Sa tahimik na gubat, ni Max Jacob

salin ng mga tulang tuluyan ni Max Jacob mula sa koleksiyong Le cornet à dés (1917).
salin sa eleganteng Filipino ni Roberto T. Añonuevo.

1889-1916

Noong 1889, maihuhubog sa salamin at allid ang mga trinsera. Dalawang libong metro paibaba, dalawang libong Polish na nakakadena ang hindi nakababatid kung ano ang ginagawa nila roon. Sa kanugnog na pook ay natuklasan ng mga Pranses ang kalasag na Ehipsiyo. Ipinakita nila ito sa pinakamahusay na doktor ng daigdig, siya na nakaimbento ng obaryotonomiya. Ang pinakamagaling na tenor ng daigdig ay umawit ng dalawang libong nota sa teatro na dalawang libong metro ang sukat paikot. Natamo niya ang dalawang libong dolyar at ibinigay sa Kawaniwahan ng Pasteur. Nasa loob ng salamin ang mga Pranses.

Sa Tahimik na Gubat

Sa tahimik na gubat, hindi lumalatag ang takipsilim at ang bagyo ng kalungkutan ay hindi pa sinasalanta ang mga dahon. Sa tahimik na gubat na tinahak ng mga Diwata, ang mga Diwata ay hindi na magbabalik.

Sa tahimik na gubat, napawi ang saluysoy ng mga batis, dahil ang agos ay halos walang tubig at lumilihis. Sa tahimik na gubat, may punongkahoy na kasingtingkad ng itim, at sa likod ng punongkahoy ay may palumpong na hugis-ulo at nagliliyab, at naglalagablab sa ningas ng dugo at ginto.

Sa tahimik na gubat na hindi na muling babalikan ng mga Diwata, may tatlong itim na kabayo, ang tatlong itim na kabayo ng mga Mago, at ang mga Mago ay hindi na nakasakay sa mga kabayo o nananahan kung saan at ang mga kabayo’y nagwiwika gaya ng mga tao.

Libak at iba pa

Tumungo sa pantalan ng ilog ang gansang mula sa alamat ni Andersen. Ang ating limahan ay ganap ang nobilidad, at sa lilim ng malagong bundok ang mga manggagawa’y nananahan sa kanilang lumang bahayan. Ang aking kaibigang Romantiko at ako, na nasa baybay kapiling ang mga babaeng naglalaba, ay naghahagis ng tinapay sa gansang mula sa alamat ni Andersen. Hindi napansin ng mapanlibak na gansa ang tinapay, ngunit hindi rin iyon binawi ng ingay ng mga pumapalo sa labada; ay, mga labandera, o malalayong ingay ng inyong pag-aaway, kayong mga manggagawa sa trangkahan makalipas ang hapunan.

Buhay ko

Nasa silid ang lungsod. Ang pandarambong ng kaaway ay hindi malubha at ang kaaway ay hindi tatangayin ang lahat dahil hindi niya kailangan ang salapi yamang ito’y kuwento at kuwento lamang. Ang lungsod ay may tanggulang yari sa pintadong mga kahoy: bibiyakin natin iyon upang maidikit sa ating mga aklat. May dalawang kabanata o bahagi. Narito ang pulang hari na may ginintuang korona na nakasakay sa lagari: iyan ang ikalawang kabanata. Hindi ko na matandaan pa ang unang kabanata.

Advertisements

Pornograpiya, Kahalayan, at Panitikan

Iginagalang ko si Sen. Manny Villar bilang patron ng sining, ngunit sa pagkakataong ito ay nagdududa ako kung ano talaga ang pagpapahalaga niya sa sining at panitikan. Sa kaniyang Panukalang Batas bilang 2464, ang pornograpiya at kahalayan ay ituturing na kasong kriminal at may katumbas na mabigat na parusa sa sinumang mapapatunayang nagkasala.

Mahaba ang pamagat ng kaniyang panukala: “An Act prohibiting and penalizing the production, printing, publication, importation, sale, distribution and exhibition of obscene and pornographic materials and the exhibition of live sexual acts, amending for the purpose Article 201 of the Revised Penal Code, as amended.”  Sa unang malas ay waring nakabubuti ito sa pagpapanatili ng moralidad sa lipunan. Ngunit kapag inusisa na ang mga salita at pakahulugang isinaad sa panukalang batas, manggagalaiti ang sinumang nagmamahal sa sining dahil binubura ng panukala ang hanggahang nagbubukod sa “pornograpiya” at “sining.”

