iisang tao lamang ang tinutukoy. Ang tinutukoy na Huearta ay si Felix Huerta at ang tinutukoy niyang akda ay ang Estado geografico, topografico, historico-religioso de la santa Y apostolica Provincia de San Gregorio Magno, ikalawang edisyon, na inilathala sa Binondo ng (imprenta ni) M. Sanchez, 1865. Sa kabilang dako, ang posibleng tala na tinutukoy na mula kay Agustin de la Cavada y Mendez de Vigo ay ang Historia, geografia, geologia y estadistica de Filipinas na inilathala sa Maynila ng Imprenta De Ramirez y Giraudier, 1876. Makapagbibigay ang naturang mga tala ng pag-iral ng Binangonan, at maimumungkahing pag-aralang maigi pa ng mga mananaliksik at iskolar na pawang nagtutuon sa kasaysayang panlalawigan.

4. Hango sa opisyal na pook-web ng Binangonan, na matatagpuan sa http://www.binangonan.gov.ph/ at sinangguni noong 10 Pebrero 2008.

Brigada Paniki

BRIGADA PANIKI ang taguring pinauso sa radyo noon ng yumaong peryodistang si Louie Beltran, saka inilahok na pamagat sa isang tula ni Vim Nadera, at tumutukoy sa mga tao na malimit lumalabas ng bahay at tumatambay tuwing gabi, at pagsapit ng umaga’y matutulog hanggang hapon. Malikhain ang pagkakabuo ng termino, dahil hangga ngayon, nagbabalik ang Brigada Paniki nang higit na mabalasik kaysa sa dating pulutong ng mga tambay sa kanto. Ang Brigada Paniki ay nauso nang wala pang call center, at hindi iyon tumutukoy sa mga ahenteng mahilig manigarilyo sa labas ng kanilang opisina. Nakatuon ang termino sa mga tao na walang magawa sa buhay, bagaman pambihira ang hambingan dahil ang paniki ay higit na makabuluhan ang silbi na kumakain ng mga mapamuksang kulisap samantalang naglulustay ng oras naman ang tambay.

Mapapansin ang bagong henerasyon ng Brigada Paniki sa gaya ng Barangay Maybunga, Pasig, at nagsisimulang maghasik ng lagim sa mga tsuper at pasahero, at kung minsan, sa mga naglalakad na tao. Isang pulutong ng kabataan ang nagtitipon pagsapit ng alas-seis ng gabi, na tipong kapatiran ng mga lalaki’t babaeng kung hindi sabik sa alak at droga ay ginagawang malawak na palaruan o park ang kahabaan ng Dr. Sixto Antonio Avenue. Maaaring bugso ng kabataan ang pagtambay, at maibibilang sa pakikisama, ngunit habang lumalaon ay nagiging sakit ng ulo ang Brigada Paniki sa mga tsuper ng dyip o taksing hinihingan ng pera sa oras na mapadaan sa tambayan. Malimit ding sumabit sa dyip ang mga kakosa ng Brigada Paniki, at di-iilang beses ang may naganap na pananapak sa sinumang napagtripang pasaherong estudyante.

Naniniwala ako na hindi dapat hadlangan ang karapatang makapaglakwatsa ng mga kabataan saanman nila gusto, hangga’t wala silang nilalabag na karapatan ng ibang tao. Ngunit naiiba ang Brigada Paniki ng Maybunga. Nagsisimula na itong mamerhuwisyo, at ang pangingikil sa mga drayber ng mga pampasaherong sasakyan ay nagiging malimit, at hindi dapat palagpasin. Banyagang salita para sa Brigada Paniki ang gaya ng “disiplina,” “paggalang,” “kalinisan,” at “kaayusan,” at waring angkin ng grupo ang daigdig. Nabalitaan ko rin na nagiging pugad ng prostitusyon ang tambayan ng Brigada, at kung may katotohanan man ito ay maaaring kumpirmahin ng dating barangay kapitan na ginagawang umpukan ang pader ng kaniyang bakuran.

Sintomas ang Brigada Paniki sa pagbabago ng panahon. Noon, kapag tinanong ka ng matatanda na nagsabing, “Nakikita mo pa ba ang iyong balahibo?” ay pahiwatig na iyon na kailangan ka nang lumigpit at umuwi ng bahay dahil takipsilim na. Pahiwatig din iyon na kailangang mahiya ka sa sarili, umuwi, at maglinis ng katawan. Hindi ka na kailangang sigawan noon, at nakukuha sa tingin, wika nga, ang sinumang kabataan. Ang ganitong uri ng komunikasyon ay malayo na sa hinagap ng mga kabataan sa kasalukuyang panahon, at marahil kaugnay ng lumalawak nilang pagkatiwalag sa diskurso ng nakaraan. Ngayon, habang lumalalim ang gabi ay lalong kumakapal ang pulutong ng Brigada Paniki, at malalakas ang loob na ihayag ang kanilang magagaspang na pananalita, pagkilos, at pananaw laban sa iba. Ang Brigada Paniki ay hindi lamang matatagpuan sa Pasig at marahil nagsisimula na ring lumaganap sa iba pang lungsod ng Metro Manila, at nagbabantang humalili sa alaala ng mga maton at ex-con. Nakapanghihinayang na ang talino, lakas, at sigla ng mga kabataan ay nauuwi sa paglulustay ng oras at semilya, imbes na ilaan sa pag-aaral o sa mga makabuluhang proyekto, gaya ng paglilinis ng kalye, at siyang ipinanukala ng Pang. Gloria Macapagal Arroyo nang minsang magtalumpati.

Kung hindi ako nagkakamali’y may ordinansa ang pamahalaang lokal hinggil sa paglalagay ng curfew sa mga kabataan. Kung kinakailangan ang curfew sa mga kabataan upang masugpo ang Brigada Paniki, bakit hindi isagawa? Kailangang makiisa rin ang mga magulang sa pagpapalaki ng kanilang mga anak, dahil responsabilidad din nila hindi lamang ang kinabukasan ng kanilang mga anak, kundi maging ang kinabukasan ng kanilang lipunan. Ang seguridad at kaayusan, kahit sa antas ng barangay, ay maselang gawain, kaya dapat paigtingin kahit ang pagroronda ng mga pulis patrol upang ibagansiya ang mga kabataang dapat turuan ng leksiyon.

Talasalitaan ng Digmaan sa Gaza

Makabubuo ng mahabang talasalitaan hinggil sa nagaganap na digmaan sa Gaza at ang mga lahok dito ay malimit mababasa sa mga pahayagang palimbag at elektroniko. Ang mga lahok ay maaaring nakukulayan ng propaganda sa isang panig, na ang layunin ay kumbinsihin ang malaking populasyon na maniwala sa madugong operasyon ng Israel laban sa mga Palestino. Heto ang ilan sa mga salitang maaaring maging Salita ng Taon ngayong 2009, na inilatag sa bisa ng lakas ng alpabeto ng karahasan:

airstrikes [Ing] png: asintadong pambobomba at pagpapatumba sa kapuwa kawal at sibilyang populasyon ng Palestino sa Gaza, alinsunod sa pahayag ng Israel.

all out war [Ing]: walang pakundangang digmaan para turuan ng maluwalhating kapayapaan ang mga Palestino, at singkahulugan ng “Bakbakan na!”

Apache Helicopter [Mil] 1: hango mula sa tribung Indian sa Estados Unidos, ito ay taguri sa helikopter na kayang magtaglay ng misil, bomba, at masinggan para lipulin ang malaking populasyon ng sibilyan 2: metalikong ibong mandaragit na tinitirador o pinupukol ng bato ng mga batang Palestino ngunit hindi kayang patamaan.

calculated risk [Ing]: masining na pagsasabi ng pinsala at pagpatay sa mga sibilyang Palestino na pawang nadamay sa digmaan ng Israel at Hamas.

carnage [Ing]: tahimik at siyentipikong pagpaslang sa mga bata, babae, at matandang Palestino, alinsunod sa mabuting halimbawa ng pagsalakay ng IDF.

cease-fire [Ing]: pangarap na paghinto sa anumang pakikidigma, at reserbado para sa Israel at Estados Unidos lamang.

cluster bombs [Ing]: malaking itlog na metal na nagtataglay ng maliliit na itlog, at ginagamit sa kahanga-hangang pagbalda sa mga sibilyan, terorista, at sinumang kamukha ng mga kawal ng Hamas.

disproportionate attacks [Ing]: tayutay sa pamamaslang at pagwasak ng Israel sa buong Gaza at Lebanon, at naglalayong ikubli ang malawakang henosidyo ng Israel sa mga lupaing sinakop nito sa ngalan ng pambansang seguridad.

economic blockade [Ing]: matimping pagsasabi ng “Bawal pumasok dito!” o “Hanggang diyan ka lang, gago!” at nagsasaad ng banayad na pagkakait ng pagkain, yaman, gamot, at iba pang mahahalagang bagay na kailangan sa pang-araw-araw na buhay ng mga Palestino, alinsunod sa dikta ng Israel at Estados Unidos.

F-16 [Mil]: sasakyang panghihimpapawid na idinisenyo ng Estados Unidos para gamitin ng Israel na masigasig na lumilipol sa populasyong Palestino, at nagsisilbing taliba sa kapayapaan ng Israel.

Gaza, Gaza Strip [Heo]: pahabang lupain na ginawang malaking bilangguan ng Israel para sa mga itinuturing nitong hayop na Palestino, at kanugnog ng Egypt at Lebanon.

Gaza Forum [Png]: pook ng tsismisan sa cyberspace hinggil sa digmaan sa Gaza, at sentro ng balita, propaganda, at opinyon ng kapuwa Israel at Hamas.

genocide [henosidyo sa Fil.] png: masinop at pinagplanuhang paglipol sa malaking populasyon ng mga Palestino sa Gaza upang ipagtanggol ang seguridad ng Israel.

Hamas [Ara] 1: pangkat ng mga pesteng terorista, alinsunod sa pananaw ng Israel, ngunit makabayang pangkat na Palestino na naglalayong palayain ang mga Palestino sa pananakop ng Israel, alinsunod sa pananaw ng maghihimagsik 2: kalabang mortal ng Israel at hukbong sandatahan nito.

IDF png 1: daglat ng Israeli Defense Forces, na malimit akalaing International Death Forces, ito ang propesyonal na sandatahang lakas ng Israel na handang durugin o digmain ang alinmang nasyon o estadong tutol sa pag-iral ng Hudyong estado ng Israel 2: mapanakop na tropang Israeli sa Gaza, at kalabang mortal ng Hamas.

Israel’s insanity [Ing] 1: kabaliwan ng Israel, ayon kay Megan G. Kennedy, na tumutukoy sa labis na pagkasangkapan sa mga sandatang pandigma upang makamit ang pansariling kapayapaan 2: pagkasira ng bait dahil sa pagkabigong malupig ang Hamas sa kabila ng pagtataglay ng sopistikadong kasangkapang pandigma.

massacre [masaker sa Fil.] png: masining na paglipol sa malaking populasyon ng mga Palestino sa Gaza sa pamamagitan ng sopistikadong sandata, gaya ng bomba, artilyeriya, baril, tangke, helikopter, eroplano, at iba pang kaugnay na uri.

Operation Cast Lead [Ing]: matalinghagang taguri sa pananakop at digmaang inihasik ng Israel sa Gaza, na ang layon ay tirisin ang mga mala-kutong kawal ng Hamas, at ibinunsod noong 27 Disyembre 2008, para sa kapakanan umano ng madlang Palestino at sa ganap na seguridad ng Israel.

self-defense [Ing]: pagpatay sa kalaban bago ito makauna sa iyo, at siyang katwiran ng Israel at Estados Unidos upang mapangalagaan ang seguridad. Ang karapatan o obligasyon ng pagtatanggol sa sarili ay reserbado lamang sa naturang mga bansa.

Tactical missile [Mil]: masining na taguri sa misil na pinasisirit mula sa lupa, himpapawid, o tubigan, at may kakayahang lumipol ng malaking populasyon at wasakin ang mga gusali, tulay, kuweba, at iba pang katulad para pangalagaan ang interes ng Israel at Estados Unidos sa rehiyong Arabe.

terrorist [terorista sa Fil.]1: mga Palestinong nagpapaulan ng raket tungo sa Israel, bukod sa mga tao na handang magpakamatay makamit lamang ng mga Palestino ang kalayaan at kasarinlan sa lupang sinilangan 2: mamamayang Palestino at lahat ng kaugnay ng pagkamamamayan nito.

war crimes [Ing] png: kathang-isip na krimen na paglabag sa mga patakaran ng pakikidigma, alinsunod sa itinatakda ng United Nations, at siyang malimit sinusunod ng Israel upang ikubli ang malikhaing panunupil nito sa Gaza.

white phosphorous munitions [Ing] png: bulaklak ng dila sa pulbos na pampaputi sa kutis ng mga Palestino, bukod sa panunog, pambulag at pampahika, at ginagamit upang lapnusin ang kanilang layong lumaban sa hukbong Israeli.

Marami pang salita ang mag-aagawan para maging Salita ng Taon 2009, at hintayin natin ang iba pang darating. Ilan lamang ang binanggit dito na malimit sambitin sa digmaan sa Gaza, at kataka-takang hindi napagbubulayan nang maigi ng mga tao. Kung huhubaran ng mga tayutay, talinghaga, at pahiwatig ang mga salita’y payak lamang naman ang ibig sabihin ng lahat: Ang digmaan ay nakamamatay, at kailangang iwaksi nang ganap sa ating isip at buhay.

Tampok na Tula at Video
Heto ang isang tula na nilapatan ng video, na bagaman walang tiyak na pangalan ay maaaring pagbulayan.

Parol at Aginaldo mula sa Dalawang Dakila

Mahigpit na magkaribal sa balagtasan at koronasyon ngunit matalik na magkaibigan sa tunay na buhay sina Jose Corazon de Jesus at Florentino T. Collantes. Sila ang pinakatanyag na pares sa buong panahon ng balagtasan—at hinangaan ng mga kapuwa makata at hinabol ng mga babae—dahil kapuwa sila nagtataglay ng mataginting na tinig sa bigkasan at husay sa matulaing pangangatwiran. Higit pa rito, sina De Jesus at Collantes ay mga lantay na makata, at bihasa sa pagkatha ng mga tulang pasalaysay. Maihahalimbawa ang dalawa nilang piyesa na pumapaksa sa kapaskuhan. Ang tula ni De Jesus ay tungkol sa parol, samantalang ang tula ni Collantes ay hinggil sa batang dukhang namamasko.

Ang Magandang Parol
ni Jose Corazon de Jesus

Isang papel itong ginawa ng lolo
may pula, may asul, may buntot sa dulo;
sa tuwing darating ang masayang Pasko
ang parol na ito’y makikita ninyo.

Sa aming bintana doon nakasabit
kung hipan ng hangi’y tatagi-tagilid,
at parang tao ring bago na ang bihis
at sinasalubong ang Paskong malamig.

Kung kami’y tutungo doon sa simbahan
ang parol ang aming siyang tagatanglaw,
at kung gabi namang malabo ang buwan
sa tapat ng parol doon ang laruan.

Kung aking hudyatin tanang kalaguyo,
mga kapwa bata ng pahat kong kuro,
ang aming hudyatan ay mapaghuhulo:
“Sa tapat ng lolo tayo maglalaro.”

Kaya nang mamatay ang lolo kong yaon,
sa bawat paghihip ng amihang simoy,
iyang nakasabit na naiwang parol
nariyan ang diwa noong aming ingkong.

Nasa kanyang kulay ang magandang nasa,
nasa kanyang ilaw ang dakilang diwa,
parang sinasabi ng isang matanda:
“Kung wala man ako’y tanglawan ang bata.”

Inilalahad ng “Ang Magandang Parol” (1928) ang kuwento ng lolo na nakaugaliang gumawa ng parol tuwing kapaskuhan. Ang naglalahad na persona ay isang apo, na inilarawan ang silbi ng parol mulang palamuti at tagatanglaw hanggang sagisag ng mga batang naglalaro tuwing gabi. Mahihinuhang ang parol ay hindi na lamang sagisag ng tala na tumanglaw sa sabsaban nang isilang ni Maria si Hesus. Ang parol, sa pananaw ng personang bata, ay tagapagpagunita ng diwain at katauhan ng lolo sa kaniyang apo. Pumanaw man ang lolo, magbabalik ang kaniyang alaala tuwing kapaskuhan dahil sa magagandang karanasang idinulot niya sa kaniyang apo, at kabilang na dito ang paglikha ng marikit na parol tuwing kapaskuhan. Ang parol, gaya ng sinaunang bituin, ay inaasahang magniningning at tatanglaw sa isip at kalooban ng bata kahit sabihing naulila na ang bata.

Sa tula ni De Jesus, ang parol ay lumalampas sa silbi nitong maging palamuti lamang sa bahay o simbahan. Ang simbolo ng parol ang higit na mahalaga, at kaugnay ng simbolikong liwanag na inaasahang gagabay sa paglaki ng bata at hahalili sa paggabay ng lolo sa kaniyang apo. Nadaragdagan ang kargang pahiwatig ng parol dahil iyon ay hindi karaniwang parol na mabibili sa merkado. Ang parol ay nilikha ng lolo, kaya nagkakaroon ng halagahang sentimental sa panig ng bata. Nagsisilbi ring tagapamagitan ang parol sa lolo at bata, at sa parol na ito isinasalin ng bata ang kaniyang pagpapahalaga sa lolo niyang minamahal.

Naiiba naman ang rendisyon ni Collantes sa kaniyang tulang “Dahilan sa Pasko” (1929). Heto ang teksto ng buong tula.

Dahilan sa Pasko
ni Florentino T. Collantes

Nagsabit ang parol, at ang mga ilaw
sa lahat ng dako’y iba’t ibang kulay.
May tugtugan dine, doon, may awitan
sa kabi-kabila’y naghahalakhakan.
Inuman ng alak, kalansing ng pinggan
binata’t dalaga’y nangagsasayawan. . .
Noche Buena noon, ipinagdiriwang
ang Banal na Bata sa Kanyang pagsilang.

Ngunit itong mundo’y katulad ng saga
“Ang kabila’y itim, pula ang kabila.”
Hanggang nagsasaya ang maririwasa
ay naghihimutok ang mararalita.
Sa gabi ring yaon ng awit at tuwa
ay may isang Inang kalong ng pagluha.
Ibig mang magsaya ay walang magawa;
ibig mang kumain, ang makai’y wala.

Papa’no’y ang kanyang asawa’y may sakit
may ilang linggo nang nahiga sa sakit.
Ang inaasahang matipunong bisig
noon pa ba naman mahapo’t mangawit.
Ngunit hindi ito ang lalong hinagpis
kundi ang kawawang anak nilang ibig.
O! Pasko na búkas! Ngunit walang damit
itong anak nilang sukat na magamit.

O! Pasko na búkas! Sa mga lansangan
ang maraming bata’y magsisipamasyal.
Magsisipamaskong may bagong bihisan
at magsisikain sa mga handaan.
Ngunit tangi kayang anak niya lamang
ang di makikita sa gayong lakaran?
Ang anak ng iba’y nagkakatuwaan
itong kanyang anak ay tatanaw-tanaw.

Ang kinabukasa’y parang nakikita’t
naguguniguni ng kawawang Ina:
Ang maraming batang nakapamasko na
may dalang laruan at kay-saya-saya;
ngunit itong bunsong bunga ng pagsinta
ay titingin-tingin at mamata-mata.
Ito palang Pasko’y lalo pang mapakla
kung dumating itong nagdaralita ka!

Ngunit ang naisip ng Inang may lumbay
dulutan ang anak ng kaligayahan.
Kung kaya’t noon di’y binuksan ang kaban
hinugot ang saya na ipinangkasal;
tinahi noon din at pinaglamayan
at ginawang baro ng anak na hirang.
Saka nang dumating ang kinabukasan
halos naluluhang bunso’y binihisan.

At pinapamaskong katulad ng lahat
na maraming bata na tigib ng galak.
Ngunit itong batang walang kamag-anak
parang sinusundan ng masamang palad.
Ang iba’y mayroong perang tinatanggap
dapuwat sa kanya ay walang lumingap.
Pati pala Pasko’y meron ding mahirap
at ang aginaldo’y hindi rin laganap.

Ang kawawang bata, tuwing mananaog
ang napagpaskuha’y luha at himutok.
Yaong ibang bata ay tigib ng lugod
at sa aginaldo’y nagkakampuputot.
Malata man siya at nadadayukdok
sa mga handaa’y walang nagpatulog.
Hanggang sa marating ang bayang kanugnog
walang nagkamaling kamay na nagkupkop.

Nang papauwi na sa kinahapunan
maputi sa gutom, malambot sa pagal.
Sa maraming bata ay napahiwalay
nadaan sa isang magarang tahanan.
“Magandang Pasko po!” ang bating magalang
ngunit nabulagta ang lunong katawan.
Dalawang matandang kapwa namamanglaw
ang siyang naawang ang bata’y tulungan.

Nang mahimasmasan ang kulang ng palad,
tanong ng matanda: “Kangino ka anak?”
Ang kawawang bata sa pagpapahayag
sa matang malamlam nanalong ang perlas.
Itong mag-asawa sa pakikimatyag
ang dibdib ay halos magiba’t mawalat.
At di pa man tapos ang pagsisiwalat
niyakap ang batang luha’y nalalaglag.

Ito palang batang palaboy lansangan
ay anak ng bunso nilang minamahal;
ng mutyang dalagang nang minsang magtana’y
di na pinapanhik sa mahabang araw.
Ito palang batang lipos kagutuman
ay kanilang apo’t dugo nilang tunay.
Samantalang sila’y nasa kayamanan
ama’t ina nito’y nasa kahirapan.

At ang nagkalayong puso sa pag-ibig
dahilan sa Pasko’y muling nagkalapit.
Ang namaskong bata nag muling magbalik
kasama ang ingkong at ang impong ibig.
Masaya na ngayon at wala nang galit,
nakatkat sa diwa ang mga hinagpis.
Kung kaya’t ang dating nagkalayong dibdib
dahilan sa Pasko’y muling magkadikit.

May apat na bahagi ang tulang sinipi kay Collantes. Una, ang pananabik at pagsasaya ng buong bayan dahil sa pagdating ng araw ng pasko. Ikalawa, ang lungkot ng isang dukhang mag-anak, at pagnanais ng ina na bigyan ng damit ang kaniyang anak at pagalingin ang sakit ng bana. Ikatlo, ang pamamasko ng bata at kabiguan nitong makapamasko. At ikaapat, ang pagkakatuklas ng bata sa lolo’t lola niyang maykaya—na dating nagtampo at itinakwil ang anak nilang babaeng nakipagtanan sa kaniyang kasintahan—at nang bandang huli’y nakipagbati sa kanilang anak.

Ang tula ni Collantes ay maituturing na kuwento bagaman nasa anyong patula. Inilalahad sa tula ang dalawang panig ng mga uring panlipunan (i.e., mayaman at mahirap), at depende sa uring pinagmulan ng isang mag-anak ay nakasalalay doon ang kanilang kaginhawahan. Ang pasko ay mahihinuhang umabot na sa yugto ng pagiging materyalistiko ng mga tao, na ang kaligayahan ay laging ipinapantay sa dami ng handa, regalo, panauhin, at pagsasaya. Sa kabila nito, ipinakita rin sa tula na ang kapaskuhan ay pagsasabuhay ng tunay na pagmamahal ng magulang sa kaniyang anak, gaya ng pagsasakripisyo ng inang tahiin ang damit na anak kahit ang tela ng damit ay mula sa kaniyang kasuotang pangkasal.

Ang pamamasko ng mga bata sa bahay-bahay ay matagumpay ding nailahad sa tula. Ngunit ang gayong pamamasko ay depende sa bata, at malimit nakararanas ng deskriminasyon ang mga batang dukha dahil ni kusing ay hindi sila nagkakapalad na abutan sa mga pinamamaskuhang tahanan. Kung ang mayayamang bata ay hindi kinakailangang mamasko (dahil maaaring ipinadadala na lamang sa kanila ang regalo at aginaldo), ang mga dukhang bata ay kailangang maglakad at magbahay-bahay nang buong maghapon at magbaka-sakali sa mabuting kalooban ng mga tao.

Ang kabiguan ng batang makapamasko ay magbabago sa dakong huli. Hindi man nakapamasko ang bata ay tinanggap niya ang pinakamahalagang regalo: ang pagkakatuklas sa kaniyang lolo at lola. Ang lolo at lola na pawang nabagbag ang loob sa bata ay natuklasan din na iyon ang kanilang apo. Ang bata ang nagsilbing tagapamagitan sa ina ng bata at sa mga magulang nito. Ang pagbabagong-loob ng lolo at lola tungo sa kanilang anak na babae ay pagwawakas din ng pangungulila sanhi ng pagkakawalay ng anak sa magulang.

Higit pa rito, ang ipinangangakong magandang bukas para sa bata ay mahihinuha sa posibilidad ng pagtulong ng maykayang magulang sa kanilang anak na naghihirap sa kasalukuyan. Ang bata ay masasabing nagtamo ng ibayong ginhawa kaysa kaniyang mga kalaro at kaibigan, dahil hindi lamang mabubuo ang pamilya kundi makapagsisimula rin ng bagong relasyon sa panig ng mga magulang at anak. Ang bata ang mahihinuha ring tagapagligtas sa materyal na kahirapan ng kaniyang mga magulang, at tagapagligtas din sa kalungkutan o pangungulila ng kaniyang lolo at lola. Sa tula ni Collantes, ang esensiya ng pasko ay nasa bata na inaasahang magiging pag-asa ng bagong henerasyon.

Ang tula ni Jose Corazon de Jesus at ni Florentino T. Collantes ay rumirikit dahil iniangkop iyon upang bigkasin at pagnilayan ng madla ang mga konseptong gaya ng pagmamahal, pagpapamilya, kapaskuhan, pagreregalo, at palamuti. Ang mga salita ay madaling mauunawaan ng babasa o makaririnig, at magaan ang taktika ng pagsasalaysay dahil ang mga dalumat ay matalik sa puso ng taumbayan. Gayunman, ikinukubli ng gayong gaan ang bigat ng diwaing ipinahahatid ng tula: Na ang pagtuklas sa kapaskuhan ay higit sa kayang ibigay ng materyal na bagay. Ang parol ni De Jesus at ang aginaldo ni Collantes ay lumalampas sa mga orihinal nitong silbi at pagpapakahulugan, kaya ang dating pagkakaunawa sa mga panlabas na katangian ng kapaskuhan ay napapalitan ng matiim na pagpapahalaga sa pakikipagkapuwa, paggunita, at pagmamahal.

Balanse ng Salita sa Salawikain bilang Tula

Isa sa mga katangian ng sinaunang salawikain ay ang masinop at balanseng distribusyon ng mga salita sa isang saknong. Ang salawikain bilang tula ay hindi lamang ginagabayan ng katutubong sukat at tugma, bagkus kaugnay ang mga ito sa bilang ng mga salita sa bawat taludtod. Maihahalimbawa ang sinaunang kawikaang mahuhugot sa Vocabulario de la lengua Tagala (1860) nina Juan de Noceda at Pedro Sanlucar:

1      Ang katakatayak, sukat             (a)
2      makapagkati ng dagat.              (a)

Ang nasabing salawikain ay binubuo lamang ng dalawang taludtod. Ang unang taludtod ay may sukat na walong pantig, at tumitimbang sa walong pantig ng ikalawang taludtod. Nilangkapan naman ng tugmang malakas ang dulong taludtod (“súkat” at “dágat”) na pawang may malumay na bigkas. Ang maganda sa tula’y balanseng-balanse kahit ang bilang ng salita sa dalawang taludtod, na may tigtatatlong salita. Kung bababasahin kung gayon ang naturang tula’y maiaangkop para himigin nang paawit. Hindi gaanong napapansin sa pag-aaral ang naturang pagtitimbang ng mga salita, at inaakala ng iba na pulos pandulong tugma lamang ang alam ng sinaunang Tagalog.

Madali lamang unawain kung ano ang ibig sabihin ng salawikain kapag inurirat kung ano ang mga pakahulugan ng mga salita. Tumutukoy ang “katakatayak” sa “isang patak na alak”; ang “makapagkáti” ay nagsasaad ng kakayahang “makapagtaboy ng alon palayo sa laot” o “magdulot ng pagbaba ng antas-dagat” (i.e., low tide); at ang “súkat” ay idyomatikong pahayag na katumbas ng “sapat na.” Sa unang malas ay magaan ang pahayag ng salawikain, ngunit kung uuriin nang maigi’y malalim. Mapapansin ito kapag pinagdugtong ng guhit ang mga salitang “katakatayak” (na napakaliit) at “dagat” (na napakalaki). May anomalya rin kapag pinagdugtong ng guhit ang “sukat” at “makapagkati” dahil paanong sasapat ang isang patak ng alak para hawiin ang dagat? Magugunita ang Biblikong alusyon ng paghawi ni Moses sa dagat nang patawirin ang kaniyang lipi para takasan ang mga humahabol na kawal Ehipsiyo. Ngunit walang kaugnayan ang naturang salawikain sa Biblikong pangyayari dahil may sariling diskurso ang Tagalog hinggil sa mga katawagan sa alak at dagat bago pa man dumating ang mga mananakop na Espanyol.

Ang susi ng salawikain ay sa paghahanap ng pahiwatig hinggil sa “katakatayak.” Ang “katakatayak” ay maaaring isang munting bagay na makapaghahasik ng pagkatuyot, at ang pagkatuyot na ito ay maaaring umaabot sa hanggahan ng himala at di-kapani-paniwala ngunit may posibilidad na maganap. Halimbawa, ang “katakatayak” ay maaaring isang maliit na kasalanan na kaugnay ng bisyo, at ang munting kasalanang ito ay makabibiyak ng masayang pagsasama ng pamilya o pamayanan o bansa. Sa kabilang dako, maaaring sipatin din ang “katakatayak” sa positibong paraan, na ang isang munting mabuting gawa at di-kumbensiyonal ay makalilikha ng daluyong na pagbabago sa hanay ng malaganap at kumbensiyonal na kasamaan. Lalawak pa ang mga pakahulugan ng salawikain kung ilalapat dito ang mga pakahulugan ng bawat komunidad na gumagamit ng nasabing salawikain at iangkop sa silbi nitong pagbuklurin ang mga tao sa antas man ng moral, politika, ekonomiya, ideolohiya, at iba pang bagay.

Ang taktika ng pagtitimbang ng mga salita sa saknong ay hindi lamang magwawakas sa sinaunang salawikain. Maihahalimbawa ang tulang “Pasubali” ni Manuel Principe Bautista, na kisangkapan ang tayutay ng sinaunang Tagalog, at nilangkapan ng siste, upang sumariwa at tumalim sa higit na mabisang paraan:

Pasubali
ni Manuel Principe Bautista

Mamangka man ako sa dalawang ilog,   
              ako ay dadaong                  
Sa dalampasigan ng dibdib mo, Irog.      

Binubuo ang nasabing tula ng tatlong taludtod: Ang una’t ikatlong taludtod ay may tiglalabindalawahing pantig at pawang may tugmang malakas at malumay (“ilog” at “irog”); samantalang ang ikalawang taludtod ay may anim na pantig, at maipapalagay na walang tugma. Gumaganda ang tula dahil sa biswal nitong hugis na bangka, na ang una’t ikatlong taludtod ay nagsisilbing katig at ang ikalawang saknong ang pinakalawas ng bangka.  Ngunit higit pa rito, pansinin na balanse kahit ang distribusyon ng mga salita: Ang unang taludtod ay may anim na salita, at titimbangin ng anim na salita sa ikatlong taludtod. Ang ikalawang taludtod naman ay tatlong salita na kalahati ng una’t ikatlong taludtod.

Ang paglalaro ni Bautista ay makikita kahit sa estratehikong posisyon ng “mamangka” at “dalampasigan”; “dalawa” at “dibdib”; “mo” at “ako”; at “ilog” at “irog.” Ang tula ay humuhugot ng alusyon sa kasabihang “Huwag kang mamangka sa dalawang ilog,” na tumutukoy sa paglalaro ng lalaki sa magkabukod na relasyon nito sa dalawang babae (na maaaring kasintahan o kalaguyo). Gayunman, hindi inuulit lamang ng tula ang de-kahong pagtingin sa gayong relasyon. Ipinahihiwatig ng tula na kahit pa may dalawang babae ang lalaki, uuwi pa rin ang naturang lalaki sa kaniyang orihinal na asawa o tunay na minamahal na kasintahan. Ang susi sa paghihiwatigan ay mahihinuhang nasa “ilog” (babae) na siyang tatawirin ng “bangka” (lalaki). Hindi ganito kadali ang tumbasan dahil may iba pang espesyal na pampang o dalampasigan ang uuwian ng bangkero. Ang “pampang” o “dalampasigan” na ito ay ang matalinghagang “dibdib” na tumutukoy sa “pag-ibig” o kaya’y sa literal na pakahulugang “suso” ng sinisinta. Ipinahihiwatig lamang ng tula ni Bautista na kahit magloko ang lalaki, yaon ay panandalian lamang, at siya ay mananatiling tapat sa kung sino man ang minamahal na asawa o kasintahan. Bolero kung gayon ang persona sa tula. Gayunman, may katapatan ang himig niyon at nagsasaad lamang na sadyang dumaraan ang lalaki sa yugto ng paglalaro, subalit ang wakas ay laging sa piling ng pinakamamahal na asawa.