Maganda ang layon ng panukala: ang “pahalagahan ang dangal ng bawat tao at pangalagaan ang integridad at ang katauhang moral, espiritwal, at panlipunan ng mamamayan, lalo na ang kabataan at kababaihan” laban sa mga epekto ng obsenidad at pornograpiya. Ito ang patakaran ng estado, at upang maisagawa ito ay kinakailangan umanong maghasik ang pamahalaan ng walang humpay na kampanya laban sa kahalayan at pornograpiya, at tiyakin na ang mga institusyong pang-edukasyon ay sumusunod sa atas na ito ng konstitusyon.

Mga pakahulugan
Ang paglinang sa kabutihang asal at pansariling disiplina ay dapat suriin nang maigi sa panukalang batas ni Sen. Villar. At maaaring magsimula sa pag-urirat sa mga pakahulugan. Heto ang sipi sa panukalang batas:

(a) “Obscene” refers to anything that is indecent or offensive or contrary to good customs or religious beliefs, principles or doctrines, or tends to corrupt or deprave the human mind, or is calculated to excite impure thoughts or arouse prurient interest, or violates the proprieties of language and human behavior, regardless of the motive of the producer, printer, publisher, writer, importer, seller, distributor or exhibitor such as, but not limited to:
(1) showing, depicting or describing sexual acts;
(2) showing, depicting or describing human sexual organs or the female breasts;
(3) showing, depicting or describing completely nude human bodies;
(4) describing erotic reactions, feelings or experiences on sexual acts; or
(5) performing live sexual acts of whatever form.

Sa Filipino, ang “obscene” ay maitutumbas sa “mahalay.” Sa pakahulugan ni Villar, ang mahalay ay maaaring malaswa o nakasasakit o salungat sa mabubuting kaugalian o paniniwalang relihiyoso, prinsipyo o doktrina, at siyang bumubulok sa isip ng tao. Ang “mahalay” ay nagpapasiklab ng maruruming pag-iisip, na mahihinuhang ang ibig sabihin ay “kalibugan.” Ngunit kung ano ang hanggahan ng kabutihang-asal ay isang palaisipan. Ang pagpapasulak ng libog ay sasaklaw din sa anumang motibo ng prodyuser hanggang manunulat hanggang tagapagtanghal.

Sa ganitong pakahulugan, kahit ang mga seryosong panitikero at artista ay masasabit. Mangunguna na marahil sa listahan si Pambansang Alagad ng Sining F. Sionil Jose, na ang ilang nobela’y nabubudbudran ng makukulay na kandian, laplapan, at bosohan. Manganganib din ang mga teatro, na dapat ituring ang kanilang mga manonood na parang batang walang sapat na kapasiyahan at dapat pangalagaan ang moralidad. Delikado kahit ang mga independiyenteng pelikula, na nagtatanghal ng mga erotikong obrang lumilihis sa kumbensiyon at nangingibabaw na pananaw. Pinakikitid ng “mahalay” ang dating pakahulugan nito, at inilalatag ang konsepto ng itim at puti na parang nasa panahong midyibal.

Nakatatakot kahit ang mga pakahulugan sa “pornograpiya,” “mass media,” “materials,” “sex,” at “sexual act.” Heto ang sipi:

(b) “Pornographic or pornography” refers to objects or subjects of film, television shows, photography, illustrations, music, games, paintings, drawings, illustrations, advertisements, writings, literature or narratives, contained in any format, whether audio or visual, still or moving pictures, in all forms of film, print, electronic, outdoor or broadcast mass media, or whatever future technologies to be developed, which are calculated to excite, stimulate or arouse impure thoughts and prurient interest, regardless of the motive of the author thereof.

(c) “Mass media” refers to film, print, broadcast, electronic and outdoor media including, but not limited to, internet, newspapers, tabloids, magazines, newsletters, books, comic books, billboards, calendars, posters, optical discs, magnetic media, future technologies, and the like.

(d) “Materials” refers to all movies, films, television shows, photographs, music, games, paintings, drawings, illustrations, advertisements, writings, literature or narratives, whether produced in the Philippines or abroad.

(e) “Sex” refers to the area of human behavior concerning sexual activity, sexual desires and instinct, and their expressions.

(g) “Sexual act” refers to having sex or the act of satisfying one’s sexual instinct.