Ang balanse sa pananaludtod ay hindi tsambahan, gaya ng ipinamalas na mga halimbawa sa itaas. Maláy ang mga batikang makata sa paghahanay ng mga salita, at ang pagtula’y hindi basta pagbubuo ng mga linyang may sukat at tugma, lalo sa daigdig ng Tagalog. Ang kalikutan ng guniguni ng mga makata ay hindi lamang sa pag-uulit ng mga nakikita sa paligid, bagkus sa muling pagpapakahulugan at interpretasyon ng paligid upang lumikha ng sariwang realidad.

Idyoma, talinghaga, at tayutay sa komunikasyon ng mga Filipino

Ano ang paraan ng komunikasyon ng mga Filipino? Ito ang isa sa maraming tanong na sinasagot ng Pahiwatig: Kagawiang Pangkomunikasyon ng Filipino (2002) ni Melba Padilla Maggay. Hitik umano sa pahiwatig at ligoy ang pakikipag-usap ng mga Filipino, dahil nagmumula sila sa kulturang may mataas na uri ng pagbabahaginan ng kahulugan, kompara sa mga taga-Kanluran na itinuturing na may mababang konteksto ng kulturang mababa rin ang antas ng pagbabahaginan ng kahulugan. Bukod dito’y ginagamit ng mga Filipino ang konsepto ng pakikipagkapuwa—na pagturing sa kausap bilang bahagi ng sarili—na mauugat sa kulturang mataas ang pagpapahalaga sa ugnayan ng pamayanan.

Habang lumalayo ang agwat ng pagsasamahan ng mga Filipino, ani Maggay, lalong tumataas ang antas ng di-pagkatiyak sa pakikipag-ugnayan sa isa’t isa. Halimbawa, gagamit ang mga Filipino ng mga tayutay (figure of speech), bulaklak ng dila (idyoma), at talinghaga (metapora) kung ang kausap ay itinuturing na “ibang tao” (i.e., hindi kaibigan, kaanak, o kakilala). Itinuturing na maligoy ang gayong paraan ng komunikasyon, samantalang nagtatangkang ihayag ang “panlabas” na anyo ng pakikipag-ugnay at pakikibagay. Pormal ang tono ng pakikipag-usap, at nakatuon sa pagpapakilala.

Ngunit may kakayahan din ang mga Filipino na magsabi nang tahas, kung ang kausap ay kapalagayang-loob. Ang “kapalagayang-loob” dito ay maaaring kaanak, kaibigan, o kasamang matagal nang kakilala at matalik sa loob ng isang tao. Idinagdag ni Maggay na mahilig umano ang mga Filipino sa malapitang pag-uugnayan, na humihipo at dumadama sa mga tao at bagay-bagay. Kung pagbabatayan naman ang tahas at magagaspang na banat ng mga komentarista sa radyo, diyaryo, at telebisyon sa ilang personalidad o politiko, ang gayong paraan ng komunikasyon ay maaaring pagbubukod mismo ng mga taong nanunuligsa sa mga taong tinutuligsa. Ang ugnayan ay maaaring nagiging “kami” laban sa “kayo,” na hindi lamang umaangat sa personalismo, gaya ng isinaad ni Maggay, bagkus kaugnay ng papel ng kapangyarihan at impluwensiya mula sa dalawang panig.

Mahabang disertasyon naman kung pag-aaralan ang paraan ng komunikasyon ng mga blogistang Pinoy sa cyberspace. Ang mga blogistang Pinoy ay maaaring isaalang-alang pa rin ang dating anyo ng komunikasyon ng mga Filipino, at ang pagtuturingan ng mga nag-uusap ay hindi bilang magkakabukod na entidad bagkus matatalik sa kalooban o sirkulo ng blogista. Nalilikha ang pambihirang espasyo sa pagitan ng blogista sa kapuwa blogista o mambabasa, at sumisilang ang isang uri ng diskursong matalik sa sirkulo nila. Halimbawa, ano ba ang pakialam ng mambabasa kung nakabuntis ang isang blogista o kaya’y nagkahiwalay ang dalawang blogistang dating magkasintahan? Makapapasok lamang sa ugnayan ang mambabasa kung ang pagturing ng mga blogista sa kanilang mambabasa ay para na ring kalahok sa mga pangyayari, at ang gayong pangyayari ay likha ng konsepto ukol sa “pamayanan” ng mga Filipinong blogista. Sa ilang Filipino, ang pagsulat ng blog ay pagsangkot na rin sa madlang mambabasa sa anumang nagaganap sa buhay ng blogista, kaya ang mambabasa ay hindi basta “ibang tao” bagkus “kapuwa tao” na marapat makaalam, makaugnay, at makatuwang sa lahat ng bagay.

Mahalaga ang kapuwa-sa-kapuwang komunikasyon ng mga Filipino. Kung babalikan ang mga pag-aaral ni Iñigo Ed. Regalado hinggil sa “talinghaga,” “kawikaan,” at “tayutay,” mababatid na kumukuha ang mga Filipino noong sinaunang panahon ng mga salitang buhat at kaugnay sa kaligiran, at ang mga ito ang kinakasangkapan sa paghahambing, pagtatambis, pagtutulad, at panghalili sa mga katangian ng tao na pinatutungkulan, ngunit ayaw tahasang saktan dahil sa kung ano-anong dahilan. Malimit gamitin noon ang pisikal na anyo ng hayop, isda, ibon, insekto, halaman, at bagay upang itumbas sa ugali at asal ng tao. Halimbawa nito ang “tagong-bayawak” na tumutukoy sa “madaling makita”; “buhay-pusa” na mahaba ang buhay; at “paang-pato” na katumbas ng “tamad.” Kung minsan, ginagamit ang isang bahagi ng katawan upang maging metonimiya sa ugali, pananaw, at asal ng isang tao. Maihahalimbawa rito ang “taingang-kawali” na ibig sabihin ay “nagbibingi-bingihan”; “mainit ang mata” na katumbas ng “buwisit” o “malas” na miron sa sugalan; at “marumi ang noo” na katumbas ng “taong may kapintasan.” Heto ang ilan pang tayutay at idyomang tinipon ni Regalado, ang mga kawikaang maaaring nakaiwanan na ng panahon, ngunit maaaring balikan ng mga Filipino upang ipagunita sa susunod na henerasyon:

Talinghagang tinumbasan ng mga katangian ng hayop, ibon, isda, kulisap, at halaman
Asong-pungge — susunod-sunod sa dalaga
Balat-kalabaw — Matibay ang hiya; walanghiya
Balat-sibuyas — maramdamin; madaling umiyak
Basang-sisiw — api-apihan; kalagayang sahol sa hirap
Buhay-alamang — laging nasusuong sa panganib; hikahos
Buhay-pusa — mahaba ang buhay; laging nakaliligtas sa panganib
Bulang-gugo — bukás ang palad sa paggasta
Buwayang-lubog — taksil sa kapuwa; hindi mabuti ang gawa
Dagang-bahay — taksil sa kasambahay
Kakaning-itik —api-apihan
Kutong-lupa — bulakbol; walang hanapbuhay
Lakad-kuhol — mabagal utusan; patumpik-tumpik kapag inutusan
Ligong-uwak — hindi naghihilod o gumagamit ng bimpo kapag naliligo; ulo lamang ang binabasa.
Maryakapra (marya-kapra) — babaing masagwa o baduy magbihis
Mataas ang lipad — hambog
Matang-manok — Malabo ang paningin kung gabi; Di-makakita kung gabi
May sa-palos— Hindi mahuli. Mahirap salakabin. Madulas sa lahat ng bagay.
Nagmumurang kamatis — nagdadalaga
Nagmumurang kamyas — bagong naniningalang-pugad; bagong nanliligaw.
Paang-pato — tamad; makupad; babagal-bagal kung lumakad
Pagpaging alimasag — walang laman
Puting-tainga — maramot
Putok sa buho — Walang tiyak na ama nang isilang
Salimpusa (saling-pusa) — hindi kabilang sa anumang panig;
Sangkahig, sangtuka — Ginagasta ang siyang kinikita.
Tagong-bayawak — madaling makita sa pangungubli
Tawang-aso — tawang nakatutuya

Talinghagang tinumbasan ng mga bahagi ng katawan o kaya’y kilos ng tao
Bukás ang palad — magaang magbitiw ng salapi; galante; hindi maramot
Kadaupang-palad— kaibigang matalik
Kumindat sa dilim — nabigo; nilubugan ng pag-asa
Lawit ang pusod — balasubas
Ligaw-tingin — torpe; hindi makapagsalita sa nais ligawan
Mababang-luha — iyakin; bawat kalungkutan ay iniiyak
Mabigat ang dugo — kinaiinisan
Magaan ang bibig – palabati; magiliw makipagkapuwa
Magaan ang kamay — magandang magbuwana mano, kung sa negosyo o sugal; mapagbuhat ng kamay, o madaling manampal o manakit
Mahaba ang paa — nananaon sa oras ng pagkain ang pagdating o pagdalaw
Mahabang-dila — palasumbungin
Mahabang-kuko— palaumit
Mahigan ang kaluluwa — matinding galit
Mainit ang mata — malas sa panonood; nagdadala ng kamalasan kapag nagmiron sa sugalan
Manipis ang balát— mapaghinanakit; madaling masaktan kapag sinabihan
Marumi ang noo — taong may kapintasan
May balahibo ang dila — sinungaling
May bálat sa batok — malas
May bituin sa palad — masuwerte sa lahat ng bagay, lalo sa negosyo; mapapalarin
May kuko sa batok — masamang tao; di-mapagkakatiwalaan
May kurus ang dila — nagkakatotoo ang bawat sabihin
May nunal sa paa — Layás; mahilig maglagalag
May tala sa noo — babaeng ligawin o malimit suyuin ng mga lalaki
May-sungay — lalaking di-pinagtatapatan ng asawa; lalaking kinakaliwa o pinagtataksilan ng asawa
Nakadikit ng laway — tanggalin; madaling tanggalin
Namuti ang mata — Nabigo sa paghihintay; hindi dumating ang hinihintay
Namuti ang talampakan — kumarimot dahil naduwag; tumakbo palayo dahil sa natakot o naduwag.
Nasa dulo ng dila — hindi masabi-sabi; hindi matandaan, bagama’t alam na alam
Naulingan ang kamay — nagnakaw; kumupit ng salapi
Puting tainga — maramot
Sa pitong kuba — paulit-ulit
Tabla ang mukha — walang kahihiyan
Taingang-kawali — nagbibingi-bingihan; kunwari’y hindi nakarinig.
Walang butas ang buto — malakas
Walang sikmura — hindi marunong mahiya

Masasabing mahiligin ang mga Filipino, lalo ang mga sinaunang Tagalog noon, sa paglikha ng mga “taguring ambil” na naghuhudyat ng kaugalian, kung lilimiin ang pag-aaral ni Regalado. Ang “ambíl” ay tumutukoy sa salita, parirala, o pahayag na may katumbas na pakahulugang hindi tuwirang nagsasaad ng orihinal na tinutukoy na ugali o asal o katangian ng tao. Sa Ingles, tinatawag itong personipikasyon at malimit kasangkapanin sa matalinghagang pamamahayag sa tula. Halimbawa, maaaring wala nang nakaaalam ngayon na ang orihinal na salitang “ganid” ay tumutukoy sa malaking asong ginagamit sa pamamaril o pangangaso. Ang “ganid” ngayon ay hindi ikinakabit sa German Shepherd o iba pang aso, bagkus sa taong “sakim” o taong nais lamang kumabig nang kumabig ngunit ayaw maglabas kahit isang kusing. Isa pang halimbawa ang “ampalaya” na ginagamit na ambil sa mga tao na “napakahirap hingan ng kahit ano, lalo na kung salapi.” Bagaman naglaho na ang ganitong taguri, higit na kilala ang ampalaya ngayon bilang pangontra sa diabetes at alta-presyon. May ibang salita namang nagbabalik ngayon, at kabilang dito ang “limatik” na isang uri ng lintang maliit ngunit masidhing manipsip ng dugo. Iniaambil ang salitang ito sa mga tao na mahilig kumabit sa ibang tao upang manghuthot ng salapi hanggang wakas; o kaya’y sa mga propitaryong “walang habas magpatubo.” Nagbabalik din ang “hunyango” na isang uri ng hayop na may pakpak, sinlaki ng karaniwang kuliglig, na nakikikulay sa bawat makapitan. Panukoy ito ngayon sa mga tao na taksil kung hindi man mapagbalatkayo. Usong-uso rin ang “balimbing” na isang uri ng punongkahoy na ang bunga ay may limang mukha o panig. Tumutukoy ito sa taong kung sino ang kaharap ay siyang mabuti, at idinagdag dito ang isa pang kahulugang tumutukoy sa politikong palipat-lipat ng partido.

Marami pang dapat pag-aralan ang bagong henerasyon ng mga Filipino hinggil sa paraan ng komunikasyon nito. At upang magawa ito’y kinakailangang magbalik sa nakaraan, halungkatin ang mga antigong dokumento at aklat, itala ang mga kuwento ng matatanda, at sipatin sa iba’t ibang anggulo ang mga wika, kaisipan, at panitikan. Maaaring maging makulay din ang gagawin nating mga ngangayuning idyoma, talinghaga, at tayutay kung maláy tayo sa mga aral ng nakaraan na pawang makatutulong sa pagbubuo ng masigla, maunlad, at abanseng panitikang Fillipino—na maipagmamalaki ng sinumang Filipino saanmang panig ng mundo.

Dalumat ng Ibon: Panimulang Tala hinggil sa Hulagway at Anino ng Ibon sa Panulaang Filipino

Nakatimo nang mariin sa panitikang-bayan ng Filipinas ang hulagway at anino ng ibon noong una pa man. Ayon sa mga alamat, nalikha umano ang kapuluan natin dahil sa isang ibong nagngangalang Manaul, na pinag-away at pagkaraan ay pinagbati muli ang langit at tubigan upang mailatag ang kalupaan. Ibon ang sanhi kung bakit iniluwal ng buhô ang unang babae (Sibabay) at lalaki (Silalak) sa daigdig. Ibon ang magtatakda ng kaayusang pampolitika at panlipunan dulot ng pananakop at kontra-pananakop na tunggalian sa panig ng mga tagalupa (Raha Manok) at tagahimpapawid (Raha Lawin). Ibon ang maghuhudyat ng pagbabago ng simoy, gaya ng nakasaad sa pamahiing “Paghumuni ang pakiskis, ang tag-ulan ay malapit nang sumapit.” Nagbababala naman ng kamatayan o sakuna ang gaya ng tigmamanukin at tiktik, gaya sa epikong Tulalang. O kung hindi’y sinasangguni ng mga mandirigma upang mabatid nila ang kahihinatnan ng napipintong pakikidigma, gaya sa epikong Hudhud hi Aliguyon. Ibon din ang maghahatid ng resureksiyon sa gaya ng nagdalamhating inang nawalan ng anak ngunit pinagmulan naman ng ibong kuhaw. At ang gaya ng kuhaw ang magiging talinghaga ng Filipinas bilang Inang Bayan na paulit-ulit magbabalik sa ating ulirat sa iba’t ibang panahon.1

Masisilayan sa mga kagila-gilalas na tala ni Ignacio Francisco Alcina, S.J. ang yaman at varyedad ng mga ibon, manok, bibe, at kauri na pawang matatagpuan sa sinaunang mga islang bumubuo sa Visayas. Sa kaniyang Historia de las islas e indios de Bisayas…1668, apat na kapitulo ang inilaan upang maipaliwanag, halimbawa, ang pagkakatangi ng mga ibong taal sa bansa at doon sa Espanya; ang anyo ng mga uring antutubig, limbas, at panggabing ibon, bukod pa ang kaibhan ng mga paniki at bayakan. Upang maipamalas ang anyo ng nabanggit na nilalang, iginuhit ang ilang halimbawa ng tabon (agila?), tamantaman (bibe), banog (bakaw), tarintin (kuwago), talabong (tagak), at kabog (paniki) nang kahit paano’y makilala ng sinumang ibig makabatid niyon.2

Hindi kataka-takang makapagluwal ng paghanga at pagkilala ang mga ibon sa Filipinas. Batay sa samotsaring saliksik hinggil sa mga ibon ng Filipinas, tinatayang aabot sa 940-975 ang kabuuang bilang ng naitalang sari (species) at hinsari (subspecies) ng mga ibon sa bansa.3 Nakilala ang bansa “dahil sa pambihirang mga ibon nito, na sa kasamaang-palad ay nanganib nang pumasok sa atin ang mga banyaga at lumaganap ang mga armas na laan sa pangangaso.”4 Pagsapit ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ay naglaho lahat ang anumang pagtatangkang mapangalagaan ang likas-yaman dahil kailangang manghuli ng mga ilahás na hayop o ibon o anumang lamandagat ang mga tao para mabuhay at makaraos sa tagsalat. Pinagtibay ang kauna-unahang batas na tinaguriang “Game and Fish Protection Act” (Act 2590) noong 4 Pebrero 1916, at nakasaad doon ang pagbabawal sa panghuhuli, pananakit, pagkuha, o pagpatay… ng anumang ibon o mammal o pagsira ng pugad o itlog ng anumang pinangangalagaang ibon…5

Noong pananakop ng Espanyol, malimit kasangkapanin ng mga fraile ang talinghagang matatagpuan sa kalikasan, gaya ng isang pahambing na paglalarawan sa asal ng ibon at ni Hesukristo sa pangaral ni Fray Juan de Oliver:

 

Ang [Panginoong Hesukristo] pala, ualang pinagcacaybhan niyong ybong ang pangalan sa Castilla,i, Pelicano; yaon conong ybon, cun naghihirap ang caniyang anac, cun mamamatay na, tinotoca nang Yna ang caniyang dibdib at ypinalalabas ang caniyang dugo, nang mauisican niya ang caniyang anac, at siyang yquinabubuhay nila yaong dugo nang Yna.6

Hindi banyaga sa Filipinas ang “pelikano,” at katunayan ay tinatawag itong “pagalà” (Pelecanus philippensis) ng mga katutubo.7 Isang pruweba ang nakapaloob sa lahok na “ave” sa Vocabulario delengua Tagala (1613) ni Fray Pedro de SanBuenaVentura ang ganito: “(A)ng pagala,y, malacquing ibon, gra(n)de ave ca el alcatraz.” Kung nabatid marahil ng mga katutubo na “pagalà” ang ipinangangaral ng Oliver, malamang na maghagalpakan sa katatawa ang mga nakikinig. Huwad ang paglalarawan sa págsasákit ng ibon para sa mga inakay nito (ang pagpapakamatay para mabuhay ang supling), at hindi angkop bilang talinghaga ng dakilang sakripisyo ni Kristo para sa kaniyang mga mananampalataya.8

Inihambing din ni Oliver ang tao sa ilahás na ibon. Pipilitin, aniya, ng ibong kumawala sa hawla nito, kahit naroong patukain nang sagana, at pilit magbabalik sa gubat na pinagmulan. Taliwas yaon, dagdag niya, sa tao na nawiwili pang manatili dito sa lupa (i.e., pisikal na lawas) kahit dumanas ng sakit ng loob, imbes na hangarin ang kalangitang (i.e., espiritwal na lawas) laan para sa kaniya:

Di baquin ang Ybon na quinocolong, magaling man ang pagpapakain sa caniya, pono man nang palay ang cacanan niya, patoc(a)in man nang dilan magaling, ysa man (h)indi nauiuili sa colongan, ysinosoot din maghahapon ang caniyang olo, sa dilan siuang nang Colongan, sa paghanap nang lalabasan, at ang ybig din nga niyang macauala siya at magsaoli sa Gubat na caniyang pinamamayana(n)g dati; bago ang tauo, baquit saquit nang loob ang dilan anyo natin dito sa lupa, nauiuili pa dini.9

Salungat marahil ang pagtingin ng mga Katutubo sa kalangitang nakikita ni Oliver, dahil maaaring ang kalangitan para sa mga Katutubo ay naririto sa lupa at hindi sa kung saang kaitaasan. Mahahalatang ginamit ni Oliver ang talinghaga ng ibon na batid ng mga katutubo at ang taglay nitong sagisag hinggil sa mithing paglaya sakali’t binihag ng kung anong puwersa. Ano’t anuman, naisakatutubo ni Oliver ang konsepto niya ng kalangitan, at sa pamamagitan ng paggamit ng talinghaga ng ibon ay naangkin niya ang dalumat hinggil sa ibon ng mga Tagalog.

Mababatid din ang kahawig nitong talinghaga sa mga sinaunang kawikaang gaya ng,

Ibong nakapiit sa hawla mang ginto,
Pilit mag-aalpas sa pagkabilanggo.10

 

O dili kaya’y kahawig nitong paalala kapag ibinilanggo ang isang ibon ng parang:

Iyang ibong lumilipad
Sa gubat at kaparangan,
Mamamatay kung ikulong
Kahit sa gintong kulungan.11

 

Sakali’t hindi mamatay o magpakamatay ang ibon, at makulong sa hawla nang matagal, ay magbabalik pa umano sa dating gawi:

 

Ang ibon kulungin mo nang ilang taon,
Pagkalabas sa kulungan, pasasadating galaw.12

May 78 lahok hinggil sa mga kawikaang may kaugnayan sa ibon ang kabilang sa aklat ni Damiana L. Eugenio. Hinugot mula sa sari-saring wika ng Filipinas yaon, at mapapansin ang matalik na pagkakahawig ng mga kawikaan kahit magkakalayo ang mga lalawigan. Mahihinuha rin sa nasabing kawikaan ang lalim at lawak ng pananalinghaga hinggil sa ibon at kung bakit ginamit yaon ng mga fraileng Espanyol sa kanilang pangangaral sa katutubo, gaya ng matatagpuan sa isang sipi sa Sermones ni Fray Francisco Blancas de San José (+1614):

14. Ay baquin di cayo natatacot mañga tauong macasalanan, di baquin ang ybon, ay con may natatanaw na tauong nagdarala nang bosog, at nahahalata nang ybon na siya ang sinosoboc, at papanain, ay capag coua,y, lumipad na, cahimat dating quinauiuilihan niya yaong caniyang dinarapoan, at marami man ang caniyang totoc(a)in doon. At con baga marami ang mañga ybong nagcacasama, at yaong ysa ay natamaan, ay yaong lahat, ay manilambo nang lumipad, at nagiyaciyac nang malacquing pagcatacot. Gayon pala ang ybon nang yñgat nila, at nang tacot maholi sila, bago ang mañga tauo,y, ang ualan yñgat yñgat, at ualan tacot tacot panain nang P. D(io)s., ay ano dili paran namamana ang ating P. Dios con balang ybig niyang parusahan dito sa lupa,y, pinarurusahan din, at balang ybig niyang patayin; at yholog sa Ynfierno; ay pinapatay din, at yhihoholog na ualan bahala sa Ynfierno?13

Iwinangis ni Fray San José ang mga Indio sa mga ibon na dumarapo sa “punongkahoy ng kasalanan,” at si Kristo naman ay isang mamamana na magpaparusa sa sinumang hindi lalayo doon sa sangang dinarapuan. Bakit nga raw ba hindi nagbabago ng masasamang asal ang mga Katutubo? Ito at ang iba pang tanong ang palalawigin ni San José upang maisulong ang aral ng kaniyang relihiyon.

Makapangyarihan ang hulagway ng ibon at mababatid yaon kapag tinitigang maigi ang mga anting-anting at tatak ng Katipunan.14 Pansin nga ni Zeus A. Salasar sa isang antigong anting-anting, “(pinakaubod) ang ibon sa bilog na lumaki nang lumaki hanggang maging santinakpan.” Ibon din ang sagisag ng “Langit” o “Ibong Araw,” aniya, at maging ni Bathala na inilarawang “matang-may-pakpak,” gaya ng matatagpuan sa ilang sinaunang watawat na ginamit ng Katipunan. Hindi kaya ibinatay ang nasabing mga hulagway sa isinaad sa Mateo 3:16?

“…Nang mabautismuhan si Jesus, umahon siya sa tubig. Nabuksan ang langit at nakita niya ang Espiritu ng Diyos, bumababa sa kaniya, gaya ng isang kalapati.”15

Kung babalikan ang ilang teksto ng gaya ni Fray San José at ni Fray Oliver, masisilip kahit paano ang taktika ng mga Espanyol na gamitin ang talinghaga ng katutubo upang maitampok ang kani-kanilang kaisipan; at sa kabilang dako’y mahihinuha rin kung paanong tinanggap, kung hindi man tandisang sinalungat at angkinin muli ng Katagalugan ang gayon pagsapit o pagkalipas ng himagsikang pinagyaman ng Katipunan ni Andres Bonifacio at ng mga kapanalig na anakpawis.

Ibong malaya bilang bansa
Ang binanggit ni Oliver at ang dalawang siniping mga kawikaan hinggil sa ibon ay mananalaytay nang matagal sa nagkaugat na tulang Tagalog. Pinakapopular sa lahat ang tulang “Bayan Ko” (1929?) ni José Corazon de Jesús, na nilapatan ng musika at ginamit ng mga manghihimagsik at aktibista mulang Pananakop ng Amerikano hanggang rurok ng Pag-aaklas sa EDSA Uno. Nakasaad sa ikatlo’t ikaapat na mga saknong ang hulagway ng ibong iniugnay sa bayang bihag at kailangang kumawala sa hawla ng paniniil:

Ibong mang may layang lumipad,
Kulungin mo at umiiyak;
Bayan pa kayang sakdal dilag
Ang di magnasang makaalpas…

Pilipinas kong minumutya,
Pugad ng luha ko’t dalita,
Aking adhika:
Makita kang sakdal laya!16

 

Mahihiwatigang ang “Bayan” ni J.C.de Jesus ay hindi karaniwang “bayan” kundi ang buong Katagalugan na nilunggati nina Bonifacio at Jacinto. Yaon ang bayan ng “ginto’t bulaklak” na magpapahiwatig ng yaman at rikit at ginhawang tinatamasa ng sinumang naninirahan doon. Ngunit nang dumating ang mananakop na banyaga, naghunos ang pook at naging “pugad ng dalita.” Kaya ang “paglaya” ang adhikang nanaisin ng tao, na siyang likás kahit sa isang ilahás na ibon. Tanggalin ang kalayaan, at maitutumbas iyon sa kamatayan. Ito ang matagal nang napagdilian ni Jacinto.

Maraming hayup lalu na sa ibon ang namamatay kung kulungin sa pagdaramdam ng pagkawala sa kanilang Kalayaan. Diyata’t ikaw na itinanging may bait sa Sandaigdigan ay daig pa ng hayup?17

 

Ang ibon bilang “inakay” at sagisag na “bayan” ay lilitaw sa mga tula ni Amado V. Hernandez at ng mga kaibigang makata. Maihahalimbawa ang isang saknong sa kaniyang “Ang Tula” (1924):

Iniluha na rin
ng aking panitik ang napakasaklap
ay binalian na ng dalawang pakpak
saka nang pamuling nakalipad-lipad,
sa gintong piitan
ay binilanggo ng isa pang Lakas
na nagpanggap munang kaibigang tapat.18
na palad ng ating lupang nililiyag.
Ibong inakay pa

Ang “inakay” na ibon ay mahihiwatigang tumutukoy sa Filipinas na lumaya sa pananakop ng Espanya, ngunit minalas na sinakop ng isa pang “Lakas” na tumutukoy sa Estados Unidos. Karaniwang talinghaga naman ang “gintong piitan” na mahahalatang hinugot mula sa mga kawikaan, gaya sa kasabihang “Ikulung me ing malayang pati-pati, Magnasa yang mabulus parati.” Samantala’y nakasaad sa tulang “Ibong Lagalag” (1931) ni Hernandez ang halaga ng pagkamalaya, at hindi maitutumbas ang ligaya sa pagkakamit lamang ng “pugad” i.e., pansarili o panlipunang seguridad. Kasanga naman ng “Ibong Lagalag” ang “Langkay ng mga Ibon…” (1931) na tila muslak na pagtanaw sa “malalayang ibong” ibig habulin ng persona sa tula patungo sa ideál na pook, “sa lupang ang tuwa’y walang pagkaputol.”

Higit namang mahaba at pagpapatuloy ng salaysay ng Noli me tangere at El filibusterismo ni José Rizal ang tulang “Ibong walang pugad” (1941) ni Iñigo Ed. Regalado. Konsistent si Regalado hinggil sa pagkasangkapan sa hulagway ng ibon: una, ang ibon bilang bayang naghahanap ng kalayaan; ikalawa, ang ibong mandaragit na sagisag ng imperyalismo; at ikatlo, ang ibon bilang sagisag ng pag-ibig sa kapuwa at kaligiran. Ang mga tulang “Leon at Agila” (1909), “Ibong nagtampo” (1912), at “Dagim” (1945) ni Regalado ay ilan lamang sa magpapatunay ng pabago-bagong pagkasangkapan niya sa talinghaga ng ibon.

Sa tulang “Hibik ng Pilipinas” (1932) ni Leonardo A. Dianzon, ipinagpatuloy wari ang magkakatanikalang tulang “Hibik ng Inang Filipinas sa Inang Espanya” ni Hermenegildo Flores, “Sagot ng Espanya sa Hibik ng Filipinas” ni Marcelo H. del Pilar, at “Katapusang Hibik ng Filipinas” ni Andres Bonifacio. Hindi pa tapos ang tula ni Bonifacio, at mahihiwatigan ito sa pambungad na saknong ni Dianzon na may pagwawangis sa “Inang Bayan” at “ibon.”

Kung tawagin ako’y Perlas ng dagat ng Silanganan,
ngunit ako’y parang ibong nakapiit sa kulungan;
kung sabihin ay sagana sa lahat ng kailangan
nguni’t salat sa paglayang pangarap ko habang araw;
ang lupain ko’y malawak, sagana sa kayamanan,
nguni’t ako’y suno lamang sa sarili kong tahanan.19

Ang ibon bilang talinghaga ng paglaya ay katatakutan maging ng mga galamay ng Hapones na sumakop sa Filipinas noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Nang bigkasin ng anak ni F.T. Collantes ang tulang “Awit ng mga Ibon” (1944) at isahimpapawid sa radyo, dinakip ang makata ng mga kawal na Hapones at tinanong kundi man inurirat nang matagal ng autoridad hinggil sa kaniyang tulang tila nanghihimok na magpasiklab ng himagsikan. Muntik nang makulong noon si Collantes, ayon sa kaniyang anak na si Loreto Collantes-Cotongco.20 Payak, at masasabing pangmasa, ang tula ni F.T.Collantes. Inilarawan ang tagpo ng masaya’t masaganang mag-anak na ibon. Tahimik silang namumuhay, hanggang isang araw ay dumating ang batang nanilo sa amang-ibon. Ikinulong sa hawlang ginto ang ibon, binigyan ng mga patuka, ngunit nanatiling malungkot hanggang humina’t mamatay ito. At sa pangwakas na saknong, inilatag ni Collantes ang talinghaga ng ibong matalik sa puso ng mga Tagalog:

Kahit ginto ang hawla’t tanikala’y sutlang rosas
dalhin mo man sa palasyo’t patukain mo sa palad,
ibig pa ng isang ibon sa maliit niyang pugad
langit niya’t paraiso ang laya sa kanyang gubat.
Ang awit ng mga ibo’y di ginto ang tinatawag.
Ang awit ng mga ibo’y paglaya ang hinahanap.21

Mababakas din ang talinghaga ng ibon bilang sagisag ng kalayaan sa tula ni Ildefonso Santos, na pinamagatang “Tatlong Inakay” (1944?). Isinalaysay sa tula ang kalagayan ng tatlong inakay na naulila dahil ang kanilang inang ibon ay sinaklot ng bagyo’t namatay. Gutom na gutom ang mga inakay, at inasam nila ang pagbabalik ng kanilang inang ibon. Paliwanag nga ni I.Santos sa isang gurong nagngangalang Ginoong Sebastian mula sa National Teachers’ College hinggil sa layon ng tula:

I wrote “Tatlong Inakay” during the Jap(anese) occupation. Through a simple symbolism, I depicted in it the worries and miseries of Luzon, Visayas, and Mindanao while waiting for the return of the Americans. In this poem, the words are so arranged as to make the reader almost feel the rhythmic flapping of the birdies’ wings as well as the opening and closing of their bills. The symbolism may be disregarded and still the poem will remain an appropriate action poem for children.22

May iba pang makatang Tagalog ang gumamit ng hulagway ng mga ibon, lalo na ng sisiw nito. Kaya hindi kataka-taka kung gamitin din yaon ni Levi Celerio sa kaniyang popular na awiting-bayan, o ipamagat sa mga pelikula nina Rogelio dela Rosa, Fernando Poe Jr., at Dolphy, o itaguri sa naggagandahang binibini. Noong dekada 1980, maya ang sagisag ng makakaliwang armadong samahang tinaguriang “Sparrow Unit,” at naghari sa mga lansangan ng kalungsuran nang isa-isang patayin ang mga di-umano’y tiwaling pulis, militar, negosyante, at ahente ng sandatahang lakas ng Filipinas. Tinugon naman ito ng militar sa paggamit ng “lawin,” gaya sa “Task Force Lawin” at “OPLAN Lambat-Bitag,” upang supilin ang lumalaganap na armadong rebolusyon sa kapuwa lungsod at nayon.