Sa naturang pakahulugan, kahit ang matataas na uri ng panitikan ay kasama. Gayundin ang matitinong potograpiya, pintura, musika, pelikula, at makabagong teknolohiya. Napakalawak ng “impure thoughts” (maruming isip) at “prurient interests” (kalandian o kalibugan) at kapag inilapat ang mga konseptong ito sa panitikan ay dapat husgahan ang akda batay sa husay ng imahinasyon at hindi sa kung ano-anong taguri. Maiisip tuloy na kinokontrol ng pamahalaan kung paano dapat mag-isip at magpasiya ang mga mamamayang ipinapalagay na pawang  gago at bobo na hindi kayang unawain ang nagbabagong daigdig. Ang pakahulugan ng “mabuti” ay nakasalalay lamang sa kamay ng pamahalaan, o sa galamay nitong relihiyoso. Mapanganib ang nasabing pakahulugan dahil ang pagpapasiya kung ano ang “pornograpiya” ay mahihinuhang nakabatay sa halagahang moral ng mga relihiyon, kahit ang mismong mga relihiyong ito ang nagpapakalat din ng mga dogmatiko, basura’t kolonyal na paniniwalang pikit-matang sinusunod ng kani-kanilang mananampalataya.

Mapanganib ang pagtatanghal ng mga pelikulang may kaugnayan sa sex at paghuhubad. Lalo na ang pagsusulat, pagbubuo, paglilimbag, at pagpapalaganap ng mga ito sa mass media o kaya’y sa tanghalan. Nakikini-kinita kong kahit ang mga blog at websayt ay delikado rito, dahil mapipilitan ang pamahalaan na gumanap bilang Dakilang Kuya na magmamanman sa bawat kilos ng mga mamamayan, at itatakda ang “mabuti” at ang “masama” alinsunod sa nais nitong palaganapin nang mapanatili ang panlipunang kaayusan.

Mga Parusa
Mabigat ang mga parusa, at kabilang dito ang sumusunod:

Una, ang pagkakakulong nang anim hanggang labindalawang taon, at multang mulang 500 milyong piso hanggang 1 milyong piso sa sinumang lumilikha, naglilimbag, nagtatanghal, nagbebenta, at napapakalat ng pornograpikong materyales.

Ikalawa, pagkakakulong nang tatlo hanggang anim na taon at multang mulang 200 libong piso hanggang 500 libong piso sa sinumang magpapalabas ng mga “pornograpikong pelikula” sa loob man o labas ng Filipinas, o sa mga publikong tanghalang, gaya sa restoran  o klub, o kaya’y sa bahay na ang mga nanonood ay hindi lamang ang mga residente roon.

Ikatlo, pagkakakulong nang tatlo hanggang anim na taon at pagmumulta ng 200 hanggang 500 libong piso sa sinumang magsusulat ng mahalay o pornograpikong akda mapa-elektroniko man o mapalimbag sa papel.

Ikapat, pagkakakulong nang isang taon hanggang tatlong taon at pagmumulta ng 100 hanggang 300 libong piso sa sinumang magtatanghal o gaganap nang malaswa o pornograpiko sa anumang anyo ng mass media.

Nagtataka lang ako kung bakit walang umaangal sa panukalang batas na ito ni Sen. Villar. Nananahimik ako dahil iniisip ko noon na may mga tao na mag-iingay hinggil dito. Ngunit dahil wala namang pumipiyok, nais ko nang pumalag. Dapat ibasura na ang Panukalang Batas bilang 2464. Ang nasabing panukala ay mapanlahat, at napakakitid ng pananaw hinggil sa sining at pagtatanghal. Sinumang sumulat o nagpakana nito ay dapat ibitin nang patiwarik, nang umagos at lumabas ang lahat ng kaniyang dugo sa ilong, mata, tainga, at bibig na maituturing na isang uri ng pornograpikong tagpo sa sinumang ang pamantayan ay “Matapat, Mabuti, Maganda.”

Hinilawod at Resureksiyon

May 35 taon na ang nakalilipas, itinanghal sa Sentrong Pangkultura ng Pilipinas ang operang Hinilawod na batay sa epikong Panay. Ang nasabing epiko ay matapat na itinala ni F. Landa Jocano, na isang antropologo; isinadula at hinalaw ng batikang manunulat na si Iñigo Ed. Regalado; nilapatan ng musika ni Alfredo S. Buenaventura; at idinirek sa entablado ni Jaime V. Asencio. Bagaman si Jocano ang nagpatanyag ng Hinilawod, at gagawan ng lagom ni E. Arsenio Manuel, mauuna kay Jocano si Eugenio Ealdama na sumulat ng artikulo ukol doon sa Philippine Magazine noong 1938.