Aves de Rapiña
Sinisipat din ang ibon bilang “marahas,” “mapagbalatkayo,” at “mapanakop” kung babalikan ang nakaraang panitikang Tagalog. Ang talinghaga ng “ibong mandaragit” ay magiging bangungot sa gaya ni Dean C. Worcester na naghabla sa korte’t nagwagi sa kasong libelo laban kina Martin Ocampo at Teodoro M. Kalaw na kapuwa may-ari ng El Renacimiento at Muling Pagsilang. Nasaling si Worcester, na noon ay kalihim na panloob sa gobyerno, at dinamdam ang pasaring na siya ang tinutukoy sa editoryal na “Aves de Rapiña” na sinulat ni Fidel Reyes para sa pahayagang El Renacimiento. Pinagbayad ng korte sina Ocampo at Kalaw kay Worcester ng halagang pitumpung libong piso, kaya nagbunga yaon upang ipasubasta ng mga peryodistang may-ari ang magkapatid na publikasyon. Ipinakulong si Kalaw, ngunit pinatawad pagkaraan ni Gobernador-Heneral Francis Harrison.23

 

Nabasa marahil ni Worcester ang Twelfth-Night ni William Shakespeare. Sino nga ba ang makalilimot sa paalalang,

We must not make a scarecrow of the law,
Setting it up to fear the birds of prey,
And let it keep one shape, till custom make it
Their perch and not their terror.

Ano’t anuman, malapit sa puso ng mga Filipino ang talinghaga ng “ibong mandaragit.” Kung babalikan ang Vocabulario de la Lengua Bicol (1865), nakalista ang apat na lahok hinggil sa “ave de rapina”: mananaguit (mananagit), uicuic (wikwik), banúg, at gnacgnac (ngakngák). Ang kapuwa mananagit at wikwik ay uri ng “ibong mandaragit” at wala nang iba pang kahulugan (“Un genero de ave de rapiña”). Na maaaring tumutukoy sa lawin o uwak. Samantalang ang kapuwa “banug” at “ngakngak” ay malalaking ibon (“Un género de ave de rapiña grande”). Bilang patunay na “banug” ang katutubong tawag sa “agila” ( “aguila,” mula sa Espanyol), itinala ni Fray Marcos de Lisboa ang ganito sa kaniyang Vocabulario:

Banug. pc. Un pajaro de rapiña como aguila. Nabanug, I, nag, volar cualquier pajaro alto, y sin menear las alas al modo del banug, o aguila. Y por metafora dicen: Garona yng minanog na nahog si coyan, cuando alguno cau de alto de bruzes.24

Balikan ang epiko ng Ilianen Monobo at mababakas ang bangis ng banug. Si Tulalang, na tinaguriang “Tagak ng Ilog Kulaman,” ay kinakailangang gapiin ang dambuhalang banug upang mailigtas ang kaniyang mga kababayan sa tiyak na kapahamakan. Tinalo ni Tulalang ang banug, at sumuko at humalik sa kaniyang kamay, saka nagpaalipin at naging tagapagbantay ng kaniyang tirahan. Bukod sa “banug,” may tinatawag ding “sicap” (sikap) na isa ring uri ng mandaragit na ayon kay Fray SanBuenaVentura ay:

Ave) Sicap (pc) de rapiña, otros dicen q es el milano, o un genero de aguiluchos medio paroos.25

Sa mga mito ng Bagobo, halimbawa, inilarawan ang nakasisindak na dambuhalang ibong tinawag na “Minokawa.” Si Minokawa ang pinaniniwalaang kumakain ng buwan at nagdudulot ng eklipse; at magagapi lamang umano ito kapag nag-ingay, nambulahaw nang sabay-sabay at ubos-lakas ang buong pamayanan.26 Sa Prosang Itim (1996) ni Mike L. Bigornia, lilitaw isang araw si Minokawa at magagapi ng ingay na mungkahi ng batang si Siday; ngunit may matandang nainggit sa bata, at humulang sa resureksiyon ng dambuhalang halimaw ay magiging Bakunawa yaon upang lupigin ang sambayanan.

Ang “Minokawa” noon ay magiging “agila”27 o “lawin” na daragit sa Filipinas noong panahon ng Amerikanisasyon at ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Halos walang pagtatangi sa dalawang limbas kung gamitin sa panulaang Tagalog noon, at mahihinuhang iisa ang ibig tukuyin: ang Amerika. Ang kakatwa’y ang agila, puna ni Benjamin Franklin, ay masukal ang loob at hindi dapat naging sagisag ng Amerika:

I wish the bald eagle had not been chosen as the representative of our country (USA); he is a bird of bad moral character… like those among men who live by sharping and robbing, he is generally poor, and often very lousy….28

Nabasa man o hindi ng mga manunulat na Tagalog ang sulat ni Franklin ay hindi mahalaga. Pinangatawanan ng Estados Unidos ang pagiging limbas nito—na magiging dahilan ng pagsiklab ng digmaang Filipino-Amerikano—bukod pa ang sapilitang pagpapalaganap ng banyagang edukasyon at kulturang maka-Ingles para sa mga Filipino. Ang nasabing tadhana ang magbubukas ng paningin ng maraming Filipinong manunulat, na magsisingit ng mapanghimagsik, kahit pa halos de-kahon, na mga taludtod na pawang pasaring sa maykapangyarihan.

Ang kakatwa’y mananatiling hulagway at anino ng imperyalismo ang “agila” hanggang panahon ng aktibismo noong dekada 1960-1980. Maihahalimbawa ang paglalarawan ng limbas na tumatakip ang mga bagwis sa sinag ng araw sa “The Woman and the Strange Eagle” ni José Ma. Sison:

Yet a strange eagle shuts out the sun.
Its talons of steel drip with blood;
Its wings stir the wind and darken the skies;
It has diamantine devouring eyes;
Shreds of flesh are in its razor bite.29

Na lumilinang ng isang larawang halos ipaskel sa gunam ng partisano; gayunman ay may tinig na nanghihimok sa mga mambabasang panain at pabagsakin ang mandaragit, at umasa sa tatamuhing maluwalhating tagumpay “ng pakikibaka.” Ang paglalarawan ni Sison sa banug—na masasabing laos at kumita na noong panahong iyon—ay maitatambis sa isang saknong ni David T. Mamaril na nagpapahiwatig din ng kakatwa’t halos tagaibang planetang halimaw:

Anong hayop itong lihi kay Satanas
Patalim ang tuka, ang buntot ay sibat;
Ang sungay na kanyon pag ipinapalag,
Ang baril na kuko ay nag-angat-angat;
Pangamba ang bagwis, ligalig ang pakpak
Kaya may ligamgam kung pumapagaspas;
Magdamag-maghapong anino ng sindak,
Kamandag ng lupit maghapo’t magdamag.30

Nakasisindak ang paglalarawan sa dalawang siniping saknong, at may kani-kaniyang lakas at halina. Samantala’y kung tila patuos at padamdamin ang gererong persona sa tula ni Sison, inilalarawan naman ng “Aves de Rapiña” ni Eric Gamalinda sa patanghal na tinig ang hulagway ng mapagbalatkayong buwitreng mananakop:

When the trumpets shattered the walls of our own
Jericho, the avenging angel drove
the Spaniards out, but in their place there stood
the American vulture, disguised as dove,
a swastika with white and lyrical wings.31

Pangmaramihan ang pangngalang “aves” ngunit iisa ang tinutukoy sa tula: ang buwitre (Estados Unidos) na nakabalatkayong “kalapati-ng-kapayapaan.” Sa unang saray ng pakahulugan, pulos bangkay at walang búhay na hayop ang kinakain ng buwitre at ni hindi nandaragit, kung ihahambing sa “agila” (banúg) o lawin (bánoy) na nandaragit ng buháy na ahas, manok, at unggoy. Kaya kung tutuon sa ikalawang saray ng pakahulugan, ang Amerikanong buwitre na karyon ay hindi basta buwitre bagkus naging mala-agila! Isang pangyayari iyong ikagugulat sa ornitolohiya.

 

Malaki na ang nabago sa pagsipat sa agila sa panulaang Filipino habang tumatagal. Kung babalikan ang koridong Ibong Adarna, may isang dambuhalang agila—na inutusan ng ermitanyo—ang naghatid kay Don Juan tungong Reynos de los Cristal upang makapiling niya si Donya Maria. Masunurin ang agila sa kaniyang panginoon, ngunit labis din ang pangangailangan nitong kumain ng ibon para mabuhay. Isang buwan ang naturang paglalakbay nang tuloy-tuloy at walang pahinga, at kinakailangang pabaunan ang agila ng 300 duruan na may tig-5,000 maliliit na ibon ang bawat isang tuhog upang maging pagkain nito. Kung susumahin, aabot sa 1.5 milyon ibon ang naubos ng agila bago sumapit sa kaharian ni Donya Maria. Kagila-gilalas, at halos makaubos ng isang sari ng ibon!

Pagliligtas naman sa sari ng agila ang pinaksa ng mang-aawit at kompositor na si Joey Ayala.32 Itinangis sa awit ang kabiguan ng personang makalipad gaya ng agila dahil “ang kagubatan ay unti-unting nawawala.” Kaya hangad ng personang tumulong na pasiglahin muli ang lungtiang kaligiran. Paano? Walang nakasaad. Kung paano tutulong ang persona na mabuhay ang kaharian ng “haring ibon” ay nananatiling posibilidad lamang, lalo sa persona. Kabalintunaan ang pagsasaad ng “haring ibong” walang kaharian at nasasakupan kundi ang persona. Ibong mandaragit kaya ang ibig ni Ayala na gayahin? Marahil. Gayunman, napakabuway ng liriks kung ihahambing sa indayog ng musika.

Matatagpuan din sa Filipinas ang iba pang alamat, at isa na rito ang pagtutunggali ng manok at ng lawin. Sa tulang “Ang Lawin at ang Sisiw” (1930) ni A.V.Hernandez, ang kapalaluan ng lawin ay inilarawan nang malinaw mulang hubog ng mga taludtod na tila ibong bukad ang mga bagwis hanggang sa ugnayan ng lawin sa kapuwa ibon o hayop. Bagaman makapangyarihan ang lawin kaysa sisiw, nanaig din ang maliit sa bandang huli dulot ng isang puwersang hindi inaasahan:

Nguni’t isang araw ay may ilang sisiw
na nagkakatuwa sa panginginain,
pinagsasaluhan
sa isang bakuran
ang wala nang buhay na bangkay ng lawing
natudla ng isang piling mamamaril.33

 

 

Ang siste na nakapalaman sa tula ay kahawig ng isa pang tula ni A.V. Hernandez na pinamagatang “Ang Tuka ng Lawin”34 (1931). Napulot ng persona ang isang munting ibon at kaniyang inalagaan, pinakain, pinagyaman. Ngunit dumating ang sandaling bumulas na malaking lawin ang sisiw, kumawala sa hawla, at tinuka pa ang persona nang walang habas. “Talaga nga namang ang lawin ay lawin,” ang naibulalas na lamang ng persona. Na kung tutuusin ay alingawngaw ng kawikaang, “Ang ibon ay hindi sasama kundi sa kapwa ibon.” Kaugnay iyon ng isa pang kawikaang nagsasaad ng pag-iingat sa pag-aalaga: “Ang ibong hawak na’y/ Pigiling magaling,/ Kapag nakawala’y/ Mahirap nang dakpin.//35 May iba pang tula si A.V.Hernandez na may hulagway ng ibon, ngunit ang pinakarurok marahil ay matatagpuan sa kaniyang nobelang Ibong Mandaragit (1969).36

Ang halina ng hulagway at anino ng lawin ay magpapatuloy sa paglipas ng panahon, at sa isang tula ni Rio Alma’y nagtunggali ang kapuwa lawin at bayawak na pawang nagtatangkang maangkin ang isang sisiw na minalas nang maligaw ito sa gilid ng sapa. Ayaw magbigayan ang dalawang gutóm, at nauwi ang lahat sa maghapong pagtutunggali. Kumambiyo ang salaysay sa dulong bahagi, at sa paggamit ng tila lente ng kamera’y ikinuwadro ang madilim, malagim na siste:

Samantala, limbas, aso, at alamid
Ay nalimi at matamang nakamasid…

Bawat isa’y may pakanang sadya’t lihim
Na maagaw niyang buo itong sisiw.37

Hindi naman lahat ng tulang may hibong “ibong mandaragit” ay katulad, o maitutulad lagi, sa mga likha ni A.V. Hernandez. Sa tulang “Tahimik” (1944) ni Gonzalo K. Flores ay mahihiwatigan ang lagim na sinasagisag ng kuwago para sa anumang daragitin nitong ulam, gaya ng daga o ahas:

tinitigan
ng palabang buwan
ang kuwago
sa kalansay na kamay
ng punong kapok.38

Tanging buwan lamang ang kayang “sumaksi” sa panganib na hatid ng kuwago. Ang punong kapok, na may hulagway ng kalansay na kamay, ay maaaring sumagisag sa tatamuhing kapalaran ng anumang mumunting hayop o ibong sasaklutin ng kuwago. Taglay ng kuwago ang lagim at panganib ng kamatayan, at nagiging salamin lamang nang sandaling yaon ang buwang kumakawala sa paglukob ng karimlan. Kung babalikan ang The Golden Bough,39 binanggit ni James Frazer ang kaugalian ng Malay na may konsepto umano ng kaluluwang gaya ng ibong handang lumipad at magtungo kung saan. Kung ilalapat yaon sa tula ni Flores, ang kuwago ang kaluluwa; ang punong kapok ang pahiwatig ng kamatayan; at ang buwan ang magdaragdag ng sagisag ng lagim na palalaganapin ng multo ng namatay. Taliwas ang tula ni Flores sa mga tula nina NVM Gonzalez (“Sun Bird,” 1933) at Maximo Ramos (“Oriole,” 1946) na pawang pagpapahiwatig lamang ng paglipas ng sandali.

Samantala, masasabing hindi lahat ay pabor sa pagsasarili ng “sisiw,” i.e., Filipinas. Pinuwing ng kritikong si Virgilio S. Almario ang tulang sa “Sa iyo, sisiw ng tumana” (1967) ni Teo S. Baylen dahil sa sablay nitong pagbasa ng kasaysayang ikinarga sa gaya ng hulagway ng “sisiw” na walang pasubaling tumutukoy sa Filipinas. Pansin nga ni Almario:

…Bago nagtapos ang dekada 60, inilathala ang isang tulang umuusig sa isang sisiw na ngayo’y nagpapalayas sa dating mapagpalang inahin. Hindi mahirap basahin na ang “sisiw” ay kumakatawan sa Pilipinas samantalang ang “mapagpalang pakpak” sa tula ay simbolo ng Estados Unidos.

Sa interpretasyon ni Baylen ng kasaysayan, ang “mapagpalang pakpak” ng Estados Unidos ay di-mandaragit at sa halip pa nga’y lumulukob sa mahina tulad ng Pilipinas nang ito’y “sisiw” pa lamang. Kaya naman isang malaking kapalaluan para kay Baylen ang pagpapalayas sa “inahin” na kaya naman ayaw umalis ay dahil may natatanaw na ibang “maninilang-bagwis” sa karatig-pook (ang mga Komunista sa Vietnam at Tsina?)40

 

Hindi masisisi ang puna ni Almario. Sa unang malas ay karaniwang paglalarawan ang nasabing tula hinggil sa sisiw na ibig kumawala sa tagapag-alaga nito (“Sisiw sa tumanang nalantad sa araw,/ Sa katasang itong bagong katutudling;/ Ano’t isa ka pang ngayo’y bumubugaw/ Sa pakpak na noo’y para mong inahin?/) Ang mga salitang “sisiw,” “inahin,” at “mandaragit” na pawang ipinasok ni Baylen sa kaniyang sumunod na mga saknong ay kargado ng mga pahiwatig na tumutuon noong nakalipas na panahon at nagtatangkang lumampas sa literal na pakahulugan. Ang sisiw sa tula ay hindi basta sisiw, dahil sinong sisiw ang ayaw bumuntot sa inahin nito? Hindi nalalayo ang “sisiw” ni Baylen sa “sisiw” na ginamit noon ni A.V. Hernandez. At ang “mga pakpak” na lumulukob sa sisiw ay halos alingawngaw ng “mapagkandiling asimilasyon” na inihayag ni Presidente William McKinley noong 21 Disyembre 1898.

Higit na pulido ang disenyo, indayog, at nilalaman ng “Uwak sa aking ulunan” ni Baylen. Ang “uwak” bilang ibong mandaragit ay nagsupling ng iba pang pakahulugang metapisikal na umaali-aligid sa ulunan ng persona:

Uwak, Uwak, Uwak!
Nagpaimbulog ka, at sa himpapawid,
Sa aking uluna’y umaali-aligid.
Ibig mong lumangkap
Sa kapayakan ko at dine sa tuktok
Nais mong magpugad sa puti kong buhok.41

Nagbabadya ng lagim ang uwak, na ang hulagway ay pinaiigting ng pambihirang gamit ng epizeuxis sa unang taludtod ng bawat saknong. Ang diyabolikong sagisag ng uwak ay tila nagpapaalunignig ng kawikaang,

Manaronka si gayang
A manuttut si matam.42

Binubulag ng uwak ang tagapag-alaga nito, ayon sa naturang kawikaan. Kaya ang uwak na magpupugad sa ulo’y tiyak na wawasakin ang anumang gunita’t tagumpay na nakamit ng persona. Na hindi dapat maganap, at pilit nilalabanan sa isip ng personang bagabag ng kung anumang puwersa. Siksik sa pahiwatig ang uwak, naisip marahil ni Baylen, at hindi naging mabait ang mga kuwentong-bayan at alamat para sa naturang nilalang.

 

Maiilap na ibon
Sa malig ng Filipinas, karaniwang maipapangkat ang mga ibon bilang pang-umaga o panggabi; migratoryo o mapaghimpil; mapanlikha o mapangwasak; marikit o mapangit; humuhuni o umaatungal; dambuhala o maliit; makalangit o makalupa; walang kamatayan o madaling mamatay; at matakaw o mapagbigay. May tiyak na pag-uuri ang mga ornitologo, na taliwas sa binanggit sa itaas, ngunit hindi iyon ang pakay ng pag-aaral na ito.

Sa laksa-laksang tula ng mga makatang Tagalog noong bago at makalipas ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig, karaniwan nang ipinapalaman ang talinghaga ng ibon sa mga taludtod na may kaugnayan sa pag-ibig sa anak, babae, magulang, o kaligiran. Maihahalimbawa ang mga tula nina Julian Cruz Balmaseda, Iñigo Ed. Regalado, Emilio E. Bunag, José Corazón de Jesús, Florentino T. Collantes, Amado V. Hernandez, Leonardo A. Dianzon, Ildefonso Santos, José Esperanza Cruz, Manuel Principe Bautista, Emilio Mar. Antonio, Crecensio C. Marquez, at Bienvenido Ramos. Isang matandang awiting-bayan ang gumamit ng talinghaga ng ibong kulyawan (i.e., kilyawan) para maipahatid ang tugon ng dalaga sa masugid niyang binatang manliligaw:

May isang ibong kulyawan
Nasa dulo ng kawayan
Barilin mo’t patamaan
Huwag lamang masasaktan.43

 

Ang sumunod na mga saknong ay nagsasaad ng hiling ng dalagang halos imposibleng matupad ng kung sinong binatang manliligaw. Ngunit, ani babae, kapag nagawa iyon ng binata’y matamis na pagsinta ang kaniyang tatanggapin. Sa kabilang dako’y may awiting-bayan naman na nang-iinis sa babaeng kung umasta’y tila lalaki.

Sitsiritsit, alibangbang
Salaginto, salagubang
ang babae sa lansangan,
kung gumiri’y parang tandang.

 

Pumapalo na parang labuyo ang puna laban sa animo’y tibô (lesbian). Sino nga ba naman ang maaakit sa babaeng “may mahabang tahid, kundi man tarian?” Ang pagwawangis sa “babae” bilang “tandang” (na nanliligaw ng inahin?) ay mabulaklak na pananalitang batid ng mga Tagalog na may mahabang tradisyon hinggil sa sabong at pagpapalahi ng manok.

 

Ano’t anuman, kapag ginunita ang tula ni I.E. Regalado na nagpatibok sa puso ni Lina Flor (alyas ni Carolina Flores-Trinidad) ay mababatid kahit paano ang niloloob ng “Ang ibong nagtampo” (1912) sa kaniyang mangingibig:

 

Ang ibong nagtampo sa kasuyong ibon,
Muling magbabalik pagdating ng hapon,
Ang puso pa kayang sa tampo naluoy
Ang di pagbalikan ng dating yamungmong?44

 

Hinggil sa babaeng nagtampo sa kaniyang kasintahang lalaki ang tula, at batay umano sa karanasan ng makata. Ipinapahiwatig lamang sa tula na may sumapit mang masaklap na pangyayari sa dalawang nagmamahalan, “kamatayan lamang ang makapapaknit” sa kanilang pagtitinginan. Ang ganitong uri ng pagtula’y magiging halos palasak sa ibang makatang Tagalog, upang pagkaraan ay taguriang tila kumakatas sa sentimyento ang mga talinghaga nang panahong yaon.

 

May ibang makatang gaya ni Manuel Aguinaldo na isinalin sa Tagalog ang tulang Ingles ni Eugene Field, at pinamagatan yaong “Munting kalapating bughaw,” na nalatlaha sa Renacimiento Filipino noong 28 Enero 1911:

 

Kalapating munti na may matang bughaw
bagwis mo’y tiklupin at ikaw’y humimlay
sa piling ng inang ang inaawita’y
ang anak na irog sa kanyang tulugan.45

 

Ang “munting kalapating bughaw” ay hihigitan ni J.C.de Jesus nang sulatin niya ang “Ibong Asul” na inialay niya para sa minamahal niyang si Sion (Asuncion Lacdan). Magkaiba ang dalawang tula. Hinggil sa relasyong ina-anak ang kay Field, samantalang hinggil sa relasyong mag-asawa o babae-lalaki naman ang kay J.C.de Jesus. Kung may “kalapating bughaw,” hindi malalayo ang “kalapating puti,” na gaya sa tula ni Alberto Segismundo Cruz, ay sasagisag sa kapayapaang lunggati ng “lugaming bayan.”46 Ang mga puting kalapati—na atraksiyon sa kasalan—ay halos de-kahon na pagsapit ng EDSA Uno hanggang EDSA Dos sa kabutihang-palad ni dating Pangulo Corazón C. Aquino at Jaime Cardinal Sin, at paliliparin na lamang bilang ritwal ni Mike Velarde at ng mga kapanalig sa El Shaddai doon sa Luneta sa ilang pagkakataon.

 

Samantala, ang “kalapati” ay makakargahan ng isa pang pakahulugan sa paglipas ng panahon: puta o sex worker. Malalaos ang taguring “dama de noche” o “kulasisi ng hari,” at papalit ang “punay.” Noong bungad ng siglo 20, ang talinghaga ng “kalapati” bilang puta o baylarina ay mababanaagan sa mga nobelang gaya ng Ang Mananayaw (1910) ni Rosauro Almario; Ulilang Kalapati (1914) ni Maximo B. Sevilla, at Sampaguitang walang bango (1918) ni I.E. Regalado. Ang nobelang Sa Gitna ng Lusak (1915), halaw ni Gerardo R. Chanco sa La Dame aux Camélias ni Alexandre Dumas (anak), ay isang ispesimen ng matalinghagang pagtalakay sa buhay ng nasabing “kalapati,” at sa usaping prostitusyon sa kabuuan. Lilitaw hindi lamang sa mga tulang Tagalog ang talakay hinggil sa “kalapating-mababa-ang-lipad” kundi maging sa mga dula noong dekada sitenta. Mababanggit ang mga dula ni Jose Y. Dalisay Jr. na kabilang sa kaniyang aklat na Madilim ang gabi sa laot at iba pang dula ng ligaw na pag-ibig (1993). Ngunit ang “kalapating-dagat” ni Dalisay ay hindi matatagpuan sa madilim na salon na pulos belyas, bagkus inilugar sa loob ng bumibiyaheng barko.

 

Noon pa mang 1876-1896, ani Greg Bankoff, marami sa mga dalagang-bukid (i.e, babae sa kanayunan) ang naging puta dahil sa matinding pangangailangang kumita at mabuhay sa gitna ng karukhaan. Binondo ang sentro ng prostitusyon, at pumapangalawa lamang ang Ermita, dahil sa pagtataglay nito ng mga hotel, teatro, at makapal na populasyon ng mga Tsino.47 Gaya ng dati, ibinubugaw ang mga dalagang edad 20-pababa at malimit hinuhuli ng mga autoridad upang ibilanggo. Sa mga tula ng mga makatang Tagalog noong bago magkadigma, ang pagsipat sa babae’y napakataas, at kahit maging baylarina—gaya sa tula ni F.T.Collantes—ay may kakayahang magpanatili o ipagtanggol ang puri. Ang naturang paggalang sa babae ay tila alingawngaw ng ipinapayo ni Emilio Jacinto: ang pagkakapantay-pantay ng mga tao, anuman ang kulay ng balat, anuman ang taglay na paniniwala.

 

Mahihinuha ang pagtatangka ni J.C. de Jesus na itambis ang “kalapating- mababa- ang- lipad”—na halos palasak na noong panahon niya—sa hulagway ng “tagak.” Para sa makata, busilak ang ganda ng dalaga sa Filipinas gaya ng tagak, at kahit

 

Putik, burak, dumi ay tinutuntungan,
ang kataka-taka’y hindi narurumhan;
dalagang kahit mo pugayan ang dangal
ang kanyang kalulwa’y hindi mo masalang!48

 

Ang kabuuang tula’y pumupuri sa kariktan ng loob at labas ng babaeng Filipina. Taliwas na taliwas ito sa mapang-aglahing taguri sa dalagang tagabukid na sinamang-palad at ikinulong sa siyudad upang piliting maging “kalapating” halos di-makalipad ang pangangarap. Hindi kaya ang parehong tagak na ito ang nasa isip ni Rio Alma nang kaniyang sulatin ang:

 

Ngayon, aking nakita
Ang palayong tagak
At aking naalala
Ang esterong maburak.49

 

Maiuugnay pa ang nasabing tula ni Rio Alma sa dalawa pa niyang tulang nagsasanga ng hulagway at hiwaga ng tagak: “Pagbabalik ng mga tagak” (1982) at “Ang alamat ng pugad ng tagak” (1985). Malayang taludturan ang ginamit sa unang tula na mapagbulay, samantalang may tugma’t sukat ang ikalawa na mas mahaba at iniayon sa mahiligin sa kuwentong-bayan. Kung titimbangin ang tatlong tula ni Rio Alma, lilitaw na lampas na ang kaniyang mga tula sa nakagawiang pagsipat sa “tagak” na pinauso ni J.C. de Jesus at magsisilbing tulay yaon sa nakalipas at sa ngayon o hinaharap.

 

Para sa atin, ang tagak ay hindi tagak.
Ang kalabaw ay hindi rin kalabaw lamang
At ang romansa ng tagak at kalabaw
Ay higit sa pagtatalik ng bagwis at sungay.
Higit ito sa isang katutubong tanawin
Na maaaring ibenta sa mga banyaga’t bakasyonista
At paghihirapang unawain ng mga akademista.
Tinatawag natin itong pagsamba, tungkulin.
Sapagkat sa oras na ito
Sa pagbabalik ng mga birheng anak ng ulap
At sa pagdapo ng mga bagwis sa putikang likod,
Bawat isa sa atin ay tigib sa bagong usbong
Ng minanang sinaunang panaginip.50

 

Kahanga-hanga ang tagak, at gaya ng binanggit kanina, tagak din ang itataguri kay Tulalang na gumapi ng dambuhalang banug upang mapangalagaan ang kaniyang nasasakupan. Samantala’y ibon (kalapati?) din ang maghahatid ng tukso, tulad ng nakasaad sa halos pagaralgal na tanaga ni Alfrredo Navarro Salanga:

 

Pag lilipad ay tukso
Sa taong tagalupa
Ang ulap at ang langit
Di nila maaabot.51

 

At ang magpapagunita ng lagim, gaya sa “Ibon sa kawad ng koryente” ni Rio Alma:

 

Kahapon, may nasilip
Akong ibong nasaklit;
At ako’y nanaginip
Kagabi ng talahib.52

 

O dili kaya’y magiging makabagong bugtong na kayang magpahagikgik sa maruruming mag-isip:

 

Ako’y may isang ibong
Galing pa sa Malabon;
Nabubuhay sa tubig,
Namamatay sa lamig.53

 

Noon pa mang dekada 1940, itinuring na ni Alejandro G. Abadilla ang ibon bilang isa “sa mga kawal ng kalikasan” at kaugnay ng “umaga,” “batis,” “dampa,” “kawayan,” “kidlat, “baha,” “buwan,” “alitaptap,” at iba pa. Pawang isinangkap niya ang mga ito sa kaniyang tulang “Banyuhay” upang aniya’y “maitayo… ang kasaysayang ginagalawan ng buhay ng isang pangaraping sa palagay niya’y maaaring mangyari ngayon sapagka’t nangyari na noong araw sa katauhan ni Noé.”54 Si Abadilla ang nagpauso ng “banyuhay” na mula sa pinagdikit na mga salitang “bagong anyo ng buhay” na itinumbas naman sa “metamorphosis” sa Ingles. Saad nga niya:

 

2. IBON
Ang buong dalata’y
Nanawit na naman ng kaligayahan:
At ang mga ibon sa may kabukira’y
Nangasisiyahan
Sa nikat na bagong araw ng Silangan.

 

Kahawig ng dalumat ni Abadilla ang dalumat na nakapaloob sa “Silang namamaril ng mga ibon” (2003) ni Teo T. Antonio. Ayon sa tula, lumaki ang persona na taglay ang mayamang gunita ng samotsaring ibon mula sa kaniyang nayon. Ngunit

 

Ngayo’y naglaho na ang mga ibong
piskador, kilyawan, kalaw
na nakilala sa paninirador sa tabing ilog.
Kahit ang tikling, bakaw, at tagak sa bukid
ay alaala na lamang ng dumadapong kamusmusan.55

 

May iniiwang tanong ang persona sa kaniyang kaligiran—hinggil sa paglalaho ng sari ng ibon—na maaaring mahirap sagutin o sadyang walang sagot. Gayunman ay hindi iyon mahalaga. Ang pag-asam sa mga ilahás na ibon ay malilihis sa pagmamasid sa mga paruparo at tutubi upang matighaw, kahit paano, ang “uhaw na pananabik” sa nakalipas na hitik sa karanasan hinggil sa makukulay na ibon. At ang karanasang iyon ang mag-iiwan ng bait at dunong sa persona. Magandang itambis sa nasabing tula ang isang pang tula ni Antonio, pinamagatang “Pag-alulong ng mga Kalaw” (24 Marso 1995), na kumasangkapan naman sa hulagway ng punong lawan. Habang itinutumba ng magtotroso ang lawan, ayon sa tula, umaalulong ang mga kalaw bilang pahiwatig ng kanilang pagdadalamhati sa pagkawak ng kagubatan. May iba pang tula si Antonio na kaugnay sa ibon, gaya “Pakpak ng Pabo” at “Sako ng Patuka,” na pawang pasalaysay at halos tumutulay sa pagbabalik-tanaw.