Pinakabagong saliksik naman ang inihain ni Gina V. Barte, na lumagom sa ikalawang siklo ng Hinilawod, na ang ilang bahagi ay sinipi ni Corazon D. Villareal sa kaniyang aklat na Siday: Mga Tulang Bayan ng Panay at Negros (1997). May lagom din ng Hinilawod na mula sa tala ni Alejo Zata, at mababasa sa internet. Magandang balikan sa aking palagay ang nasabing epiko dahil maaaring ang transpormasyon niyon ay tumagos hindi lamang mulang dula at opera bagkus hanggang pelikula at telenobela tungong komiks at larong video.

Hango umano ang “Hinilawod” sa dalawang salita: ang “hini” na ang ibig sabihin ay “tunog” o “himig”; at “lawod” na ang ibig sabihin ay “dagat.” Ang “Hinilawod” kung gayon ay maaaring mangahulugan na “Himig ng Dagat” o sa matalinghagang salin ay katumbas ng “Himig mula sa tabing-dagat.” Ang ganitong palagay ay unang binanggit ni Villareal, at inugat sa haka ni Jocano na dating naninirahan sa baybayin ang mga tagabundok ngayong Panayon. Posibleng naganap umano ang isang malawakang migrasyon, at ang mga tao ay lumipat tungong iraya at doon nagsimula ang paglilipat ng epiko.

Sari-sari ang bersiyon at kapana-panabik ang mga tagpo ng Hinilawod, ngunit ang isa sa mahahalagang aspekto nito ay ang resureksiyon at pagbabagong-anyo ng pagmamahal.

Sa opera ni Regalado, ipinakilala ang marikit na si Malintang, na nagtataglay ng mga katangian ng kapuwa mortal at sobrenatural. Lumitaw siya isang gabi sa panaginip ng mandirigmang si Humadapnon, at hinimok ng naturang dilag na hanapin siya ng binata. Nabulabog ang pandama ni Humadapnon, at nabatubalani sa dalaga, at nagsimulang hanapin si Malintang sa tulong ng kaniyang mga kawal.

Pumalaot si Humadapnon sakay ng kaniyang barangay, at napagawi sa isang yungib ng pulong tahanan ni Guinmayan at ng kaniyang mga binibining tagasunod. Taglay ni Guinmayan ang kapangyarihan ng kapuwa mangkukulam at diwata, at inakit si Humadapnon na doon tumira sa pulo at nangakong ibibigay sa kaniya ang walang hanggang pagmamahal. Pinaglaho din ni Guinmayan ang mga kawal ni Humadapnon sa pamamagitan ng kaniyang itim na kapangyarihan, at ibinilanggo ang lalaki sa pulo upang maangkin nang lubos.

Darating isang araw si Malintang, na nakabalatkayong lalaki at tangan ang tabak, upang saklolohan si Humadapnon. Nailigtas nga si lalaki; ngunit hindi magtatagal ang masayang pagsasama nina Malintang at Humadapnon dahil kailangang umalis muli si Humadapnon at tupdin ang tungkulin para sa lipi. Nangako si Humadapnon na magbabalik sa piling ni Malintang, at mamahalin ang dalaga hanggang wakas. Subalit nang malayo na si Humadapnon, sapilitang ipinakasal si Malintang ng kaniyang ina kay Sumagulong, alinsunod sa kasunduang pinagtibay ng dalawang mag-anak simula nang ipanganak sina Malintang at Sumagulong. Hahabol sa kasalan si Humadapnon, at papatayin si Malintang sa pag-aakalang nagtaksil ito sa kaniya.

Yayao si Malintang sa paanan ni Humadapnon, lilitaw naman ang mga anito o diwata, at isasaysay nila ang wagas na pag-ibig ng dilag kay Humadapnon. Papayuhan din ng naturang mga sobrenatural na maykapal si Humadapnon na dalhin ang bangkay ng dalaga doon sa Hinilawod, at mag-alay ng panahon at bantayan siya. Tinupad ni Humadapnon ang bilin sa kaniya, at sumilang ang araw na muling nabuhay si Malintang. Nagwakas ang opera sa pag-asang magsasama nang masaya at walang katapusan ang dalawang nilalang.

Marami pang hiyas na mahuhugot mula sa iba’t ibang epikong bayan ng Filipinas. Kailangan lamang natin itong halungkatin, pag-aralan muli, at sipatin sa pambihirang anggulong mula sa pananaw nating mga Filipino.