 

Bukod kina J.C. de Jesús, I.E. Regalado, at A.V. Hernandez, si Rio Alma lamang marahil ang masasabing masigasig at malawak gumamit ng talinghaga ng ibon sa panulaang Filipino sa yugto ngayon ng ating panitikan. Mulang “Buwitre” (1964), “Ako’y isang Fenix” (1964), at “Peregrinasyon” na pawang nagtatangkang kumawala sa nakalipas na paraan ng pagtulang Tagalog, maghuhunos ang tinig, tindig, at bait ng mga tula ni Rio Alma mulang nangungulila (“Sa isang munting ibon,” 1983; “Isang mayang pula ang pangungulila, 1976), nagmamatwid (“Bagwis,” 1983) hanggang nagpapagunita (“Pangangarap-ulap,” 1986), nagpaparikit (“Maryakapra,” 1978; “Kuwago, 1998), at nagpapaalab (“Pagbabalik ng Tagak,” 1982). Sa kabila ng lahat ng ibon ng makata, maitatambis din ang hulagway ng paniki na kaniyang kinasangkapan sa pagsipat sa anggulo ng malungkuting lupaing nakapaloob sa mala-epikong “Oriental” (1987). Nilampasan na ni Rio Alma ang kaniyang kapanahon habang taglay ang pambihirang poetikang malalim, malawak, makabuluhan para sa mga mambabasa ngayon. At ang magiging tugon ng ilang kabataang makata’y lumikha ng hulagway ng ibong halos paloob at paliit ang pagpapamalay, upang kahit paano’y lumihis sa ibinaong muhon ng kanilang tinitingalang makata.

 

 

Pagbabalik ng Ibong Adarna
Bago pa man dumating ang isang Rio Alma’y may isa nang José de la Cruz (Huseng Sisiw) na, at ayon kay Jose Maria Rivera, ang siyang may-akda ng Ibong Adarna.

 

Ang totoo’y nakaaaliw ang pagbabalik sa nasabing korido. Marami doong kagila-gilalas na tagpo, gaya sa pagpapamalas sa mala-alahas na anyo ng Piedras Platas at sa pagbabagong-kulay at anyo ng Ibong Adarna. Kahindik-hindik ang tunggalian ng tao laban sa halimaw o dili kaya’y ng taong mortal at ng kaligirang sobrenatural. Maihahalimbawa rito ang pakikipagsapalaran ni Don Juan sa higante o sa serpiyenteng may pitong ulo, at ang paghuhunos ng prinsesang naging isda. Kaiga-igaya ang kapuwa damdamin at diwain ng buong salaysay, at maituturing na pinakatampok dito ang pilosopiya hinggil sa kawanggawa (na tila alingawngaw ng aral sa Budismo) na isinaad ng ermitanyong tumulong kay Don Juan. Kumbaga’y isang mahabang pelikula na nasa anyong patula ang Ibong Adarna.

 

Lahat ng tauhan—mulang Haring Fernando hanggang Prinsesa Maria Blanca—ay may angking kahinaan at lakas. Halimbawa’y sakitin si Haring Fernando gayong taglay niya ang kapangyarihan ng buong kaharian ng Berbanya. Pinakamabait si Don Juan ngunit lagi siyang napaglalalangan at pinagtataksilan ng kaniyang mga kapatid na sina Don Pedro at Don Diego. Nakagagamot ang marikit na huni ng Ibong Adarna ngunit may mahiwagang ipot itong kayang gawing bato ang sinumang makakatulog sa paghihintay. Mapagmahal si Prinsesa Maria kay Don Juan subalit marunong din siyang manibugho at magalit.

 

Samantala’y ang kaligiran ng Ibong Adarna ay tila nagsasalimbayang realidad at panaginip, gaya ng pagbanggit sa “Berbanya,” “Bundok Tabor,” “Armenya,” “Inglatera,” “Ilog Herdan,” “Kaharian ng De los Cristal,” “Haring Salermo,” at “Adarna.” Ang Berbanya ay posibleng alusyon sa pook ng Verbania na matatagpuan sa rehiyon ng Piemonte ng Italy o dili kaya’y sa Verbany na matatagpuan sa Ukraine. Ang Bundok Tabor ay alusyon sa Mt. Thabor (Jebel et Tur, para sa mga Arabe) na matatagpuan sa Israel at pinaniniwalaang isa sa mga sagradong pook ng mga Kristiyano at Ebreo. Ang Armenya ay walang pasubaling tumutukoy sa Armenia na isang rehiyon sa sinaunang Turkey. Ang Ilog Herdan ay tila paglalaro sa salitang Ilog Jordan sa Jordan. Ang Inglatera ay tumutukoy sa England. Ang Reynos de los Cristal ay may pinakalapit na alusyon sa Cyprus—na dating tinawag na Alasya, ayon kay Ahmet Goksan—dahil sa angkin nitong pinakamagandang klima, kabundukan, at baybayin, bukod pa sa estratehikong posisyon nito sa Mediterraneo. Ang Haring Salermo ay mahihinuhang inugat mula sa lalawigan ng Salermo, Italy. Saksi ang Salermo sa pananakop ni Favius Maximus noong 307 AD at ni Hannibal noong 215 AD; at nagpamukadkad ng mga parokya, monasteryo, at kumbento sa mga bayan nito noong siglo 1900. Ang Adarna ay malakas ang alusyon sa isang bayan ng Ada(r)na sa rehiyong Cilicia ng Turkey. Naging makasaysayang pook ang Adana na pinagtapunan ng magkapatid na tagasunod ni Ali Muhammad Bab at pinagmulan ng dalawang relihiyong kilusan na tinaguriang Babis (Sobh Azal) at Baha’is (Baha’ullah) noong panahon ng Imperyong Ottoman.

 

Sa isang talumpati ni Ayatollah Khomeini noong 2 Mayo 1963, tinukoy niya ang Adarna (tipograpikong mali?) bilang bahagi ng dating Asia Minor noong panahon ng Imperyong Ottoman. Ayon sa mga antigong mapa ng Asia Minor, ang “Adana” o “Adarna” (na nasusulat na “Adana” sa ngayon) ay matatagpuan sa Turkey. Ang mga sinaunang rehiyon ng Turkey ay kinabibilangan ng Aeolis, Armenia, Cappadocia, Caria, Cilicia, Galatia, Ionia, Lycia, Lydia, Pamphylia, Paphlagonia, Pisidia, Pontus, Phrygia, Thrace, at Troas. Matatagpuan ang Adana sa rehiyon ng Cilicia, na malapit sa Dagat Mediterraneo. Ang Ibong Adarna ay mahihinuhang hinugot sa malig ng Turkey at karatig-bansa nitong Iran, Iraq, Syria, Cyprus, Jordan, Israel, Lebanon, Saudi Arabia, Bulgaria, Greece, at Italy. Sa mitolohiyang Iranian, may binanggit hinggil sa Vispobish (Punongkahoy ng Gamot), at doon dumarapo ang Ibong Saena na may ulo ng leon at katawan ng ibon. Ang Vispobish ay may pagkakahawig sa Piedras Platas, samantalang ang Ibong Adarna ay hindi nalalayo sa fenix ng mitolohiyang Arabe, Griyego, at Tsino. Katunayan tinawag ang fenix na Feng-Huang, Ho-oo, Benu, Yel, firebird, at iba pa, bagaman hindi nagkakalayo ang mga paglalarawan ng kani-kaniyang katangian.

 

Mababanggit din ang alusyon hinggil sa Kristiyanismo at Islam, o hinggil sa mga mitong Griyego, Tsino, at Europeo. Pawang matatagpuan yaon sa binanggit na mga pangalang gaya ng agila, alitaptap, Bernardo Carpio, Birheng Maria, Cristalino, fenix, hardin, Hesukristo, kastilyo, lobo, isda, maya, olikorniyo, serpiyente, trigo, at Venus. Kung pagbabatayan ang pinaghalo-halong alusyon sa Ibong Adarna, masasabing hindi purong metriko romanse mulang Espanya, Gresya, at Inglatera ang naturang korido. Taliwas sa Florante at Laura ni Francisco Balagtas, ang Ibong Adarna ay hindi nakatuon sa pulos alusyong Griyego-Romano. Nagamit sa Ibong Adarna ang mga banyagang pangalan ng pook, hayop, ibon, at tao subalit halos nananatili lamang ang mga pahiwatig sa pagsasaad ng mga pangalan at natatanging paglalarawan ng ilang katangian ng tinutukoy. Ginamit ng makata ang mga pangalan sa iba’t ibang larang, ngunit nananatiling Tagalog ang kabuuan o ang esensiya ng tula.

 

Ang nasabing korido’y maituturing na bahagi ng pandaigdigang hulagway at hindi malalayo sa mito at alamat na lumaganap sa sari-saring kultura. Halimbawa, ang fenix na itinala ng dramatistang si Ezekiel noong ikalawang siglo ay may napakarikit na awit at siyang itinuturing na “Hari ng mga Ibon.” Mababanggit ang alusyon sa napakulay na ibong nakuhanan ng balahibo ni Tsarevich Ivan. Ang balahibo’y pinaniniwalaang nakagagamot ng anumang sakit. Kahawig niyon ang Simurg o Senmurv mula sa sinaunang Persia, at sinasabing ang mga balahibo’y nagtataglay ng pambihirang gamot. Ang Ba sa sinaunang Ehipto, ayon sa mga guhit sa papyrus ng Ani, ay may ulo ng tao ngunit may katawan ng agila at pinaniniwalaang taglay ng sinumang tao. Nakapagsasalita ang maalamat na falkong tinatawag na Karshipta mula sa sinaunang Persiya, at maihahambing sa Ibong Adarna ni Don Juan at sa alagang ibon ni Bantugan. Sagisag ng resureksiyon ang Bennu ng sinaunang Ehipto, at maitatambis sa katyaw ni Lam-ang. Samantala’y ang Pheng o feng sa Tsino ay malayo sa Ibong Adarna ngunit napakalapit sa Bakunawa na ayon sa alamat ay kayang kumait ng araw. Kabaligtaran naman ng “agila” sa Ibong Adarna ang Ziz, na ayon sa Aklat ng mga Awit, ay isang dambuhalang ibong nangangalaga sa maliliit na ibon.

 

Kung sino man ang autor ng Ibong Adarna ay maihahakang mahusay siyang makatang Tagalog, bagaman hindi kasimpulido ni Francisco Balagtas. May ilang sablay sa sukat, at may ilang saknong na ipinandudulong tugma ang pulos pang-abay na “na” bilang epistrophe, sa Ibong Adarna.56 Ang naturang karupukan ng korido ay pakikialaman ng maraming editor sa textbuk upang ituwid umano ang pagkakamali sa tula. Gayunman, mahahalatang batid ng may-akda ng korido ang wikang Tagalog. Halos dalawang porsiyento lamang ang mga salitang Espanyol at iba pang banyagang kataga na pawang pumasok sa Ibong Adarna; at ang 98 porsiyento ng wika ay Tagalog ang ginamit.57 At bagaman may binanggit hinggil sa “kaharian,” “kastilyo,” “hari,” “reyna,” “prinsipe,” at “prinsesa,” walang detalyadong paglalarawang nakatuon hinggil sa anyo, silbi, at pagkilos nito bilang mga buháy na larawan sa tula. Walang makikitang direktang tumbasan, halimbawa ng tauhan at pahiwatig, ng mga lunang maharlika at ng mga tunay o maalamat na pangyayari na pinag-ugatan nito.

 

May ilang katangian ng ibon at ang kaanak nitong manok, sa mga epikong bayan ng Filipinas ang masasabing kahawig sa mga binanggit na pangyayari sa Ibong Adarna. Halimbawa, may dambuhalang banúg sa epikong Tulalang, bagaman tinagalog na “agila” iyon sa naturang korido. Sa Kudaman ng Palawan naman ay may binanggit na Linggisan, ang alaga ni Kudaman na naglilipad sa kaniya sa anumang pook, at maihahambing ito sa agila na naging tagapaghatid ni Don Juan. (Isa pang motif na kahawig sa Kudaman at matatagpuan sa Ibong Adarna ang pagbanggit ng numerong “pito” bilang mahiwagang pahiwatig. Lumilitaw na 27 ulit binanggit ang salitang “pito” sa Ibong Adarna, at maihahalimbawa ang “pitong bundok,” “pitong pagsubok,” “pitong kulay,” at “pitong awit.”) Maihahambing din ang pambihirang pagwawangis ng katangian ng kalapati sa dilag na kapatid ni Tuwaang, na hindi malalayo sa paglalarawan sa Adarna bilang dilag na nagpapalit ng balahibong damit. Kung nakapagsasalita ang Adarna gaya ng tao, nakapagsasalita rin ang abukay ni Bantugan. Ang ibon ni Bantugan ang tumukoy sa namatay na prinsipe at kaniyang amo. Kung babalikan ang korido, ibinunyag naman ng Adarna kay Haring Fernando ang kataksilan ng magkapatid na Don Diego at Don Pedro kay Don Juan, at ang balak na pagpatay sa nakababata nilang kapatid. Binanggit sa epikong Gaddang na Lumalindaw ang paghahain ng sangkaterbang manok, kalabaw, baboy, at iba pang hayop nang magdiwang ng pista sa kasalan. Nakahihigit sa lahat ang katyaw sa Biag ti Lam-ang, at siyang naging katuwang ng aso upang mapanumbalik ang buhay ni Lam-ang na kinain ng berkakan.

 

Umagaw ng pansin ang Ibong Adarna at makikita ang bisa nito kahit sa mga kuwento ng katutubong Bukidnon.58 Maihahalimbawa ang “Pagpagayuk daw su Hari” (“Ang ibon at ang hari”), bagaman ang dumi ng ibon ang nakapagpagaling sa hari at hindi ang huni ng ibon. Ilang ulit nang isinapelikula ang korido, na ang pinakabago ay ang Ang TV: The Adarna Adventure (1987) ni Johnny Manahan; at nilapatan ng musika para awitin nina Regine Velasquez at Martin Nievera. Idinibuho noon ang korido sa komiks, gaya ng rendisyon ni Dionisio J. Roque at isinalaysay ni M. Franco; at isinadula, at maihahalimbawa ang “Pagkaawit ng Adarna” na sinulat ni Paul Dumol at idinerek ni Donato Karingal. Ngayong taon, itatanghal ang magkahiwalay na adaptasyon ng Ibong Adarna batay sa iskrip ni Rene O. Villanueva at ng pambansang alagad ng sining Nick Joaquin. Adarna rin ang ipinangalan sa isang publikasyong tanyag ngayon sa hanay ng mga kabataan. Hahaba pa ang talaan kung babanggitin lahat ang mga likhang-sining na pinagdapuan—gaya sa eskultura, pintura, sayaw, at dramang panradyo—kundi man sinamang-palad na gawing bato ng Adarna. Pinakamasaklap marahil ang mga teksbuk sa Mataas na Paaralan. Ang halos lahat ng teksbuk hinggil sa Ibong Adarna—maliban sa pinamatnugutan nina Rogelio G. Mangahas at Mike L. Bigornia—ay pawang alingawngaw lamang sa isa’t isa at napakahilig magkopyahan ng mga araling ipapasa sa mga mag-aaral. Dinaraan na lamang sa grafiks at ilustrasyon ang lahat upang mapunuan ang mga kagila-gilalas na pagkukulang sa salisik at pagsusuri ng akda. Ang nakapagtataka’y napalalampas ng Kagawaran ng Edukasyon ang nasabing mga pagkukulang, mga pagkukulang na pagdurusahan din ng mga guro, at siyang magpapabato sa mga mag-aaral upang kayamutan ang pag-aaral.

 

Ang talinghaga ng Ibong Adarna ay mananatili marahil sa ating piling nang mahabang panahon. Kayang makapagdulot ng gamot ang Adarna hindi lamang sa pisikal na pangangatawan kundi maging sa kaluluwa. Adarna ang magtitipon ng gunita, gaya sa tagpong ilahad ng naturang ibon ang buong naganap sa kalunos-lunos na yugto ni Don Juan na dumanas ng pagtataksil mula sa kaniyang dalawang kapatid. Adarna ang makahuhugot ng pinakamabangis at pinakamabait sa tao na kailangang sumailalim sa mga pagsubok. Ngunit Adarna rin ang maghahain ng mga patibong—ng nakabubulag na mga kulay at nakapagpapahimbing na huni—para sa sinumang tao na nakatakdang ipiit ang gunita sa loob ng bato. Panahon na upang lumaya ang Ibong Adarna mula sa ating kapabayaan kundi man kubling katangahan. Kaya kailangan ang matitinik na manunulat at mananaliksik, bukod sa matatalisik at pasensiyosang guro at kritiko, upang lubos nating maangkin ang hiwaga ng ating panitikan.

 

Ang panayam na ito hinggil sa dalumat ng ibon ay simula lamang. Marami pang dapat tuklasin sa ating bansa, at nangangailangan ng iba pang higit na matalisik na mananaliksik kung ihahambing sa inyong abang lingkod.

 

 

(Unang binasa ni Roberto T. Añonuevo sa ICW Huntahan Series, UP, Diliman noong 30 Enero 2003.)

 

 

 

 

 

Mga Tala

1 Para sa karagdagang impormasyon, basahin ang The Myth na tinipon at inedit ni Damiana L. Eugenio, Quezon City: University of the Philippines Press, 1993. Ang siniping pamahiin ay matatagpuan Mga Pamahiing Pilipino, ni Sotero B. Peji, Bulacan: Pejirez Publishing Company, Inc. Walang petsa.

2 Inilathala ng UST ang unang tomo ng Historia de las islas e indios de Bisayas… 1668 na isinalin sa Ingles, inedit, at ipinaliwag nina Cantius J. Kobak, O.F.M. at Lucio Gutierrez, O.P. Nasa ikalawang tomo ang hinggil sa mga ibon, manok, bibe, at kauri; at inaasahang ilalathala yaon ng UST sa madaling panahon.

3 Basahin ang aklat ni Dioscoro S. Rabor, na pinamagatang Guide to Philippine Flora and Fauna, Philippine Birds, Volume XI, na inilathala ng Natural Resources Management Center, Ministry of Natural Resources, at Unibersidad ng Pilipinas, 1986. Inuri niya sa aklat ang sari-saring ibon na matatagpuan sa Filipinas, at iniayon ang talakay para sa karaniwang tao.

4 Mula sa artikulong sinulat ni Walfrido E. Gloria, na pinamagatang “Parks and Wildlife Legislation” na kabilang sa aklat na Environmental Laws in the Philippines, Quezon City: Institute of International Legal Studies, 1992.

5 Ibid., p. 182.

6 Mula sa Declaración de la Doctrina Christiana en Idioma Tagalog ni Juan de Oliver OFM (+1599), inedit ni Jose M. Cruz, SJ at inilathala ng Pulong: Sources for Philippine Studies, Ateneo de Manila University, Quezon City: 1995. Bilang karagdagang paliwanag basahin ang mapanuring sanaysay ni Jose Mario C. Francisco, S.J. na pinamagatang “Oliver’s Reading of Nature” sa dulong bahagi ng naturang aklat.

7 Kabilang ang “pagalà” sa pamilyang Pelecanidae, at higit na kilala bilang “Philippine Pelican” sa Ingles. Taal ito sa Filipinas, at matatagpuan sa Luzon at Mindanao. Para sa karagdagang impormasyon, basahin ang website ng Protected Areas and Wildlife Bureau ng Department of Environment and Natural Resources, na <http:/www.denr.gov.ph>.

8 Unang pinansin ito ni Mario C. Francisco, S.J. sa kaniyang sanaysay, at isinaad pang hindi talaga gayon ang nagaganap kung sisipatin sa larang ng zoolohiya at antropolohiya.

9 Ibid, p. 215.

10 Mula sa The Proverbs, tinipon at inedit ni Damiana L. Eugenio, Quezon City: UP Press, 2002. Sinipi ni Eugenio mula sa tala ni Elena de Rosas, na pinamagatang “Mga Salawikain, Sawikain, at Kawikaan” na binubuo ng 326 na lahok na pawang hango sa mga bayan ng Laguna.

11 Ibid, p. 43. Kahawig ito ng kay E.d. Rosas.

12 Ibid, p. 42. Hango naman ang nasabing kasabihan, na sinipi ni D.L. Eugenio, sa Coleccion de Refranes, Frases y Modismos Tagalos. Traducidos y explicados en Castellano. Guadalupe: Pequeña Imprenta del Asilo de Huerfanos, 1890. Taglay niyon ang 876 katutubong salawikain.

13 Mula sa Sermones ni Francisco Blancas de San José OP (+1614), inedit ni José Mario C. Francisco SJ. Quezon City: PULONG Sources for Philippine Studies, Ateneo de Manila University, p. 67-68.

14 Basahin ang sinulat ni Zeus A. Salazar, na pinamagatang Ang Kartilya ni Emilio Jacinto at ang Diwang Pilipino sa Agos ng Kasaysayan, lathalain bilang 6 ng Bagong Kasaysayan, na inilathala ng Palimbagan ng Lahi noong 1999. Nakasaad sa sari-saring mga anting-anting at tatak ng Katipunan ang hulagway ng ibon, bathala, at araw na pawang may kaugnayan sa himagsikan.

15 Matatagpuan sa aklat ni San Mateo, Magandang Balita Biblia (salin sa wikang Tagalog), Manila: Philippine Bible Society, 1980.

16 Mula sa José Corazon de Jesús, Mga Piling Tula inedit ni Virgilio S. Almario, Lungsod Quezon: Aklat Balagtasyana, 1984.

17 Mula sa Kartilya ni Emilio Jacinto, sa ilalim ng pamagat na “Kalayaan.” Sinipi sa Ang Kartilya ni Emilio Jacinto at ang Diwang Pilipino sa Agos ng Kasaysayan ni Zeus A. Salazar. Quezon City: BAKAS, 1999, p. 93.

18 Gamit ang sagisag-panulat na “Mapangarapin,” si Amado V. Hernandez ay nagwagi sa timpalak ng Liwayway at ginantimpalaan noong 19 Setyembre 1924. Para sa karagdagang impormasyon, basahin ang Amado V. Hernandez: Tudla at Tudling, na inedit ni Rosario Torres-Yu at inilathala ng UP Press noong 1984.

19 Mula sa koleksiyon ni Teodoro A. Agoncillo, at hindi pa nalalathala.

20 Naging dekana sa Far Eastern University nang matagal si Loreto Collantes-Cotongco bago binawian ng buhay noong 1999. Ang kaniyang disertasyon sa M.A. doon sa Manuel L. Quezon University ay tumalakay sa naging buhay at mga akda ng kaniyang pamosong amang makata.

21 Mula sa Ang Tulisan at iba pang talinghaga ni Florentino T. Collantes, inedit ni Roberto T. Añonuevo. Inilathala ng Ateneo de Manila University Press noong 1999.

22 Mula ito sa isang sulat ni Ildefonso Santos sa isang nagngangalang Ginoong Sebastian, at may petsang 10 Hulyo 1950.

23 Para sa karagdagang impormasyon, basahin ang Balagtasismo versus Modernismo ni Virgilio S. Almario, inilathala ng Ateneo de Manila University Press noong 1984. Binanggit din ni Teodoro A. Agoncillo ang kasong Aves de Rapiña sa kaniyang aklat na History of the Filipino People, ikawalong edisyon, at inilathala ng Garotech Publishing.

24 Mula sa Vocabulario de la Lengua Bicol ni Fray Marcos de Lisboa, Manila: Establecimiento Tipografico del Colegio de Santo Tomas, 1865, p. 56.

25 Mula sa Vocabulario Delengua Tagala ni Fray Pedro de SanBuenaVentura, inilathala ng Villa de Pila, Por Thomas Pinpin, y Domingo Long, noong 1613, p. 95. Ang iba pang binanggit ni SanBuenaVentura na pawang uri ng mga ibon ay “pagala” (pelikano); “tigmamanucqin” (tigmamanunukin) na kapag humuni ng labay—maalamat at nagbabalang tinig—ay may masamang magaganap sa makarinig niyon; at “salacsac” (salaksak) na kauri ng tagak at bakaw.

26 Nakapaloob ang kuwentong ito ng mga Bagobo sa The Myth, na tinipon at inedit ni Damiana L. Eugenio. Inilathala ng UP Press ang aklat noong 1994. Samantala, mahusay ang rendisyon ng tulang pasalaysay ni Mike L. Bigornia sa kaniyang “Minokawa” na pinagsumundan at hinubugan ng isa pang tulang pasalaysay ni Roberto T. Añonuevo sa pamagat na “Ang halimaw na kumain ng buwan” (1998). Naghunos si Minokawa na bakunawa at higanteng gagamba, at pinangangambahang naging duguang buwan na kinatatakutan ng sambayanan.

27 Tumutukoy ito sa “bald eagle” (Haliaeetus leucocephalus) na sagisag ng Estados Unidos, at nakapahiyas sa eskudo ng Amerika. “Banóy,” banúg,” o “manaul” ang katutubong tawag sa “agila,” samantalang “banog” (Samar-Leyte), “bulawe” (Kapampangan), at “dapay” (Hiligaynon) naman ang “lawin.” Ayon naman sa Diksyunaryo-Tesauro Pilipino-Ingles (1972) ni Jose Villa Panganiban, ang “lawin” ay mula sa salitang Tsino, na sinasang-ayunan ni Dr. Mario I. Miclat na eksperto sa wikang Tsino; ngunit kapag binuklat ang Vocabulario de la Lengua Tagala (1860) nina Juan de Noceda at Pedro de Sanlucar, ang “lauin” (lawin) ay Tagalog at isang uri ng ibong mandaragit.

28 Sulat ni Benjamin Franklin para kay Sarah Bache, at may petsang 26 Enero 1784. Hinango ang sipi sa Bartlett’s Familiar Quotations, inedit nina John Bartlett at Justin Kaplan, ika-16 edisyon, Toronto: 1992.

29 Sinipi mula sa Kamao, Tula ng Protesta 1970-1986, inedit ni Alfrredo Navarro-Salanga at iba pa, Manila: Cultural Center of the Philippines, 1987, mp. 234-235.

30 Mula sa tulang “Anong hayop ito?” ni David Mamaril, at kabilang sa Talulot ng Umaga na inilathala ng Ateneo de Manila University Press noong 1999.

31 Mula sa Kamao, Tula ng Protesta 1970-1986, p. 319.

32 Basahin ang “Agila (Haring Ibon)” ni Joey Ayala at ng Bagong Lumad, mula sa Universal Records. Hango sa Rock ‘N’ Roll, No.3, at inilathala noong 1994.

33 Ang buong teksto nito ay mababasa sa Amado V. Hernandez: Tudla at Tudling na pinamatnugutan ni Rose Torres-Yu, at inilathala ng UP Press noong 1986.

34 Dalawa ang bersiyon nito sa antolohiyang binuo ni Rose Torres-Yu. Ang unang bersiyon na nalathala noong 1930 ay tig-aapat ang taludtod sa bawat saknong at bawat taludtod ay lalabindalawahin ang sukat na may isahang tugmaan. Samantalang ang ikalawang bersiyon na matatagpuan sa seksiyong “Sa gilid ng doktrina at katotohanan” ay tinilad ang unang saknong at hinati sa dalawa. Kaya lumabas na 6,6,12,12,12 ang bilang ng pantig sa isang saknong. Sa ikalawang bersiyon, muling inianyong tila tuka ng ibon ang bawat taludtod.

35 Mula kay Eugenio, p. 44.

36 Inilathala ito ng M & L Licudine Enterprises, na may paunang salita ni Heneral Carlos P. Romulo at epilogo ni E. San Juan, Jr.

37 Mula sa tulang “Duwelo ng lawin at bayawak” ni Rio Alma, unang nalathala sa Doktrinang Anakpawis noong 29 Mayo 1973, at muling inilathala sa Una kong milenyum 1963-1981 na inilathala ng UP Press noong 1998, p. 139.

38 Nalathala ang tula sa Liwayway noong 22 Enero 1944, sa ilalim ng sagisag-panulat na Severino Gerundio ni Gonzalo K. Flores. Para sa karagdagang impormasyon, basahin ang Balagtasismo versus Modernismo ni Virgilio S. Almario.

39 Basahin ang Kabanata XVIII ng The Golden Bough ni Sir James Frazer, Finland: Wordsworth Editions, 1993. May 12 tomo ang naturang akda (1890-1915), ngunit may pinaikling bersiyon ang autor na inilathala noong 1922.

40 Almario, Virgilio S. Balagtasismo versus Modernismo, Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1984, mp. 260-61. Para sa karagdagang impormasyon, basahin ang Tinig ng Darating at iba pang tula ni Teo S. Baylen, pinili at binigyang introduksiyon ni Jimmuel C. Naval, Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 2001. Malaking tulong ang pag-aaral ni Naval hinggil sa poetika ni Baylen at sa mga kapanahon nito.

41 Baylen, ibid., p. __. Basahin din ang “Ang pangitain ng darating sa mga tula ni Teo S. Baylen” sa Ang makata sa panahon ng makina ni Virgilio S. Almario. Pilipinas: University of the Philippines Press, 1972, mp 101-115.

42 Mula sa The Proverbs ni Damiana L. Eugenio, Quezon City: UP Press, 2002, p 118.

43 Sinipi mula sa artikulong sinulat ni Flora A. Ylagan, pinamagatang “Ang Awiting Bayan,” sa Diwang Ginto. Manila: Philippine Book Company, 1949, p.70. May dagdag na pag-aaral sa naturang tula si Virgilio S. Almario at matatagpuan yaon sa Taludtod at Talinghaga, 1985.

44 Ayon kay Lina Flor, ang tula ni I.E. Regalado’y unang nalathala sa Ang Mithi noong 1912. Inilathala naman sa Diwang Kayumanggi ang ilang saknong ng tula, kasama ng munting sanaysay, bilang paggunita ni Lina Flor sa manunulat na nagpatibok ng kaniyang puso.

45 Mula sa hindi pa nalalathalang antolohiya ni Teodoro A. Agoncillo, pinamagatang Mga Tulang Tagalog, Unang Bahagi, p. 29.

46 Basahin ang tulang “Kapayapaan: Kalapating Puti, Kay Ilap-ilap Mo!” ni Alberto Segismundo Cruz, nalathala sa Sariling Parnaso 1972, Maynila, 1972.

47 Mula sa Crime, Society, and the State in the Nineteenth-Century Philippines ni Greg Bankoff. Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1996.

48 Mula sa tulang “Tagak” ni José Corazon de Jesús, at kabilang sa Mga Piling Tula ni José Corazon de Jesus, inedit ni Virgilio S. Almario. Maynila: Aklat Balagtasyana, 1984, mp. 246-247.

49 Pinamagatang “Paglayo ng Tagak” (1 Hulyo 1977), mula sa Doktrinang Anakpawis ni Rio Alma, at muling inilathala sa Una kong milenyum, 1963-1981.

50 Mula sa “Pagbabalik ng mga Tagak” (1982) ni Rio Alma, hinugot sa Retrato at Rekwerdo at muling inilathala sa Una kong milenyum 1982-1993.

51 May pamagat na “Ibon” mula sa koleksiyong Buena Vista Ventures, tinipon at inedit ni Danton Remoto. Quezon City: Office of Research and Publications, Ateneo de Manila University, 1998, p. 59.

52 Mula sa Doktrinang Anakpawis ni Rio Alma. Parañaque: Aklat Peskador, 1969. Muling inilathala sa Una kong Milenyum 1963-1981. Quezon City: UP Press, p. 138.

53 “Isang bugtong sa ating panahon” ni Rio Alma. Ibid., p. 70.

54 Mula kay Alejandro G. Abadilla, paliwanag niya sa kaniyang tulang “Banyuhay” na sinipi sa Diwang Kayumanggi, p. 162.

55 Mula sa tulang “Silang namamaril ng mga ibon” (27 Oktubre 1994) at matatagpuan sa pinakabagong koleksiyong Pagsunog ng Dayami ni Teo T. Antonio, at nakatakdang ilathala ngayong 2003.

56 Pinuna ni Pura Santillan-Castrence ang ilang pumupuri nang labis sa akdang Ibong Adarna, at may katotohanan ang ilan niyang punto. Basahin ang kaniyang sanaysay na pinamagatang “Ibong Adarna,” na inilathala ng Diwang Kayumanggi (di-tiyak ang petsa).

57 Ginamit ko rito ang Simple Concordance Program, Version 4.0.4 na likha ni Allan Reed. Mabibilang ng nasabing program kung ilang ulit lumitaw sa teksto ang isang salita, at kung saang taludtod makikita yaon. Bagaman may kakulangan ang computer program ni Reed, malaki pa rin ang naitulong niyon upang mabatid at maibukod ang mga salitang Espanyol at ang mga salitang Tagalog sa korido. Kay-sarap paghambingin ang Ibong Adarna at ang Florante at Laura hinggil sa pagpasok ng Espanyol sa Tagalog. Ngunit marahil sa bukod na sanaysay ko na ito tatalakayin.

58 Basahin ang Tula at Kuwento ng Katutubong Bukidnon, tinipon at may introduksiyon ni Carmen C. Unabia, Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1996.